MASTER NEGA TIVE NO. 93-81382 MICROFILMED 1993 COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK as part of the "Foundations of Western Civilization Preservation Project" Funded by the NATIONAL ENDOWMENT FOR THE HUMANITIES Reproductions may not be made without permission from Columbia University Library COPYRIGHT STATEMENT The copyright law of the United States - Title 17, United States Code - concerns the making of photocopies or other reproductions of copyrighted material. Under certain conditions specified in the law, libraries and archives are authorized to furnish a photocopy or other reproduction. One of these specified conditions is that the photocopy or other reproduction is not to be "used for any purpose other than private study, scholarship, or research." If a user makes a request for, or later uses, a photocopy or reproduction for purposes in excess of "fair use," that user may be liable for copyright infringement. « This institution reserves the right to refuse to accept a copy order if, in its judgement, fulfillment of the order would invoive violation of the copyright law. AUTHOR: THIOFRIDUS TITLE: THIOFRIDI EPTER NACENSIS VITA... PLACE: LIPSIAE DA TE : 1883 COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES PRESERVATION DEPARTMENT Master Negative # BIBLIOGRAPHIC MICROFORM TARGET Restrictions on Use: Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record T- 1 — ^ 936*09 ;V67 'ih.iofridnn, al^bot of Echternach, d. 1110. \ Thiofridi ::pternacensis Vita V/illibrcrdi • motrica. T::: cod. Gothano edidit, roconsuit prolor- ononis,co--rntario, indicibus instru-rit Konradus ', Hossborr. Lipsiao, in acdibus B.G. T^-.d.nori J. • ' L) . ; # xxvii, ]f>S n. 17^- cn. (iMMiothocn ncrip- torvm Gra.corvn ot Ro-anorvn Tovbnoricma . Biblio-. theca scriptorun nedii aevi Teubneriana) miTM Gopj/LJLn-Classics Readinc_iloon._1083. ^ Y.E83 ( - > r (:sr-^ y A TECHNICAL MICROFORM DATA REDUCTION RATIO: W FILM SIZE:_3Sir?2rL IMAGE PLACEMENT: lA OIA^ IB IIB DATE FILMED: S:_s3S.:. INITIALS_v^^^S RLMEDBY: RESEARCH PUBLICATIONS. INC WOQDBRIDGE. cf Association for Information and Image Management 1100 Wayne Avenue, Suite 1100, Silver Spring, Maryland 20910 301/587-8202 Centimeter im iiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiilii rrr 5 6 iliiiiliiiilii T 7 8 9 10 11 12 13 iiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiii Inches 1.0 i.i 1.25 I I I 1 I I I I 3 TTT m 2.8 1 ^-^ m ||3.2 2.2 m m 3.6 II" 2.0 U. •Ji u I^Uu t^ 1.8 u 1.6 ^— MT 14 15 mm iiliiiiliiii [ MflNUFPCTURED TO fillM STflNDRRDS BY flPPLIED IMflGE. INC. I JU. J..RJ J»1U.| JUM^IJ<JHI.^.JI»I I 1%) I MlJt M ^%;ff, VITA WILLIBROEDI , : EDIBIT K, R0S8BERG J L 1 - i*^i ""f*»- i^ 1^»^^^ \ . ( .; li W H ii il i 1 ; . ! ' '*9- L 1 P S I u i-' V E N A E D I B V S B. G, T £ V B N E Rl \\\ \ &;-•* 8tV |!4.'« H- ' -^ 1 W? «■a»w.«jawmw<fcjMMf fcmj ..■T» I^ec^ Vm€7 £oluinl)la Hmbfrsitp m tljc € itp of J2clu ©oiU i.ii;k \m ^^ml^i THIOFRIDI EPTERNACEN8IS VITA WILLIBRORDI METRICA. Ir ■* /* 1 EX COD. GOTHANO EDIDIT RECENSUIT PROLEGOMENIS COMMENTARIO INDICIBUS INSTRUXIT KONRADUS ROSSBER6. LIPSIAE IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI. MDCCCLXXXIII. cr- 4 L -;■> PROLEGOMENA. /6. - /^-^'y y r \Nq LIPSIAE: TYPIS B. G. TEUBNEBI. Quae Wattenbachius in praefatione, quam Vitae sancti Willibrordi Alcuinianae praemisit (Bibl. rer. Germ. ed. Jaffe tom. VI p. 38), de Thiofridi Vita Willibrordi iudicat, ea profecto non sunt eiusmodi, ut quemquam ad hoc opus edendum impellant. Dicit enim vir doctissimus loc. laud. : ^Tribus post Alcuinum saeculis Thiofridus Epternacensis abbas, qui a. 1110 obiit, novam Willibrordi vitam scripsit quae adhuc inedita iacet et^ ut videtur, merito iacehit,' Non omni ex parte Wattenbachii sententiae astipulatum esse Ludewicum Weilandum inde apparet, quod eius Vitae Willibrordi, quam abbas Epternacensis prosa oratione conscripsit, aliquas tamen partes in Monu- mentis Germaniae scriptor. tom. XXIII pag. 23—30 publici iuris fecit. Et hic quidem, ut est historicus, ea sane capita digna existimavit, quae obhvioni eri- perentur, quibus historiae medii aevi clarior quaedam lux offundi posset: quid vero, si alia etiam causa extet, cur, certa quaedam medio aevo scripta ut in lucem proferantur, eruditorum hominum interesse videatur? Interest autem eorum, qui in philologiae historia perscrutanda operam et laborem collocent, vel maxime inquirere, qualia fuerint scriptorum medii aevi antiquitatis studia, unde, quomodo me- moria veterum scriptorum servata sit et ad nostram usque aetatem pervenerit, clarius perspiciatur. Ta- a* IV PROLEGOMENA. lem autem fructum uberrimum redundare ex operi- bus Thiofridi si non omnibus, at certe Vita eius metrica, et commentario nostro et ea horum prole- gomenorum parte, quae est de Thiofridi antiquitatis studiis, appariturum confidimus et speramus. Quan- tumvis igitur non repugnantes illustrissimo illi historico concedamus rerum medio aevo gestarum cognitionem vix ullum emolumentum capere ex Thiofridi carmine, tamen ea ipsa de causa, quam modo attulimus, nos operam et oleum non perdidisse pro certo habemus. Atque haec quidem hactenus. lam ad ipsum praefandi munus accedentes pri- mum pauca disseremus de Thiofridi vita et scriptis.*) Vitae Thiofridi, si pauca et tenuia frustula ex- cipias, quae ex eius scriptis promi possint, memoria fere omnis debetur duobus catalogis abbatum Epter- nacensium, quos post Marteneum (in Collect. ampliss. tom. IV anno 1729 edito pag. 505—517) iterum typis expressit Ludewicus Weiland in Monum. Germ. SS. tom. XXIII pag. 30 — 38. Duobus autem locis de Thiofrido agitur, quorum alter in priore, alter in secundo catalogo habetur. Prioris catalogi verba, quatenus huc faciunt, haec sunt, 1. 1. pag. 33 lin. 5: 'Ad postremum (Reginbertus abbas) successorem sihi domnum Tiofridum designavit sicque 30, ordi- nationis suae anno, 3. Idus Decemhris in pace qui- evit et , . . . sepultus est Heinrico IV. imperatore cum exercitu in Italia degente anno 26, regni eius. Prae- *) Quae de Thiofridi vita et scriptis disserenda putavi- raus, eis raaximam partem fundamentis innituntur, quae Ludewicus Weilandus iecit, cum in operis illius summo opere admirandi, cui titulus est 'Monumenta Germaniae historica', scriptorum tomo XXIII ante hos VIII annos edito paginis 11—73 monumenta Epternacensia, quatenus ei ad historiae notitiam aliquo pretio esse viderentur, typis excudenda cu- raret. Noluimus autem eos, qui editione nostra utentur, uude ad 'Monumenta' relegare, cum, quam difficilis sit per- multis ad voluminosissimum illud et pretiosissimum opus aditus, ipsi experti sciamus. PROLEGOMENA. y fuit autem huic loco a 13, anno Heinrici III. usque ad 26, annum regni Heinrici IV, Quem post hieiinium adiem domnus abhas Tiofridus Ro- mae anno incarnationis Domini 1083, 13. Kal. Decemhris ahhatiam suscepit eamque per 28 annos in omnihus sequens vestigia praedecessoris sui, ut verus Israelita strenuissime rexit anno incarnationis Domini 1110, indictione tertia, tertio Nonas ApriUs in senectute hona ohdormivit in Domino sepuUusque est in conventu a Brunone Treverensi archiepiscopo.' In altero autem catalogo 1. 1. pag. 34 lin. 10 haec extant: 'Theofridus ahhas anno incarnationis Domini 1083. 13. Kal. Decemhris ahhatlam Romae suscepit eamque per 28 annos sirenuissime rexit ac anno 1110 incarnationis dominicae tertio nonas Aprilis ex hac luce migravit, Praefuit autem huic loco a 28, anno Heinrici IV. usque ad 3, annum regni Heinrici V., suhtilisque ingenii monimenta plurima in prosis et metris et diversis historiarum cantihus, in quihus mirifwe floruit, dereliquit,^ Quando et ubi natus sit, ignoratur. Eum pri- maeva aetate in monasterio Epternacensi nutritum ibique primis litterarum studiis imbutum esse Lud. Weilandus inde concludere sibi videtur, quod anno 1031 elevationi (i. e. translationi) sancti Willibrordi, quae in cap. XXXIV Vitae enarratur, interfuerit. Sed quem affert locum ex Thiofridi Floribus epita- phii sanctorum I cap. 6 (cod. Goth. 70 fol. 111' lll^) Hnsinuavitque (Humbertus abbas) per ea quae potuit dicere facile nos posse conicere maxima esse, quae vel non potuit vel timuit verhis exprimere^ ad sententiam suam probandam, dubito, an is necessario ita intellegi debeat, ut Thiofridus ipse in elevatione ista interfuisse putandus sit. Quod enim 1. 1. dicit 'nos posse conicere', videtur illud aut ex persona, ut ita dicam, audientium dictum esse, aut sensu generali pro 'omnes quicunque audiunt et audient' VI PROLEGOMENA. positum. Cf. Wattenbachii praefatio in Alcuini Vitam S. Willibrordi (Jaffe Bibl. rer. Germ. tom. VI pag. 35) et Diimmleri prooemium in Alcuini carmina (Poetae la- tini aevi Carolini rec. Em. Diimmler tom. I pag. 163). Utut autem illud ^nos' intellegendum est, oriuntur non exiguae difficultates comparatis anno 1031, quo ossa Willibrordi translata sunt, et anno 1110, quo Thiofridus obiit. Quamvis enim in primo catalogo 1. 1. dicatur Thiofridum in hona senectute ohdor- ■mivisse^ tamen, etiam si anno 1031 non amplius decem annos natus erat, cum mortem obiret anno 1110, non grandaevum, sed senem decrepitum nona- ginta fere annorum eum fuisse apparet. Idem, ut ipse testatur Vit. metr. II 675, hanc Vitam compo- nebat anno 1105 agebatque, modo rata sit compu- tatio nostra , quam modo fecimus , eo anno octoge- simum quintum annum; virum autem natu tam grandem tale opus, quale est Vita Willibrordi me- trica, suscepisse et brevi absolvisse persuadere equi- dem raihi non possum. Sed missam faciamus hanc quaestionem, utpote quae ad certum finem perduci nequeat neque multum conferat ad interiorem Thio- fridi scriptorum cognitionem. Summa familiaritate eum usum esse Brunonis, qui anno 1102 archiepisco- pus Treverorum factus est, cum inde apparet, quod Flores epitaphii sanctorum ei dedicavit, tum ex ipsius verbis, quibus in dedicatione illius operis utitur. In eadem dedicatione etiam ^consanguineorum Brunonis in se dignationis ac henivdlentiae* mentionem facit. Quemadmodum autem comites Laufenses, quorum de gente nobili Bruno archiepiscopus oriundus erat, benevolentes et gratiosos in Thiofridum se praesti- terint, nescimus. Weilandus suspicatur eos monacho copiam fecisse studia in schola Epternacensi cum ntilitate incepta etiam aliis locis, fortasse Leodii seu Parisiis, continuandi. Quae quidem ut incerta in medio relinquo. Certiora ea sunt, quae ex cata- logorum locis supra allatis cognoscimus. Igitur Re- PROLEGOMENA. VII ginbertus abbas, qui praefuit monasterio Epternacensi ab anno 1051 usque ad annum 1081, antequam diem supremum obiret, successorem suum designavit Thiofridum. Mortuo autem Reginberto fieri non potuit, ut statim abbatis munus Thiofridus susci- peret, ea de causa, quod Heinricus IV. imperator eo tempore in obsidenda Roma occupatus erat. Atque cum ne duobus quidem annis post imperator in Ger- maniam revertisset, Thiofridus Alpes transgressus eum adiit (cf. prioris catalogi 1. 1.), ut de manibus eius sceptrum regiminis acciperet. Extiterunt mo- derno tempore, qui contenderent Thiofridum per biennium rem habuisse cum competitore partes Hein- rici imperatoris sequente, cum ipse a Gregorio VII. papa staret, et Romam profectum ab hoc abbatiam Romae suscepisse. Quod qui fieri potuerit, aegre intelleget, qui res sub finem anni 1083 ad Romam gestas contuitus erit. Neque ita verisimile est eum, qui contra aemulum imperatorium papae auxilio palmam tulerit, tanta cum reverentia Heinrici impe- ratoris mentionem fecisse, ut exempli gratia Vit. metr. II. 671—680 eius originem a Karolingis repe- tierit ibidemque v. 674 de eo dixerit : Heinricus . . . Caesar et Augustus, quo fulget sidere mundus* Ne plura, in tota hac quaestione aestimanda eis calculum addo, quae Lud. Weilandus 1. 1. pag. 12 exposuit. Thiofridum monasterio Epternacensi strenuissime praefuisse uterque testatur catalogus. De singulis rebus ab eo gestis nihil scimus, excepto quod ipse narrat in Vita Will. cap. XXXVI bellum domesticum inter insulae Walichrensis habitatores exortum se con- ciliante esse compositum. Anno 1110 tertio Non. Apr. in bona senectute obiit et a Brunone, archiepiscopo Treverensi, familiarissimo suo, in conventu sepultus est. Ingenii ubertate eum floruisse et multa cum so- luto tum vincto sermone scripta reliquisse in altero catalogo disertis verbis narratur. lam igitur, quae de eius scriptis commemoranda videantur, liceat exponere. VIII PROLEGOMENA. PROLEGOMENA. IX Vztam s. Liutwini, archiepiscopi Treverensis, eum scnpsisse ipsius testimoniis coufirmatur. Dicit enim m exordio Vitae Willibrordi prosaicae: ^cum arde dtctassem vttam..., Liutwini.... et sparsissem Flores ^itaphn sanctorum per 4 volumina' et in dedicatione l^iorum ad Brunonem archipiescopum Treverensem- errata corrigite et consultus exemplo predecessoris ac nutntorts ac sanguine propinqui vestri, Udonis archypresuhs aeternae memoriae , quivitam... Lwit- wim a me quahcumque stilo caraxatam sui testimonii corrohoravent examine'. Hanc eandem esse vitam Liutwmi, quae vulgo Nizonis, abbatis Mediolacen- sis nomme fertur, Pierius (Act. Sanct. Sept. VIII r l?/\r'?^T.''^^^*^^ ^s* ^* Weilando (L L paff. 13) m ^^**^^b.ach^o. (Deutschlauds Geschichtsquellen ' ««) encisse videtur. Waitzius (M. G. SS. VIII pag. 115) eam Vitam circa vel post annum 1070 scriptam esse censet idemque, quibus codicibus contineatur , et adhuc ineditam eam esse ibidem refert iir^o • ^^^ ^P^^^P^^^ sanctorum post annum UUJ si non elaboravit, at certe Brunoni archiepis- copo Treverensi dedicavit, qui eo ipso anno archie- piscopatum nactus est. Post hoc opus Thiofridum Vitam Willihrordi prosaicam aggressum esse ex loco Vitae pro- saicae supra allato, vivo adhuc Heinrico IV, ex ^il?w? .t'^^%^.'"'^^°' ^^*^^ Pa*^*- lam cum Vitam WitUhrordi metricam se anno 1105 condidisse ipse testetur Vit. metr. II 675, Vitam autem pro- saicam ante metricam confectam esse certis prodatur vestigiis, illam anno 1103 vel 1104 exaratam esse consectanum est. Eodem fer^ tempore Sermonem in die na- tali sancti Willihrordi et Sermonem in die natalt sancti Wilgisli, patris Willibrordi, ab 60 compositos esse verisimile est. rri,- 7!^/^^.f«.»^c^«e Irminae, quae a quibusdum lHiotrido tribuitur, huic non deberi sed confundi \\ cum Vita Irminae Theoderici Chronico Epternacensi eiusdem Theoderici inserta (quae extat in M. G. SS. XXIII pag. 48—50) extra dubitationem posuit Lud. Weilandus L L pag. 40. Idem vir doctus Sermones duos de sanctorum reliquiis et veneratione, qui in Bibliotheca maxima patrum (ed. Lugd. 1677 tom. XII 417—419) sub nomine Thiofridi abbatis vul- gati sunt, nostro Thiofrido vindicat, cum ipsum eandem materiam in libris Florum tractasse constet. De codicibus, quibus Thiofridi scriptorum me- moria ad nos pervenit, conferantur M. G. SS. tom. XXIII pag. 19 et tom. VIII pag. 115, de Vitae metricae codicibus infra pauUo fusius exponetur. Ineditam esse adhuc Vitam Liutwini iam supra commemoravimus, Fiores epitaphii sanctorum publici iuris fecisse Luxemburgi anno 1619 loannem Rober- tum soc. lesu testantur, ut Weilandus L 1. pag. 20 dicit, Mabillonius, Perierius, Marxius. Vitae Willi- brordi prosaicae particulas quasdam (cap. XII. XXII. XXIV. XXIX. XXXIII. XXXIV. XXXV. xxxyi), ex quibus aliquem fructum ad liistoriae notitiam reduudaturum speraret, typis excudendas curavit Lud. Weilandus 1. 1. pag. 23—30, reliqua adhuc in scidis latent. Vitam metricam nuper anno 1881 (in progr. gymn. reg. Trever.) e codice bibliothecae municipalis Treverensis LXXXIV edidit Richardus Deckerus. Sermones in die natali Willibrordi et Wil- gisli adhuc nusquam impressi videntur. Haec habuimus, quae in universum de scriptis Thiofridi eorumque codicibus et editionibus afferenda putaremus. Nunc cetera missa facientes et in Vita metrica, quam infra edituri sumus, nos continentes exponemus paullo uberius de codice Gothano, in quo praeter alia Thiofridi scripta eius Vita Willibrordi metrica extat. Liber ille pretiosissimus , qui numero 70 signa- tus in bibliotheca ducali Gothana asservatur, est membranaceus , in folio scriptus, foliorum centum X PROLEGOMENA. undequinquaginta. Una manu nitidissime eum exa- ratum esse testantur et Lud. Weilaudus (M. G. SS. XXIII pag. 19) et is, qui mense Novembri anni 1882 Vitam metricam in usum meum contulit, Ludewicus Pertsch, bonae spei adulescens. In delineandis eis, quae hoc codice continentur, verbis utar Weilandi' cum ipsi mihi quamvis cupienti librum Gothanum' manibus versare non contigerit. Weilandi autem verba haec sunt: 'Complectitur: a) t V imaginem monachi nigri hbrum magnum in manibus gerentis, cui inscripta sunt aureis litteris: Thifrid verna tuus, Wilhrord*), hoc dedico mimus. raupens mgeni tibi prome volumen honori. St quid desipui, veniam da; te, tua scripsi. In lihrum vitae me, laus mea, spes mea, scrihe, — h) f. 2' imaginem sancti Willibrordi in sella rubra sedentis, missali viridi induti, pallio amicti, nudi capitis, dextram ad benedicendum elevantis, sinistra hbrum gestantis. — c) f. 2^-45- Vitam prosaicam. -- d) f. 45^—56- Sermonem in natali sancti Willi- brordi. - e) f. 57'-— 94^ Vitam metricam. — f) i 94v_98r Sermonem in natali sancti Wilgisli abba- rvv.' 7~-A^^ ^' ^^^ imaginem monachi nigri, immo Ihiotridi, corbem floribus plenam manu gestantis et stantis ante pulpitum , quo liber superpositus est, mscnptus : Extruo pyramidas, cyhoria, colligo flores . . . (cetera lam legi nequiverunt). — h) f. ^^^ imaginem repraesentantem scrinia reliquiarum, tumbas sepul- crales, varii generis tormenta. — i) f. 99^' Incipit prohemium in lihrim florum epijtaphii sanctorum f. 100'^ Olivae uheri, pulchrae, speciosae (initialis littera O contmet imaginem archiepiscopi sedentis, capillis albis, mitra alba, rubro missali pallioque induti, Txr-iV ^^^ solvendum est compendium, quod in cod. extat, non Wtlbrorde, ut Weilando videtur; nusquam enim elisionem admittit noster. PROLEGOMENA. XI sinistra librum gerentis, dexteram ad benedicendum ante pectus tenentis, cum inscriptione : Brun archie- piscopus^)\ f. 'iOO' fructiferae in domo Domini sanc- tae Trevericae sedis archypresuU Brunoni oleaster aridus Efternacensis caenohii nullius momenti ygu- menus Thiofridus etc. usque ad f. 149^^ med. — lc) f. U^"" med. legitur manu saeculi XII in. descriptio redituum.' HaecWeilandus. Ludewicus autem Pertsch de ornatu, quo Vita metrica instructa est, haec per litteras mecum communicavit. Duo versus prologi initiales Frologus in vitam . . . . et Non salit ingenii .... f. 57 •• aureis litteris maiusculis in campo rubro, auro circumsaepto scripti sunt. Littera initialis N vocis Non splendidissime picta est coloribus aureo , rubro, caeruleo, albo. Splendidius etiam ornati sunt ipsius Vitae duo priores versus totam paginam sequentem expleutes: Inci^nt heroicis.... et Quadrifidi cosmi.... Tota haec pagina caeruleis et aureis lineis cincta est. Versus prior tres lineas in rubro campo scriptas et viridi margine circumdatas complectitur. Verbi Quadrifidi littera initialis Q eisdem coloribus picta est, quibus illud N, de quo pauUo supra diximus, caudaque eius crocodilo aureo efficitur, reliquae litterae omnes maiusculae auro pictae. Librorum IL IIL IV tituli: Incipit liber II.... III IV cum singulis eorum versibus initialibus eodem modo atque in prologo ornati sunt. — Versus carminis omnes in fronta habent litteras aureas maiu- sculas. Ceterum omnia verba cum nomina propria tum appellativa aequaliter minusculis litteris scripta, quatenus non in versuum initio locum habent, ex- ceptis nominibus Wilhrord ( Willihrordus) et Thifrid, quorum litterae paullo altiores. Compendia in codice adhibita paucissima atque ea vulgatissima. *) Ad hunc locum Weilandus annotat: Notandum ima- gines omnes pro tempore pulchras esse et praesertim colorum elegantissima electione excellentes. XII PROLEGOMENA. PROLEGOMENA. XIII lam si quaerimus, quo tempore exaratus sit cod. both. 70, non est, quod obloquamur Weilando eum initio saeculi XII. tribuenti (nam quod dicit XI. saeculo, manifestus error est calculi), sed autographon esse Thiofridi vix poterit mihi persuaderi. Nam ut omittam temporis ordinem in singulorum scripto- rum collocatione non servari et nomen Thiofridi similiter ac Willibrordi altioribus litteris pictum esse ductus htterarum perquam aequabiles et stabiles ma- num nequaquam senilem produnt, nedum senis, qui paullo post in senectute bona obdormivit. Neque verisimile est ipsum grandaevum abbatem tantum yolumen in fratrum suorum usum conscripsisse. His igitur causis adducti minime quidem negamus codi- cem Goth. 70 Thiofrido esse coaevum, uec vero ab ipso auctore, sed eius mandatu et auspiciis ab Epter- nacensis monasterii monacho quodam scribendi pingendique peritissimo intra annos 1105—1110 conscriptum esse statuimus. Hactenus de libro Go- thano. Alter codex, quo Vita metrica continetur, Tre- veri extat in bibliotheca municipali numero insigni- tus LXXXIV. Hunc Weilandus XIL, Deckerus autem, qui ex eo Vitam metricam edidit, XIII. saeculo ex- aratum esse putat. Qui cum multo sane recentior sit, ut ipsa orthographia docet, multoque deterior Gothano, non nimis moleste tuli, quod petenti mihi, ut huc transmitteretur codex, paragraphus quidam bibhothecae ilhus statutorum obstabat. Neque enim ideo illum librum meis oculis inspicere volebam, quod multum fructus inde me capturum sperarem sed quia suspitio suberat in editione Deckeriana non pauca typothetae vel ipsius editoris errore perperam exhibita esse. Nam quod I 65 orans — orat pro ovans •—ovat, 1 156 rigiiit pro viguU, I 418 care pro cave. U 7J7 viventem pro virentem, III 5 acervae pro acerracy III 291 aviditate pro ariditate, IV 57 remo- vatur pro remoratur legitur, id eo referendum vide- / tur, quod litterae r et v a> Deckero similiter pictae oculos typothetae fefellerunt. Eidem typothetae tri- buendum videtur, quod I 69 forte pro fonte, I 232 tellas pro tellus, II 37 Bunus pro Durus, fortasse etiam quod II 148 scio pro scis, II 480 prandes pro prandeo, II 539 soUs pro soliOj II 616 Ita pro Sta, III 93 Yppom pro Ypponi, IV 316 spe pro ope re- praesentantum est. Contra ipsius , ni fallor , editoris culpa accidit, quod II 40 leniatur pro leviatur, II 87 Sinit pro Sivit, II 97 ingens pro vigens, II 129 quem pro quoniam, II 178. nohis pro nolis, III 173. 177. 244 nohis pro vohis, 11 G\3 Indicium yro ludicium, III 276 visum pro iusum, III 353 novit pro vovit, IV 322 septem pro septeni, IV 324 vis pro ius exhibitum est. His igitur locis omnibus eum, qui operam daturus sit codicem Treverensem denuo inspicere, veram scripturam inventurum pro certo habeo, fortasse etiam pluribus. Sed tamen his etiam vitiis detractis sat niagnus numerus locorum relinquitur, quibus ille codex lectiones manifeste vitiosas praebet, ut ue momentum quidem temporis dubitari liceat, utri codici priores deferendae sint. Quare, quod in nostra annotatione critica nihilominus etiam libri Treverensis (vel potius Deckerianae eius libri editionis) lectiones ascribendas duximus, non ea de causa factum est, quod eas ullius momenti ad textum constituendum putaverimus, sed quo luce clarius perspiciatur, quanto Treverensi codice Gothanus sit superior. De Deckeri editione quid sentiam, cum iam in censura eius (Philolog. Rundschau 1882 pag. 1112—1119) exposuerim, ea, quae ibi dicta sunt, hic breviter repetere sufficit. Deckerus igitur in nota praefationi adiecta profitetur se codicem Trev. LXXXIV 'accuratissime descripsisse neque quidquam mutasse, nisi quod in finibus verborum primae declinationis ae pro e substituerit atque membra orationis per notas nostro more distinxerit'. Mallera, nihil omnino mutasset neque distinguendi XIV PROLEGOMENA. PROLEGOMENA. XV signa interposuisset. Nam ae pro e tantum abest, ut aequaliter in casibus primae declinationis substi- tuerit, ut nonnunquam littera e in adiectivis et sub- stantivis servata eis speciem praebeat adverbiorum. Sic, ut paucis me contineam, I 89 speculative reti- nuit, ubi scribendum erat specidativae^ eodemque modo I 389.390 speculative et adive pro -ae, sic I 70 thetitoince pro teutonicae, sic III 188 pene pro poe- nae. Multo autem acrius editor corripiendus est ea de causa, quod nostro more, ut hodie dicimus , inter- punxit. Innumeris enim locis tam inepte signa illa posuit, ut perspicuitatem non modo non auxerit, sed saepenumero prorsus obscuraverit. Nec vero aliter ei usu venire potuit, cui saepissime ne intel- lectus quidem verborum pateret. Quod ita se habere non solum multi loci textus demonstrant, sed multo etiam magis notae, quibus margiuem inferiorem — ornavit dico? immo foedavit. Nam ut taceam de eis annotationibus , quibus verba satis nota per notiora reddit, ut puta paedor per odor foedus, malus, cleptim per furtim, perditio per ruina, exitium, non pauci& locis falsissima profert. Quid enim, quod I 1 criisma, quod signiiicat modos musicos^ per cymhalum inter- pretatur, I 91 Heliam prophetam pro HeliOy sole^ accipit, I 195 symmystas simpliciter socios esse putat, cum sint secretorum conscii, quid quod I 492 zodia^ i. e. animalia^ signa zodiacij per zona reddit, II 188 clihanum, quod est fornax^ thoracem ferreum, qiio pectus tegitur, putat, II 484 dipsadem anguem cum dixl^a sitis confundit, III 297 &e^w7am arborem intellegit,. cum Thiofridus aperte voce hebraica hethtdah, quod est virgo, utatur, IV 137 quilismata dicit sucum ex- pressum^ cum vox illa significet vihrationes vocum? Quae cum ita sint, meritum editoris tantum in eo conspici potest, quod Thiofridi libro ex bibliotheca- rum umbraculis protracto fontem largum aperuit, sed ita, ut aquae de Jimo purgandae non ipse subiret negotium, sed relinqueret aliis. ,1 lam, quoniam de Vitae metricae codicibus eius- que editione Deckeriana sat multa attulisse nobis videmur, revertentes ad Thiofridum de fontibus, ex quibus hausit, de eius genere dicendi, antiquitatis studiis, re metrica verba faciemus. Ac fontium quidem, ex quibus hausit, uberrimus est Alcuini , nobilissimi illius Caroli Magni secretarii, Vita Willibrordi. Nam quamvis hic noster Alcuinum reprehendat propter neglectam saepissime syllabarum quantitatem (I 3 sqq.) et quod ex miris miranda, ex stupendis stupenda praeterierit (III 23 sqq.), tamen usque eo se applicavit ad eius opus, ut rerum ge- starum ordinem ab illo adhibitum tantum non ubique servaverit. Etiam in eo Alcuini exemplum secutus est, quod duplicem Vitam W^illibrordi composuit, alteram soluta oratione, alteram versibus heroicis conscriptam. Praeter Alcuini autem Vitam etiam eius, qui ante illum Vitam V^illibrordi composuerat stilo videlicet rudi, monachi cuiusdam natione Scoti, men- tionem facit (III 21), Weilandusque (M. G. XXIII p. 13) ex parcis quibusdam additamentis (Vitae pro- saicae) concludi Hcere censet Thiofrido etiam Scoti illius opus non incognitum fuisse. Idem vir doctus docet eum etiam Bedae Ecclesiastica historia An- glorum usum esse et in eis, quae cap. XXII Vitae pros. de Pippini gestis narrentur, Reginonis chroni- con, porro cap. XXIII Vitam sancti Bonifatii a Willebaldo, cap. XXIX (Vitae pros.) Vitam sancti Willehadi ab Anskario scriptam et cap. XXX Vitam quandam sanctae Amalbergae ad ampliandam narra- tionem adhibuisse, cap. autem XII (Vitae pros.) codicem antiquum traditionum excussisse. In ultimis autem capitibus (XXXI— XXXVI) eidem Weilando videtur ea, quae in monasterio scriptis vel traditione memoriae conservabantur quaeque ipse vidit, audivit vel egit, litteris mandavisse. Hactenus de fontibus. De Thiofridi autem genere dicendi disputanti quamvis distinguendum sit inter ea, quae pedestri XVI PROLEGOMENA. PROLEGOMENA. XVII sermone conscripsit , et versus eius , tamen non pauca offendunt, quae his cum illis communia sint. Hoc in numero referenda est et nimia verborum grae- corum affectatio — occurrunt enim in Vita metrica plus ducenta diversa — et consuetudo eius orationem multis scripturae sacrae et scriptorum antiquorum flosculis adornandi. Verum cum oratio eius soluta enuntiatis prolixissimis et intolerabili verborum tu- more nauseam moveat legentibus, versus eius non solum his vitiis fere omnino carent, sed vel, dum absurdum illum vocabulorum graecorum abusum auctori ignoscas, non sine elegantia quadara et venu- state profluunt. Inter eas autem dictionis proprietates, quas in deliciis habet Thiofridus in Vita metrica, duae praeter ceteras conspicuae: primum quod ver- bum, idque saepissime substantivum, in versu ante- cedenti positum initio insequentis versus addita accuratiore definitione repetit exemplum secutus Vergilii aliorumque poetarum romanorum, deinde quod vocabula ex eadem radice oriunda, saepe etiam similiter sonantia, in eodem versu ita ponit, ut sibi quodammodo respondeant et communi quodam vin- culo iungantur. Atque de hac re infra in re metrica perhistranda pluribus verbis agetur, illius autem exempla haec sunt: I 18 sqq solem peperere Britanni, Solem Wilbrordum, qui comit lumine mundum, Lumine caelesti, divini spermate verbi. I 210 sq delegit in ordine stellas SteUas signiferi praestautes sidera caeli. Eodem modo repetita habes I 229 sq. pondera 281 sq. coetu 285 sq. te 308 sq. prospicit 317 sq. munus 327 sq. igni 329 sq. ligna 468 sq. pneumate 505 sq. summi 511 sq. sedes II 4 sq. grex 16 sq. tempus 154 sq. anguis 225 sq. iselus 304 sq. limite 561 sq. agnum 642 sq. omne 659 sq. sol 711 sq. dux 739 sq. lex 741 sq. pernox III 9 sq. lumen 230 sq. vascula IV 140 sq. arae 189 sq. agmen I ./ 334 sq. gens 350 sq. signo. — Non tam dictionis, quam orationis est illud stili genus, quod narrationis, ut ita dicam, filum non raro interrumpit digressio- nibus, quas aliquotiens formula reditus ad propositum sequitur. Sic I 70—72 de Willibrordi nomine tres versus inserit, I 156—192 de regula monachica agit, I 431—461 de portis somniorum eburnea et cornea, II 28-36 de nomine Ongendus, II 125—137 de iudicii divini severitate, II 181—202 de ira coher- cenda, II 649—680 de stemmate Pippinorum, III 21—45 de prioribus Vitae Willibrordi scriptoribus, III 81—94 de miraculo ab Augustino relato, III 162—222 de monachorum nomine et officiis prae- missa admonitione, ne furtum committerent , III 274 —281 de corruptis sacerdotum moribus, IV 33—38 de cordis humani perversitate, IV 99—102 de fluxi- bus corporis humani. Quae digressiones cum ex parte ita comparatae sint, ut admonitiones et cogi- tationes contineant, haud exigua pars earum auctori occasionem dat doctrinae suae ostentandae. Et multi- plici eum instructum fuisse doctrina cum ceteri eius libri, tum potissimum Vita metrica ostendit. Qua de causa non alienum videtur a proposito nostro expedire, quibus studiis abbas Epternacensis imbutus fuerit. Atque eum ut virum monasticum scripturam sacram penitus cognitam habuisse, non est, quod miremur. Unde fit, ut permultas res aut in Vetere aut in Novo Testamento narratas intexat carmini suo et sententias laudet et verbis in Vulgata inter- pretatione obviis utatur. Inter scriptores ecclesia- sticos eum Augustinum cognovisse ex narratiuncula III 81 sqq. apparet, quam ex libro Augustini de civitate Dei XXII 8 sub fin. desumpsit, operae autem Hieronymi quaestionibus in Genesin navatae indicio sunt verba hebraica is et issa (I 59). Multo autem maiorem, quam in patrum eccle- siasticorum operibus, operam collocasse videtur Thiofridi Tita Willibr. metr. ed. Roesberg b XVIII PROLEGOMENA. PROLEGOMENA. XIX in poetarum aliorumque scriptorum latinorum libris: id quod non solum frequenti imitatione eorum, sed etiam verbis eorum aut nihil aut pauUulum mutatis in textum Vitae metricae receptis proditur. Horum omnium latissime patet Vergilii, Lucani, Horatii imitatio, parcius, sed ita, ut dubitare non liceat, luvenalem, Persium, Sedulium sequitur, imitationis Ovidianae nonuulla quidem vestigia offenduut, nec vero ea tam aperta, ut ad eum de consilio se appli- casse verisimile sit. Servii commentarium in VergiL Aen. quin ante oculos habuerit I 460, Martianum Capellam compluribus, Sallustium, lustinum, Boe- thium, Frontinum gromaticum singulis locis, dubitari omnino non potest. Aliorum etiam scriptorum, ut Ciceronis, Silii Italici, Ausonii, loci interdum animo eius obversati esse videntur. Graecos scriptores sua lectione ipsos cognitos habuerit necne, quamvis multa verba graeca versibus suis inseruerit et Homeri Ili- adis et Odysseae mentionem faciat, disceptare equi- dem non ausim: nec vero negari poterit eum ahqua tamen scientia linguae graecae instructum fuisse. Huc non facit, quod proverbium graecum ovog kvQag laudat (II 474), quippe quod ex Martiano Capella discere potuerit et meo quidem iudicio didicerit, mi- nus etiam permagnus numerus verborum graecorum, quibus carmen suum exornavit, cum pleraque eorum apud scriptores latinos, ut puta luvenalem, reperi- antur: sed tamen nonnulla verba graeca in libris latinis non extantia apud Thiofridum offendunt, quae unde haurire potuerit nisi aut ex viva voce graece scientium aut ex scriptis graecis, non inteL lego. Quid quod noys et stayros scribit verbis graecis vovg Qi OxavQog ad litteram redditis? Quid quod in vocabulis, quae sunt mathetes, paracletus, anachoreta, hegumefius codicum scriptura mathyteSy paraclytus, anachorita, ygumenus pronuntiationem illam Graeco- rum recentiorum, quae itacismus vocatur, prodit, cum in aliis plerisque, velut allegoria, athleta, mathesis, * .;J ephehus, consueta veteribus Graecis et Latinis pro- nuntiatio optineat? His igitur vestigiis quamvis tenuibus Thiofridum graecae linguae non omnino ignarum fuisse patet, lectionis autem graecae apud eum specimina indagare potui nuUa. Sed vereor, ne iusto longior fuerim in hac re explananda ; quam- obrem ad eam partem propositi mei trauseo, quae est de Thiofridi re metrica. Conscripta est Vita Willibrordi metrica versibus heroicis atque eis, qui vocantur, leoninis. Hos ita esse comparatos, ut totius versus vox finalis et prioris partis vox extrema sint homoeoteleutae, sive, ut re- centiore quodam termino utar, rimo coniunctae, nemo est qui nesciat. Sed cum scriptorum medii aevi, qui quidem carmina latina pangentes hexametro dactylico utantur, plerique rimos disyllabos adhibeant, apud Thiofridum tales versus minime quidem desunt, sed tamen longe plurimi versus singularum syllaba- rum rimis instructi sunt. Neque raro fit, ut rimi, qui vocantur, non sint puri, sed pro eis illud con- centus genus locum habeat, quod assonantiae nomine significari solet. Atque cum ad illa duo homoeote- leutorum genera priora illustranda exemplis non opus sit, paucos afferam versus, in quibus pro rimo puro assonantia optinet. Igitur I 283 homoeoteleu- torum munere funguntur acclamatum etpontifi-catu, 1 372 maculas et Adamy 1 400 eum et comitatu^ I 509 exultarent et veniret Tales versus inter plus duo milia, e quibus totum carmen constat, circiter septuaginta inveniuntur. Sedes prioris homoeoteleuti non certa est, sed tamen plerumque congruit cum caesura penthemi- meri, multo rarius cum hephthemimeri (1 65. 122. 133. 141. 149. 328. 423. 466. II 10. 28. 45, 329. 336. 374. 375. 474. 591. 592. III 80. 100. 236. IV 13. 200. 305. 306. 324. 346) vel cum trochaica II 746. III 85) vel cum trithemimeri (I 427. II 148. V 362). Nonnunquam etiam prius homoeoteleuton b* i XX PKOLEGOMENA. locum habet in fine pedis tertii, ita ut versus in duas pares partes dissecetur (I 38. 338. 359. 384. ^5. 439. II 61. 174. 421. 755. III 33. 180. 201. IV 278), vel, quod mirere, in fine pedis alterius (I 159. 265. 285 accedente in hoc versu rimo post quartum pedem II 151. 262. 339. III 179). Aliis locis atquehis, quosdiximus, homoeoteleuton rarissime ponitur; extat autera ter iu alterius pedis thesi pri- ore (II 36. 140. III 284), semel in quarti pedis thesi priore (I 512), semel in quinta arsi (II 381). In eorum versuum, quorum prius homoeoteleuton non congruit cum penthemimeri , nonnullis evenit, ut sohtis duobus rimis accedat tertius, quo illi quodam- modo firmentur et fulciantur. Aflfero exempli gratia II WAngelicam non humanam ducens Jiomo vitam, II ^"^4. 375 Effusus velut infusus fluit inde refusus. Ebiherant et transierant hymnumque canehant. Praeterea conferantur versus 11 45. 329. 336. III 236 IV 306. I 338. 359. 405. 439. H 408. 421. 755.* Carent homoeoteleutis versus Horatiani III 204—207. Caesurarum frequentissima semiquinaria. Eam, quantumvis in eodem versu concurrat hephthemi- meres, principalem esse censebimus in omnibus eis versibus, in quibus syllaba homoeoteleuta in tertia arsi posita est. Praeter semiquinariam saepissime occurrit semi- septenaria cum semitemaria coniuncta. Eius exempla haeee: I 285. 328. 338. 359. 427. 439. II 10. 28. 45. 148. 329. 336. 340. 374. 375. 474. 591. 592. III 80. 100. 236. IV 13. 200. 305. 346. 362. Eadem cum penthemimeri coniuncta locum habet (omissis eis versibus, quorum prius homoeoteleuton congruit cum penthemineri) : I 65. 122. 144. 149. IV 324. Sola hephthemimeres quinquies invenitur: 1 133. 405. 423. 466. IV 306. Sola semiternaria instructi sunt hi versus I 159. 512. II 381. 755. III 33. 179. PROLEGOMENA. XXI Trochaicae cum semiternaria coniunctae unum exemplum III 85, nec plura trochaicae solius II 746. lusta caesura caret versus III 284. Brevius egissem de caesura, nisi nuper in cen- sura libri G. Fraccaroli, cui titulus est 'Saggio sopra la genesi della metrica classica', a G. Stierio scripta (in Philol. Rundschau 1882 p. 817-821) legissem Fraccarolium contendere caesuram semiseptenariam aevo medio prorsus evanescere: in Thiofridi autem carmine, ut vides, sat multi versus ea caesura in- structi sunt. In subtiliores leges, quibus astricti sunt opti- mae aetatis poetae latini, inquirere in Thiofrido nostro vix licitum. Notanda tamen haec: Nusqiiam Thiofridus hiatum admittitj nusquam elisi- onem, nusquam versum spondiacum. Nam I 401 non est pronuntiandum don' terarchae, sed dona j^rarchae, neque IV 86 Fopp^ terarcham, sed Poppo jSrarcham. Prosodiae normas cum in universum servet auctor, tamen in verbis graecis aliisque non latinis saepissime falsa utitur prosodia, sed ita, ut in sin- gulis quibusdam vocabulis plerumque sibi constet; velut ubique in ecclesia et mysterium eisque, quae inde descendunt, secundam syllabam corripit, in coenohita eandem producit, alia similia. In verbis latinis falsa pronuntiatio non ita frequenter occurrit et in his quoque certa quaedam regula observatur. Sic, ut exemplis utar, vox, quae est cor, non solum in arsi (I 444. 496. II 38. IV 281), sed vel in thesi (II 225. III 356. IV 33) producitur eodemque modo fel bis in thesi I 180. II 475; sic in verbo copulandi prima syllaba semper corripitur II 210. 468. III 374, in deluhrum paeuultima II 132. 261, in foris ultima I 326. II 619; contra in adamantinus bis paenultima producitur II 38. IV 281. Praeterea singulis locis leguntur I 168 t^meti pro temeti (cum iusta prosodia usurpata sit II 514), I 126 pros&pia^ XXII PROLEGOMENA. I 40o bobus, II 534 Mosella, III 26 deourio, II 60 tmpedtmentum, \l 675 quMrtigeno, III 354, modo mtegra sit lectio, coniugi, et si qua forte me fuire- runt. Commemorandum denique praepositionem in- separabilem re ante ^c vel st corripi: II 54 r^stitU, II 417 r^sciat IT 571 restitutae, II 582 resdvit Si- miiiter III 203 in voce tetrastichmi antepaenultima correpta est. Non ita raro breves sjllabae arseos vi produ- cuntur, plerumque accedente caesura penthemimeri. i^uattuor autem earum productionum genera distin- guenda sunt 1) priore vocabulo in brevem vocalem exeunte, altero a duabus consonis incipiente: II 41 111 IJl. 2) priore vocabulo in consonautem ex- eunte altero a littera h incipiente, unde positio II II. 430. 703. III 174. IV 16. 35. 142. 3) priore vocabulo m consonantem exeunte, altero incipiente a vocali: I 132. 153. II 214. 462. 736. (Vocis cor productiones, quae supra commemoratae sunt, hoc loco omisimus.) 4) priore vocabulo in breveili vo- f S?? ^«'^"''IqL altero incipiente ab una consona: I 321. 383. 483. II 338. 437. IV 231 TT 90^^"'" *^%?,^hibita est in nomine Nereus: II 291 Nereum. IV 41. 348 Nerei, Allitterationis , quam hodie vocamus, tam fre- quens est usus, ut dubitari nequeat, quin auctor de consiho eam adhibuerit imitatus, ni fallor con- suetudmem a poetis illius aetatis germanicis obser- vatam Huius artificii non nisi pauca sed splendida exempla atteremus, quibus, cuius intersit, facile plus sescenta aha addere possit. Extat igitur TTT Q^ ^^^? *^^^^ terram non tanto tempore tactam. TTT 1 1 ^ f.^^i^^^ maternam mutans imitata novercam. m 1 o7 T- ^'*^f ^ '''^^'' ^^^^ ^«^^«*^ 1«^^^ spirituales. TT? lia o^^^ .^^' lapides constmat, limina, postes. nT 007 ^'^'^^^''^'^^'^''^(^^ismihimortuusetcr m lll Crrex atdcts nati iiat dulci chroma parenti. PROLEGOMENA. XXIIl ,; III 230 sq. Nil habuit Yacuus praeter duo \ascula promus Yascida de \irgis lentis conserta .salignis. in 245 sqq. Vatris ^atroni colitis sollemnia nostri is, 'Pensum solvistis^ ^lencts epulas meruist Sed nil est \illi, \ix possunt guttura tingis l^on desperetiSy non murmure vos maculetisi Omnia haec exempla omissis levioribus plurimis ex una eademque parte carminis desumpta sunt, nec minus refertae reliquae partes. Ad hoc studium Thiofridi labdacismum, rhotacismum, mytacismum aliaque eiusdem generis cumulandi etiam illud refe- rendum est, quod saepissime in eisdem versibus vo- cabula ex eadem radice oriunda sibi opponuntur (ut III 123 novit noscere 131 gravi graviori 140 Horruit horrendum 145 tristis cum tristi 169 mundo mundus aliaque innumera) saepe etiam verba simi- liter sonantia iunguntur (ut I 228 portat — portumj I 270 oves — ovanteSj II 713 sumeret — sumen, 784 sensi — sentinam, alia). Apparet igitur Thiofridum in Vita metrica com- ponenda artem satis mirabilem exercuisse, cum verba carminis triplici vinculo, numeris antiquis, homoeo- teieutis, allitterationibus, ligaret ita, ut oratio vere vincta evaderet. Quae ars etiamsi nostris auribus minus probatur, illud profecto concedendum erit vix quemquam inter Thiofridi aequales extitisse, qui eum arte metrica non modo superaret, sed ne aequaret quidem. Extremo loco horum prolegomenon nobis pro- posuimus de consilio et instituto huius editionis exponere. Post ea, quae supra de codicis Gothani pretio et auctoritate disseruimus, vix est, quod expressis verbis dicamus nos in textu Vitae constituendo hoc libro fundamento usos esse uuico et solo. Nam ut omittamus aliquot calami lapsus, quibus, ut nullus utique codex, ita ne hic quidem caret, errores ma- nifesti in eo non iuveniuntur nisi perpauci. Atque XXIV PROLEGOMENA. PROLEGOMENA. XXV cum illorum in numero habendum sit, quod I 513 Viltalhurg pro Viltdburg, III 359 invinctus pro in- vidus, IV 220 Wilbrordu pro Wilhrordo scriptum est, bis annumerandae videntur hae lectiones I 28 mgris 449 erasum II 102 currus 246 cultus M4:petrani 440 fulcit 600 quos 764 ahortum III 38 tricae 105 semate IV 7 laeta 256 sapori: quae quidem, pau- cissimas si excipias, etiam in cod. Trev. extant. Tam bonum igitur librum nacto non tam id mihi agendum erat, ut verba codicis coniecturis emendare, quam ut interpretando stabilire conarer. Hoc loco cum facere non possim, quin me plerisque locis veram lectionem iam tum, cum sola praesto esset editio Deckeriana necdum collatio codicis Gothani in manus meas pervenisset, invenisse asseverem, tantum tamen abest, ut splendidis inventis acuminis ingenii osten- tandi occasionem praereptam esse doleam, ut satis habeam coniecturas meas tantum non omnes co- dicis Gothani memoria confirmatas vidisse tamque bonum subsidium ad textum recensendum mihi suppetiise gaudeam. Tota igitur recensione nostra ex codice Gothano pendente taraen in una re secundaria etiam Treve- rensi aliquid debeo. Ascripsit enim huius margini nescioquis numeros capitum Vitae prosaicae. Qui cum ostendant Vitam metricam fere omnino ad ordi- nem Vitae prosaicae, omissis tamen duobus capitulis, compositam esse doceantque, quae particulae huius quibus partibus illius respondeant, e re dux: '^os etiam huius editionis margini appingere et commen- tarium ad capitum Vitae prosaicae dispositionem conformare. Hi igitur numeri cum in margine si- nistro additi sint, in dextro foliorum et paginarum numeros, qui sunt codicis Gothani, ascribendos curavi. Quattuor librorum, in quos carmen suum divisit auctor, versus in unoquoque libro separatim nume- ravi prologo, ut in antiquorum poetarum carminibus 'ii fieri assolet, quamvis sui iuris sit, continuis numeris cum primo libro coniuncto. In commentario concinnando id secutus sum propositum, ut et res explicatione egentes et voces remotiores et structuras difficiliores illustrarem, im- primis autem locos scripturae sacrae , ad quos Thio- fridi verba respiciunt, scriptorumque veterum lati- norum, quos imitatur quorumque verba in usum suum vertit, diligenter collectos ascriberem. Nec vero omnes quos iaudavi, ita comparati sunt loci, ut exempla haberi velint: non pauci etiam, inter- pretationi ut servirent, allati sunt. Atque hos ab illis ita distinguere studui, ut eis locis, qui propter similitudinem quandam vel interpretandi gratia a me ascripti sunt, notulam cf. praefigerem, eos autem, qui exemplorum in modum seriptorls menti obver- sati mihi videntur, sine ea nota ponerem. Locos ex Alcuini Vita Willibrordi, Thiofridi Vita Willibrordi prosaica, Theoderici Ghronico Ep- ternacensi, aliis huc pertinentibus libris ductos tum exscripsi, cum ad rerum sive verborum explanationem aliquid conferre raihi videbantur: cuius operae eos mihi gratiam habituros esse spero, quibus libri illi non sunt ad manus. De indicura adiectorum utilitate verba facere superfluum mihi videtur. Superest, ut ostendam, quemadmodum in edi-* tione mea rem ortbographicam instituendam censu- eri: ^^ Namque non dubito, quin futuri sint, qui mirentur me non usitatam illam medio aevo ortho- graphiam adhibuisse, sed eam ad eas normas revo- casse, quae apud veteres valuerint. Qui si pervoluto commentario meo intellexerint me earum ratiouum, quas sequi solent qui in edendis medio aevo scriptis versantur, haudquaquam ignarum esse potuisse, su- spicabuntur, ni fallor, certis quibusdam causis per- ductum me ab illorum usu et more recedendum statuisse. Illi enim, quorum, cum viris historicis Thiofridi yita Willibr. metr. ed. Rossberg:. b** XXYI PROLEGOMENA. historiae fontes aperiant, intersit, ut etiam in sin- gulorum verborum litteris fides historica et aetatis, ut verbo recentiore utar, signatura repraesentetur, ne meo quidem iudicio perverse agunt, quippe quo- rum opera fontium instar haberi velint: me autem, quiVitamWillibrordi metricam non tam historicorum, quam philologorum in usum editurus sim, eisdem legibus astrictum esse facere non possum, quin non agnoscam. Sed ne quisputet me fidem historicam in reddendis codicum litteris parvi pendere , in apparatu critico omnes scripturae discrepantias ne minimis quidem omissis accurate ascribendas duxi simul eis satisfacturus, qui talibus sordibus, quales sunt ^damp- nare, discaedere, penay hostia rehni pro ostia Rheni, ylariSf tocins, aecclesiaj tnendatia% et similibus nimio plus delectentur, in textum autem, quem ceteris postpositis ad facile legendum et celeriter perspici- endum aptum reddere mihi proposueram, ut talia verborum monstra reciperem, a me impetrare non potui. Paucis tamen locis singularibus ab instituto meo optimam scripturam (orthographicam) restituendi recedere coactus sum. Ac primum quidem III 194 iusta scriptura Sapphira numeris renuentibus sper- nenda erat. Deinde I 343. II 684 noys et II 562 stayros retinenda putavi, et quod illud auctor disyl- labum posuit et quod in utroque voces graecas procul /lubio ad litteram repraesentaturus erat. Tum II 407. IV 101 non umectavit^ umor dedi, sed humectavit, humor, quippe cum illud cum humuSy hoc cum hos einsdem versus allitterationis vinculo coniunctum sit. Eadem causa prohibitus sum III 319 pro eiulat rec- tius heiulat exhibere. Denique nomen Hierusalem nolui per lerusalem reddere, cum comparata voce hie- rarcha appareat et hic et illic litteras hi idem valere quod i consonam. Quamobrem aut utrimque scri- bendum erat ier-, aut, ne similia fierent dissimilia, in alterutro vocabulo scriptura medio aevo recepta servanda. PROLEGOMENA. XXVII Vides, vir critice, me consulto egisse, cum tex- tum Vitae meis rationibus constituerem, uec tameu iu animo est te dissentientem ab eo, quod tu verum iudicas, abalieuare et ad meas partes pertrahere: immo, dum mihi meam sententiam tenere permittas, tu tuam tibi habeto. Scripsi Nordae mense Decembri anni 1882. THIOFRIDI YITA WILLIBRORDI METRICA. Thiofridi vita Willibr. metr ed. Rosaberg. G «= codex Gothanus 70 saec. XII. ineunt. T = codicis Treverensis LXXXIV saec. XII. vel XIII. editia Deckeriana a. 1881. ) I. Prologus in vitam Wilbrordi crusmate dignam. f. 57' 10 15 Non salit ingenii mihi proflua vena profundi Nec me ventosae rapit, inflat gloria famae, Sed Carli prudens Alcwin movet hyperaspistes, Carmine qui nostri replicat sacra gesta patroni, Sed non attendit, quae syllaba longa, brevis sit, Et ceu Lucilius, dum profluit, est lutulentus: Invigilans curis aulae magis imperialis Cogit inire modos me rauca fauce sonoros. Non superimpositam sibi laudis demo coronam, Sed potius vereor, ne cuncta neget mihi livor, Ne mordax aspis, ne Lernae mordeat anguis. Fido tamen, vestris si me defenditis armis, Virus vipereum tero, calco super basiliscum. Spiritus aspiret summus, mea carbasa perflet, Transvehat in portum sine tempestate quietum. I. Incipit heroicis Wilbrordi vita camenis. f. 67^ Quadrifidi cosmi solem peperere Britanni, Solem Wilbrordum, qui comit lumine mundum, f. SS»^ 20 Lumine caelesti, divjni spermate verbi. Hic prius est notus mundo, quam conditus, ortus, Ante revelatus, quam carnis lemmata nactus. Nam tantae prolis mater, flos nobilitatis, Varia lectio. 2 perflua T 4 Alcuuin T yper- aspistes GT 9 sonoras T 10 super impositam GT 14 basilyscum GT 20 celesti GT 21 editus T THIOFRIDI Femina summorum titulis insignis avorum, *5 Wilgislo digno primati iuncta marito Non aestu carnis, sed causa posteritatis, Dum vix in somnum laxaret soma tenellum, Nox subvecta nigris cum circuit aera bigis, Ivit in aethereos vigilanti pectore cyclos, 30 Inspexit gelidae quasi nasci cornua lunae, Crescere, curvari plenoque sub orbe rotari Ac per zodiaci contermina zodia volvi, In sua praecipiti cursu praecordia labi Seque rubi typici flammis insontibus uri. 35 Nec mora, visceribus calidis exaestuat alvus, Concaluit pectus, quatit aeger anhelitus artus, Sudoris fluidi fluxerunt un.aique rivi. Nictans erexit se, lecto proripuit se Non concussa minus, quam qui tonitrus fugit ictus. 40 Cumque sub exorto rutilans Leucothea Phoebo Proderet Ambronum scelus exitiale, cruentum, Pandit horama viro cuidam virtute rotundo, Ac licitos lepidi complexus fassa mariti Nondum formati didicit praeconia nati 45 Ore prophetali digesta sub ordine tali: 'Phoebes chrysocomae globus in se plenus et in te Filius est lucis, paries quem filia lucis. f. 58' Solis iustitiae iubar hic sol exeret in se, Excellet homines ut stellas luna minores. 50 Noctis et ut tenebras abigit Phoebeia lampas, Sic verbi radiis excludet nubila mentis. Perdius et pemox operam dabit, ut pereat nox, Nox psyches aciem fuscans caligine technae. Asperget cordis campos aspergine roris, f,f, Roris paracleti, quo mens alitur microcosmi, 25 Wilgisilo T 28 nigrisj pigris GT 33 precipiti GT precordia G 36 eger G 37 fluidi] an gelidi? 40 Phaebo G Phebo T 41 exiciale GT 42 oroma GT 44 preconia GT 46 Phaebes G Phebes T crysocomae GT 4a quem paries T 50 Noctes T Phebeia GT f>l excUidit T 53 tegnae GT 55 paraclyti GT mycro- VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I. 5 Fecundabit agros erroris caumate siccos, Ut sata sicca die fecundat roscida Phoebe.' II. Tantis responsis ex vatis pectore promptis tlssa» — quod exit ab 'is' — rediit spe praescia prolis, 60 Prolis, quam mundi gessit paritura sahiti. Explevit numerum genesi ratione statutum Ac peperit subolem, cosmi totius honorem. Inmarcescibilem produxit uirgula florem, Solem praeclarum suspendit ad ubera natUm. 65 Exultavit ovans, ut ovat quicumque triumphat, Non iam pressurae meminit carnis geniturae, In gremio fovit, cuius praeconia novit, 'Pane voluntatis' sumptum, non ^pane doloris'. Nomen Wilbrordo dat vitae fonte renato. 7oNam cum teutonicae sit sic idioma loquelae, Prima voluntatem, sonat ultima syllaba panem, Littera si cedat canis et paenultima linquat. Mel nectarque suum vitae nutrivit alumnum, Per carnis speculum vidit redimicula morum, 75 Ex quibus ornandus succrevit pusio tantus, f. 59»^ Pulchra qui facie depinxit utrumque parentem. Exin consilio cum coniuge participato, Anna velut vatem domino vovit Samuelem, Sic puerum puero vovit de virgine nato, 80 Qui de lacte manum mittens super aspidis antrum Comminuit vectem genus humanum ferientem. Vovit uterque ratum gratumque parens holocaustum, Ac, ne longa pium traheret dilatio votum, Dulcem filiolum pater obtulit erudiendum 85 Patribus egregiis Ripensibus Israelitis, cosmi T mychrocosmi G 56 faecundabit G ol fae- cundat G Phebe T Phebae G 59 prescia GT 61 ge- nesy GT racione G 62 sobolem G tocius GT 64 pre- clarum GT 65 orans T orat quicunque T 67 preconia GT 69 forte T 70 theutonicae G -ce T ydioma GT 71 sillaba G 72 Litera T caedat G penultima GT 78 Samuhelem G 82 ratum] ratumque T 85 Rhipen- eibus Israhelitis GT 6 THIOFRIDI Disceret ut teneris normam virtutis in annis Ac nil audiret, nil praeter honesta videret. III. Nec patris oblata mens torpuit indole tanta, Sed speculativae sitiens theoremata vitae 90 Psyches speluncae decrevit ad ostia stare, Flaret ut Heliae tenuis sibi sibilus aurae Ac degustata vegetus dulcedine summa Camis in anfractu sine carnis viveret actu. Exutus tunicam, qua se vetus induit Adam, 93 Adae veste novi, se vellere vestiit agni. Praecluis Audreae simplex ovis intrat ovile, Fecundis ovibus fecundior est sociatus. Populeas virgas — sanctorum dogmata, vitas — Scripturae per aquas a lacob arte locatas, 100 In quibus historiae color est et tropologiae, Crebrius intuitus concepit imagine fetus, Fetus vitales, parit actus spirituales. Dedidicit mundum, didicit cor comerem undum, f. 59^ Mente salutares theoriae traxit odores. 105 Sed velut esuriens satiari lautius ardens Ex coenobita prodit novus anachoreta, Prodiit aerias doctus superare phalangas, Pugnavit, vicit, sibi se mundumque subegit. Secretus latuit, sed in arce latere nequivit; 110 Non latet arx urbis, non urbs in vertice montis. Proditus est signis mirabilibusque stupendis, Est celebri fama procerum vulgatus in aula. Practica vita redit sibi, non theoretica cedit, Et, quia principibus placuit primaria virtus, 115 Traditione rata data sunt sibi praedia lata, Quae iuxta mare sunt, quae promunturia cingunt. 87preter^ 89 speculative T Biciem GT 90 Psyces Cr 93amfractuG 94tonicamG^ 96Precluis6rT 97 Faecundis — fa^cundior G 100 hystoriae GT 101 concaepit — faetus G 102 faetus G 104 theoryae T theorye G 105 saciari laucius GT 106 caenobita G cen. T ana- chorita G 113 cedit] caedit G 115 predia T 116 pro munctoria G promontoria T VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I. 7 Struxit ovile gregis summi pecus opiliouis, Pavit oves fetas et in agni sanguine lotas. Maturus senio, cute laxa, vertice cano, 120 Militis emeriti suspirans munere fungi Transiit ex caeno, de carnis carcere caeco, Ad faciem facie vidit quem mente sitivit. Pergula theoticos tulit artus exanimatos. IV. Sed quia digressus sum syrmate carminis usus, 125 Ad diverticulum regressus iter tero coeptum. Tantae prosapiae Wilbrordus et indolis altae, Ex aetate tener, Samuel profectibus alter, Crevit, profecit, puerile puer nihil egit. Non gestit paribus parvis colludere parvus, 130 Sed sacris studiis intentus acumine mentis Floruit uberius ceu cedrus, palma, cypressus. f.60'* Cumque duas decadas eius dispungeret aetas, Omne, quod ante laboravit, nihilum reputavit Atque columbinas, quibus evolet, expetit alas, 135 Ut longe fugiat, sine mentis turbine vivat. Ardet abire fuga dulcique recedere terra, Sed non absque patris consensu spiritualis. Detegit huic ignem mentis secreta creniantem, In messem domini couiveat ut proficisci, 140 Messor ubi rarus, sed fructus frugis opimus. Implet uterque sinum lacrimis ex corde subortis, Hic rogat, ille negat, pater obstat, filius instat, Nec prius absistit, quam patris viscera mollit Ac deducit eum concors coetus seniorum 145 Non oculis siccis, sed fletus flumine tinetis : Oscula, complexus dat amoris fervidus aestus. flac aetate uiris effulsit Hibernia claris, Floruit in studiis, ut Athenae gymnosophistis. Huc se forma, decus iuvenum dedit alta docendum 150 Ac didicit logikes, ethicae, physicae rationes, 118 faetas G 121 ceno - ceco T 125 caeptum G ceptum T 127 Samuhel G 129 parvus] parvis T 136 recaedere G 144 caetus G 148 gymnosophystis G 150 phisicae GT 8 THIOFRIDI VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I. Quae duo sint, in quae dialectica dividit 'esse', Quid genus et species sit et enthymema, soritae, Quid mathesis, aplanes, quis volvat spiritus orbem. Flores divinae decerpsit bibliothecae 155 Atque favos ut apes construxit spirituales. Non viguit toto maior districtio mundo. Nam coenobitae si cui sub sorte culinae Deperiit granum cuiusque leguminis unum Aut duo vel tria, castigatus ab omnibus una f. 60^ 160 Paenituit sacri quasi pro ratione peculi Bis senis psalmis instans in fine synaxis Adiutus precibus fraternis atque solutus. In versu mensae qui dicere neglegit ^amen', Ac si meute vagus scuticae sex sustinet ictus. 165 Est totidem passus, qui tussis rheumate tactus In psalmodia non psaliit voce sonora. Aeque quisque luit, qui dixerit esse suum quid. Si guttas temeti sub cura perdit inerti, Damnum taxatur, reus acrius exagitatur: 170 Non hemina sibi partitur debita vini, Sed de fonte bibit, dum, quantum perdidit, iusit. Si quis cultello mensam pertundit acuto, Vibices saevas patitur pro crimine denas. Et qui dormit, ubi mulier dat membra sopori, 175 Nec flammam metuit, consueta diaria perdit: Arto pane, brevi lympha permittitur uti. Sed quod multatur, qui casu praecipitatur Ponte vel ex kymba vel equo feriente ruina, Quid sit, non novi, referens incredulus odi. 180 Qui fel invidiae fert, ardet ac ignibus irae, Ni mox paeniteat, nisi cordis vulnera prodat, Quot soles siluit, totidem ieiunia solvit Pane luens et aqua, quod mente gravatur amara. At quinquagenis purgatur pelle flagellis, 152 sorytae GT 153 mathesys GT 156 riguit T quod placet 157 caenobitae G 160 Penituit T 161 Bis- senis GT 163 Inversu G 165 reumate (rT 170 emina GT 173 8evasr 177 precipitatur (?r 181 peniteat T 185 Qui non exequitur citius quodcunque iubetur, Qui mythos iterat, qui mendae frivola tractat, Qui non summisse quid proloquitur nec honeste, f. 61' Qui dat responsum confusa mente protervum, Qui caput inducto tegit intrans sacra cucuUo 190 Et qui manducat quicquam, si non prius orat. Cui vero verbum cadit expers frugis, ineptum, Aut bis sex flagris luit aut geminis silet horis. His athleta scholis studuit ter quattuor annis, Quot fuit aestatum patris sapientia, verbum, 195 Dum se symmystis iungens in lege peritis Quae docuit didicit, quasi nescius omnia novit. V. Cumque vir effectus totus teres atque rotundus Trigenos ac tres solares volveret orbes, — ^ Est aetate quota Christi Mors morte perempta — 200 Progenies Abrahae peregrinantis patriarchae Extorris patrios invisere noluit agros, Maluit in populis ignobilis esse remotis Ac peregrinari legisque tomos meditari. Pectore pervigili transcurrit climata cosmi, 205 Quorsum divertat, quo verbi spermata spargat. Ardua volventi sedit sententia menti Arctoo gelidas invisere frigore terras. Sed quod concepit mens, quod peperit, patefecit, Non soeiis tacuit, quos ignis pneumatis ussit, 210 Atque quater temas delegit in ordine stellas, Stellas signiferi praestantes sidera caeli, Cum quibus idolii tenebras subduceret orbi. Et sic discernens nubes ventosque ferentes Imposuit navi comites sub munere nauli; 215 Sed quia non nisi se quicquam potuit dare pro se, f. 61^ Non est admissus: distendit carbasa ventus, Litus deseritur, prono ratis aequore fertur, 185 cicius GT 193 ahtleta G scolis — quatuor GT 195 symmistis GT 200 Habrahae GT 203 thomos GT 204 clyraata GT 208 an post v, 209 ponendus? con- caepit G 211 signifiri G prestantes sydera GT celi T 214 inposuit G 215 quidquam T I 10 THIOFRIDI Prosequitur lacrimis, oculus, mens haeret in undis. Dum nusquam sociae cernit tabulata carinae, 2S!oStat; quid agat de se, quo vertat, cogitat in se. Sed, quid contigerit, si prompsero, quis mihi credit? Credit posteritas, quod tradit avita vetustas. Instar turicremae saxum videt eminus arae Advolvitque mari, celer insiliit quasi navi. 225 Navigat, unda levat molem nec ferre refutat, Evehit, haut mergit, naturae munia perdit: Impositum pondus gestat sine pondere pontus, Portat in optatum sine kymba, remige portum. Sustentat liquidi duo pondera vis elementi, 230 Pondera, quis unam fixit natura ruinam. Non rairabilius pede calcaret maris aestus. Exiit in litus, signo stupet hospita tellus, Indicio saxum secus est altare locatum. Ascensa navi descendit ad ostia Rheni, 235 Traiectum, celebrem Viltorum venit in urbem Per se dotandam summi sponsi quasi sponsam Non hoc ingressu, sed posteriore regressu. Hospes it hic exspes sessurus rector et haeres. Non arrisit ei tempus, locus aedificandi: 240 Saevit ibi saevi tempestas turbida belli Rathbodi rabie Fresonum genti dominante. Arx et prima sui fuit haec urbs curia regni: Hic vetuit naves solitas transmittere merces, f. 62^ Est iter hac bellis, viget hic gens torva rebellis, 245 Hic in confines suetus transcurrere miles Praetulit arma togae praedae succensus amore. Pacis legatus discordi turbine motus Infidae genti subduxit spermata verbi, Discessit maestus sine maestitia rediturus. 250 Tendit, ubi latos distendit Francia campos, 218 heret GT 221 promsero GT 226 haud T 228 inoptatum G kimba G 232 tellas T 234 hostia rehni G 238 heres T 239 edificandi T 240 sevit — aevi T 245 inconfines G 246 Pretulit GT predae GT 249 mestus — mesticia GT VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. L u * Pippinumque ducem visit dominis dominantem, Dardaniam prolem, Troianae gentis honorem: Nam velut historiae produnt chronicaeque vetustae, Est sortitus avos Anchisae stemmate claros, 255 Aeneadum flores, maris et terrae domitores, Bst ex Anchiso duce progenitus geueroso. VI. Hic vir, virtutis dux, tantae nobilitatis, Hospite pro tanto plaudit vehit hospite Christo, Se populumque suum sibi subdidit erudiendum. 260 Nec defrudatus spe, mente sed exhilaratus, Erroris dumos ubi velli vidit acutos Et glaebas animi proscindi vomere verbi Frumentumque dei divina per horrea condi, Pandit symmystis, sua quae sit censio mentis: 265 «Est vir apud nos, qui tamquam sol irradiat nos, Qui procul a nobis pellit tenebras Acherontis: Hunc mundi dominae mihi mens est mittere Romae, Quo sublimetur, antistitio decoretur, Latius ut plantet, riget, incrementa deus det, 270 Vitae pascat oves per pascua pastor ovantes. Ni fallor, renuet, humili ratione resistet, f. 62 ^' Non vult quae volumus, mundo vult esse remotus. Se sinat evinci, vos, quaeso, studete precari. Sed mittatur ei citius legatio nostri, 275 Consiliis assit, consultus consulat, ut scit.' Principis orsa probant symmystae, finiat, orant. Nec mora, missus abit, Wilbrord in tempore venit; Angelus ut domini susceptus honore decenti In procerum medio suggestu sedit in alto, 280 Destillans vitae favus eius fluxit ab ore. Est in sorte dei coetu delectus ab omni, Coetu concordi, totius et a duce regni. 253 hystoriae — cronicae G T 264 Anchysae stemate GT 260 defraudatus T exylaratus GT 262 glebas GT 264 symmistis GT 268 antisticio GT 269 La- cius GT 274 cicius GT 276 symmistae GT 277 Will- brord GT 278 suscaeptus G 280 Distillans GT 281 caetu G cetu T 282 Caetu G Cetu T tocius G 12 THIOFRIDI Est acclamatum dignum fore pontificatu, Sed non consensit, quia de se vilia sensit, 285 Parvus apud se, magnus apud te, Christe, sequens te, Te, qui mortalis tectus galummate camis Primatus cathedras ostendisti fugiendas, Cum secessisses in montem, delituisses, Ne te, cui soli cessit monarchia mundi, 290 In regem populus sibi deligeret recutitus. Assecla, Christe, tuus tua per vestigia ductus Cor non apposuit, sed in haec os dicta resolvit: Traecluis o princeps, o primates, decus ingens, Accensas in me vestras avertite mentes. 295Deserui patriam patriae caelestis ob aulam, Non ut ditarer nec in exilio dominarer, Sed nudus Christum nudum sequerer crucifixum. Non speculativae didici sublimia vitae, Corde pavesco tomum virtutum mente notandum, f. 63«* 300 Actibus implendum Pauli de pectore ductum, Praesulibus proprium, catechistis animarum. Quid tanti cupitis mihi credere culmen honoris? Non est maius onus, maior non est honor ullus ; Nil gravius menti fontem vitae sitienti, 305 Intolerabilius nihil est, quam ferre tumultus Ac strepitus hominum, pathicos motus animorum. Refert pontificis David in Libano sita turris, Ex cuius specula speculator prospicit alta, Prospicit, aerias et nuntiat ire phalangas, 310 Prodit, ubi sceleris puteat caenosa mephitis, Quo virtutis odor spiret, quo vita sit et mors. Et tanto fasci quod onus valet aequiperari? Quod tam sublimi quis adaequet culmen honori? Non est ex terra, sed ab aetheris arce superna, 286 galumnate G 289 monarchya GT 293 pre- cluis G primate T 294 an advertite? 295 celestis T 298 speculative T 299 thomum GT 301 Presulibus GT catbezistis GT 303 honos T 304 sicienti GT 306 pathycos GT 307 Lybano GT 310 cenosa T mephytis GT VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I. 13 315 In terris geritur, sed non terrenus habetur, Non datur hic carni, sed menti spirituali, Incircumscriptus dat spiritus hunc quasi munus, Munus praecipuum, pretiosius omnibus unum. Antistes deus est alter cui caelica mens est, 320 Caelos concludit clavi David atque recludit, Ingreditur sancta sanctorum mente sacrata, Textu mirifico decoratur amictibus octo, Aram contingit, per tintinabula tinnit, Totus vocalis gerit ornatum deitatis, 325 Officium nulla liquido narrabile lingua. Non foris egreditur de sacris, ne moriatur, Intus in altari iugi fomenta dat igni, f. 63^ Igni, quem deus accendi vult corde sub omni, Ac ne deficiat, moralia ligna ministrat, 330 Ligna patrum monitus et vitae caelibis actus. Victima dum fertur, quae, qualis lege iubetur, Pectus, aqualiculus datur illi, dexter et armus, In grege commisso ne sit sapientior ipso, Nec sit in adversas robustior aeris alas, 335 Ventrem luxuriae Phinees secet, expiet ense. Sed quis ad haec dignus, quis idoneus extet et aptus? Lex non optat eum, qui fert in corpore naevum, Non caecum, non lippum, non clodum neque gibbum, Non grandi naso neque torto, nec pede fracto. 340 Est ducis ecclesiae mentis fulgore nitere, Arceat ut tenebras mortis caligine densas, Praeniteat longe quibus est praelatus honore. Incolumi visu noys non lippiat actu, In fidei norma non claudicet haeresiarcha. 345 Quod redolet, quod olet, gnarus discernere curet, Mente sit erectus, non carnis pondere pressus. 318 precipuum G preciosius GT 319 celica T 320 Celos T 330 celibis T 335 Finees GT 336 ad hoc T 337 nevum GT 338 cecum T lyi)pum GT neque gyb- pum G non gybpum T 339 grandinaso G neque pede T 340 aecclesiae G 342 Preniteat — prelatus GT 343 lyp- peat GT 344 heresyarcha GT 14 THIOFEIDI Nullus, qui propriae nescit moderamina vitae ±isse potest vitae iudex et dux alienae. ' 350 Fit per onus grayius gravior sub pondere lapsus. Hmc igitur, dommi, mihi non estote molestif bed provisorem disquirite me potiorem.' lipc ubi flumen aquae vivae patris effluit ore. «. n S"»'»- est habitus, quia non dignus sibi visus. « L»ux et pnmores mstant ardentius omnes. f ei-- be uon excuset nec onus vitale recuset, Cum sit ob hoc patria longe semotus avita. Vitam pro vite propriam det ovans aliena. 3«oHic monet, ut cedat, contra strepit ille, recedatT Inter utrumque stetit, legis monumenta revolvit. Lex lubet, ut, siquis persolvit debita carnis Posteritate carens, si sit sibi nupta superstes, Conubio stabih sit coniunx eius adelphi, 365 ^e fratris semen pereat, successio, nomen. ijucere si renuit, rata si sponsalia temnit, ixspuat m faciem mulier viduata virilem ±-x eius pedibus dematur calceus unus, Wudipes ut dictus nullo sit nomine dignus. 370 Est deus efi^ectus de virgine noster adelphus, t1T/'°; ?° c"lpam nostri dum sumpsit ab Adam, lergeret ut maculas Adae veteris novus Adam. ^cclesiam castam desponsavit sibi sponsam bed quasi stirpe carens obiit patris unica proles, 3.5 ijiquit dilectam contectalem viduatam, Caeiigenam prolem dum nondum protulit omnem. auic tantae viduae si sponsi frater adesse. bi lungi nolit, dare cum dotalia possit, ^um sit praedives, virtutum lucra requirens, ••60 Excutitur solea, foedatur iu ore saliva, 352 pociorem GJ- 360 caedat — recaedat e ira 379 predives G 380 faed^tur? fedatuf T ^'^^^'""^ ^ VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. L 15 Sit quo dedecori, quia noluit esse decori, Sit reus ante deum de tot lucris animaram, Quot facile posset lucrari, si staduisset. f. 64^ Virtus non quaerit sua, sed quae sunt aliena. 385 Qui prodesse potest et non vult, insipiens est, Vivens mortuus est et trunco vilior Hermae. Non praecidendae praecidit colla columbae, Nec caput ad tropicas torquet, ceu lex monet, alas, Dum speculativae sic appetit otia vitae, 390 Activae mores ut neglegat atque labores. Hoc secum reputans et mentis acumine pensans Postposuit sibi se, voluit, quod noluit, esse. Quod requies bona sit, quod terra sit optima, vidit Non carnis requies nec humus, sed gloria psyches. 395 Supposuit humeros robustus ut Isachar onos Ad deportandum doctrinae suave tributum. Paruit, assensit, praesentes exhilaravit, Est acclamatum, sunt edita munia laudum. Conventum solvit dux electumque refovit 400 Ac transmisit eum quo condecuit comitatu; Misit apostolicae sedis sua dona hierarchae — Sergius huic nomen, servandis gentibus omen, Summi vir meriti, totius gloria mundi, — Exsculptum signis solium miris anaglyphis, 405 Hinc bobus, inde leonibus: hinc pius, inde severus Oeconomos prudens, divina diaria promens. Vn. Hic dum pausaret, tenuis sopor ossa rigaret, Angelus effulsit, nox eius luce reluxit; Est affatus eum ceu dulcis amicus amicum: 410 'Omnis naturae me mittit conditor ad te; Quid velit et per me tibi mandet, mente reconde. f. es"^ Symmystam carum, prius in matrice sacratum, Per te sacrandum tibi destinat et decorandum. 387 precidendae precidit G T 388 cf u G 389 spe- culative T ocia GT 390 Active T negligat GT 392 PoBt posuit GT 394 spyches GT 397 presentes ex- ylaravit GT 401 ierarchae GT 403 tocius GT 406 Economos GT 409 c^u G 412 Symmistam GT 16 THIOFRIDI Est vitae specular, nulli virtutibus impar, 415 Nil titubes in eo, deus est et regnat in illo. Cum noctis pullas lux quarta removerit umbras, Intrabit celsae Mavortia moenia Romae. Huic assurge, cave dimittas, oscula fige, In domini digno domiuum venerare ministro. 420 Quidquid vult ex te, quidquid petit, expetat ex te., Nil negites, quod habes, nil huic donare recuses, Omatum per te summo sub honore remitte.' Nox ruit, angelus abscessit, vigilat papa, surgit. Non pavor ac terror sibi somnum rupit et error, 425 Sudor proruptus non os perfudit et artus, Non somni physicas dignatur volvere portas, Non curat, quid eburnea, nec, quid cornea mittat, Quamvis haec veris sit, at altera pervia falsis, Non creperum sensit, non cordi scrupulus haesit: 430 Grates divinae pro visu solvit usiae. Sed monet in portis rae stare camena seratis, Per me tractentur, raetrica clavi reserentur, Nam sunt exstructae physiologica ratione. Omne latet verum densa caligine tectum, 436 Sed vis hoc animae vult clara luce videre Itque reditque sibi quasi libera sorte regendi, Dum sopor illapsus defessos irrigat artus, Aeterno motu iugique movetu rin actu Nunc intra, nunc extra, nunc infra, modo supra, f. 65^ 440 Naturaeque suae ius servat et exerit in se Aspicit oranigenas rerum species et ideas. Si mens est vitiis lascivae dedita carnis, -Si vel luxuriae vel flammis aestuat irae, Cor in avaritiam si diffluit ambitiosam, 415 Somniat hoc quod agit, quod cogitat, horret, hebescit, Foeda, nefanda videt, facit, hanc illusio torquet, Intendit falsis, quis porta subest elephantis. 417 maenia G 418 care T 425 preruptus GT 428 sit] est T 429 hesit T 430 Grata T usyae GT 432 clave T 441 ydeas G T 446 Faeda G Feda T VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I. 17 Nam vi naturae densatur sic ebur in se, Nullus ut evasum visus penetret tenuatum: 450 NuIIa quies agitur, strepitus quo tantus habetur. Si vero sceleris non est infecta venenis, Sed caret illecebris mordacibus eruta curis, Vi fruitur propria, praesagit multa futura, Ad verum tendit, quod sub velamine cernit. 455 Obstat tendenti nubes obducta, tuenti : Nexus naturae caligantis, tenebrosae, Mortales hebetat visus, a luce retardat, Ac quasi per velum videt in somnis homo verum, Cornea porta patet, verum sine figmine claret. 460 Durior est oculus reliqui quam corporis artus, Corneus huic color est, non alget frigoris expers. Sed moror, excessi, regredi placet, unde recessi. Luce diem quartum sol extulit irradiatum, Alpibus emensis gelida nive, frigore pressis 465 Romuleam celebrem Wilbrordus venit in urbem. Obvius ivit apostolicus, mundi decus et lux, Christi legatum sic suscepit quasi Christum, f. 66^ Amplexu fovit, quia plenum pneumate uovit, Pneumate, quadrifidi regitur quo regia mundi; 470 Munia quae potuit, quae debuit, omnia solvit, Accivit sacrum clerum, cum plebe senatum, Processit magna comitum stipante caterva, Principis ecclesiae Petri conscendit in aedem Electumque dei dextra duxit sociali. 475 Induit octonis vestimentis pretiosis, In festo celebri quibus est solitus redimiri, Ornatu typico tenui subtemine texto, Est ubi contextus mos praesulis, actio, sensus, Sunt elementa, polus, sol, zodiaci via, tempus, 480 Ne sibi, sed toti genitum se cogitet orbi, Damna creaturae sua deputet, immolet, oret Non solum pro se, sed et omni condicione. 449 erasum GT 457 habetat T 464 pressus T 473 aecclesiae G 478 presulis GT 482 Ne T condi- tione GT Thiofridi vita Willlbr. metr. ed. Rossberg. 2 18 THIOFRIDI Korna plaudente, suffragia sueta ferente Unxit eum, fungi dedit ordine pontificali. 485 Quam pius et clemens foret, alta mente revolvens Nomen mutavit sibi Clementemque vocavit Sole Kalendis in denis orieute decembris, Progeniti verbi dum circulus exiit anni Par sexcentenus nonus novies decuplatus 490 Ac non finitus solari cardine quintus. Detinuit secum caelesti munere functum, Perspicerent ut se cherubim duo, zodia vitae, Percuterent vinctis ut se vicinius alis. Alternis vicibus tetigit se mutua virtus. 495 Ignis divinus per verbum de patre missus f. 66^ Accensum de se lustravit cor utriusque, Vivi carbones vitae traxere calores, Lucidius meritis lucebant lampade solis, Alterutrum pasti sunt esca spirituali. 500 Scivit matheten didascalus optima scire, Pignera sanctorum dedit huic munus pretiosum. VIII. Ditatum donis bis septem solibus actis Dimisit reducem, lacrimis testatur amorem. Dimissus rediit, Francorum regna revisit. 505 Occurrere viri cum Pippino duce summi, Summi divitiis ab avis et honoribus amplis. Clerus avet, iubilat plebs omnis et hymnologizat. Assunt certatim, dant oscula fida vicissim, Non exultarent plus, si deus ipse veniret. 510 Est honor impensus sibi summus, erat quia dignus : Est Traiectensis data sedes pontificalis, Sedes iam non aedificata, sed aedificanda. Viltaburg venit, veniens prius unde recessit, Navigiique graves liquit sub fine labores. 515 Invenit messem multam messore carentem, Optavit, per quos posset cumulare maniplos. 483 suaeta G 491 celesti T 492 cherubin G 497 colores T 499 aesca G^ 500 mathyten dydascalus G' T 501 precio- sum G 502 bonis T 507 ymnolo^yzat GT 510 inpensus GT 512 edificata — edificanda GT 513 Viltalburg G VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. I. U. 19 Saepta monasterii condens in litore Rheni In crucis ac.diae sacravit honore Mariae, Constituit cathedram sibi contiolaeque proseucham 52ofeed mihi Piendum pede non est progrediendum, Est respirandum, recreandi more morandum. II. IX. Impositus cathedrae Wilbrord grandi sub XT Tx , . honore f. 67'" ^on ahter docuit quam vixit, sed prior egit. Quicquid agi suasit, dux praevius ante volavit, Ante tuht gressum, grex ut se non alienum, 5 Grrex ut pastorem sequeretur, non gregis hostem. Ac supenntendens ut fulgur eundo revertens Se memmit monachum matris de ventre dicatum, Ursit propositum monachi, cursumque, volatum: Hoc sibi subiectum nutrivit in ordine clerum. 10 X. Angelicam, non humanam ducens homovitam ^ixcessit hommem, gessit carnem sine carne, r^am commendatam studuit decuplare probatam. Ivit per Fresiam Rabodi regnantis in aulam, Insmuavit ei caelestis agalmata regni, 15 Sed nil profecit, quia non in tempore venit. lempus quippe rei sub sole dedit deus omni, lempus, per species quod dividit 'ecclesiastes' ^on ut Anstoteles argutas per rationes, bed per mauditam Spartanis allegoriam; ^^ 4?*^"® expectans tempus secumque volutans Absque David clavi nil claudi nil aperiri f 67^ Abscessit maestus ^laetos reditus habiturus. • 1 ^17 Septa GT littore G 518 dyae GT 519 con- C^^us gT ''''''''- ^"^ ^-' "• ^^' ^ Incipit hber secmidus GT 1 Inpositus G 3 quid- ^ , . .^P^^"^ ^^ ^ super intendens GT 12 M ff.^/*''!^^ ^ X- ^^ ^®i?^*^^ ^ ^7 aecclesiastes G 18 Ari- stotiles G notiones T 19 allegoryam GT 22 mestus G 20 THIOFRIDI Invisit Danos confines, Ditis alumnos, Saevit ubi saxis vir durior, acrior ursis, 25 Non appellandus vir, sed leo truxque tyrannus, Ongendus dictus, furiarum carcere dignus, Nomine praetendens ferus ingenitos sibi mores. 'On' est ens ; quod prodit ab^est', generis vice non est. Non ut de specie genus ut ducunt isagogae, 30 Non ita de denis est dictum categoriis, Sed magis aequivoce, non univoca ratione. At cum nil nisi se designet sjllaba per se, Sed consignificet, si non et dictio constet, Posterior primae sit et ultima iuncta secundae 35 Finalique per 'a' sit littera nexa canina : ^Est gens dura' sonat conexio nominis acta. Durus rex genti durae meruit dominari. Cor adamantinum se pravum vertit in arcum, Non potuit frangi, verbi magnete secari, 40 Ferrum quo trahitur, quo ferrea mens leviatur, In caelum rapitur, dum suspeusa speculatur. Sed pressa rabie, sopitis ignibus irae Obsequii raunus persolvit et hospitii ius, Non tamen attendit, sed verbi spermata sprevit, 45 Quae didicit, non dedidicit, non figmina liquit. Tantae duritiae vim pensans assecla vitae Moliri frustra, vexari noluit ultra: Abstitit, exivit caulasque suas repetivit. In remeando dolet, quod nulla talenta reportet, f. 68'" 50 Quod vacuus remeet, tritura, quod area cesset: Occurrit menti magni prudentia Pauli. Paulus Bithyniae fines decrevit adire, Pelleret ut tenebras mortis, subverteret aras, Sed lesu Christi restitit sibi flamen eunti: 55 Destitit et Mjsiam studet agno iungere sponsam. moestus T letos T 24 Sevit GT 27 pretendens GT 28 prodit abest T 29 ysagogae GT 30 cathegoriis GT 31 equivoce T 32 designat T 35 litera T 37 Dunus T 40 leniatur T 41 celum T suspensa dum GT 43 ho- spicii GT 46 duriciae GT 52 Bythyniae GT 53 oras T i VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. 21 Hac vir apostolicus forma maerore solutus Lucratus modicum doctrinae merce lucellum Triginta lectos secum transvexit ephebos, Lorica fidei munivit, casside verbi, 60 Ditis commentum praevenit et impedimentum, Abluit a noxa, quam contraxit vetus Adam. XI. Sed quia nil laetum, nil est in carne quietum, Immo turbatur, quod conceptum generatur, Evectus navi iactatur turbine grandi, 65 Non tamen afficitur iactura, non remoratur, Sed recipit laceris illum brevis insula remis, Insula Fositesland sub Fresonum dicione. Planities lati patet hic gratissima campi, Gramine fertilis est et floribus, ubere glaebae. 70 Laeta virecta greges carpunt abdomine pingues. Lougi nocte brevi reparantur damna diei, Ros reddit gelidus quantum consumpserit aestus. Manat aquae iugis fons, unda superstitionis ; Qui bibit inde, tacet, fari penitus nihil audet, 75 Non mutire licet, tacitis vox faucibus haeret. Iniectos situlae nummos non contrahit ad se, Orat, ut accedit, sic orat, quando recedit. f. 68^- Excolitur fanum sollemni more profanum: Nemo viator adit, nisi quem via longior angit, 80 Nemo, quod errat ibi, pecus est formidine leti, Nam qui praesumit, perit, hunc sors ultima punit. Hac in valle sibi iussit tentoria tendi, Contempsit cultum ritumque superstitiosum, Non rabiem regis timuit, non iurgia gentis, 85 Mactari mensae permisit pinguia quaeque, Tres in fonte viros baptizavit renovatos, Sivit ab urceoli fundo libamina tolli. 56 merore GT 60 prevenit GT inpedimentum G 62 letum T 63 concaeptum G 67 Fosytesland GT 69glebae6rr 70 Leta T 73 supersticionis 6?T 75 mut- tire T heret G 77 accaedit — recaedit G 78 solemni GT 80 laeti G 81 presumit GT 83 cultuml vultum T super- sticiosum GT 87 Sinit T 22 TfllOFRIDI Nec mora, concursus fit, adest ignobile vulgus, Seditione furit, rabidas mentes furor urit, 90 Fulmineo tantum scelus aestimat igne piandum Ultoresque deos in vindictam stimulatos Nocte satam Stygiis Allecto ducere ripis Anguibus intortis, ut ludit musa Maronis. Sed cum nil laedi, nil cernit iriste timeri, 9b Vix se continuit, non irruit, ira quievit. Fama tamen, monstrum, quo non pernicius ullum, Mobilitate vigens, vires in eundo requirens, Quae noM sunt fingens, veris mendacia miscens, Fama Giganteae stirpis, furor, ultio terrae, 100 Sunt cui tot linguae, quot sunt in corpore plumae Sunt oculi vigiles totidem, tot subrigit aures, Cursus terrificam detorquet regis in aulam, Accendit flammas menti, movet, aggerat iras, Divulgatque virum venisse diis inimicum, 105 Osorem regni, suadentem numina sperni. f. 69'" Famae rex credit, fremit, indignatio crevit, Frena tamen calidae non laxat cursibus irae. Primores populi iubet intra tecta vocari; Assunt, in solio medius consedit avito, 110 Quaerit consilium, quaerit, sibi quid sit agendum. Decreto procerum decernit sorte probandum, Quem iubeant saevas sontem di pendere poenas. Ter tribus est vicibus ternis sors missa diebus, Sed vitae consors mansit discriminis exsors, 115 Sors non prodit eum, tamen in comitum cadit unum, Unum martjrii meritum palma decorari. Sed quid censendum, quid in hac re coniciendum? Ni deliquisset, non sors in eum cecidisset. Contraxit naevum stillante cruore medendum: 120 lu situla primus tulit aera cupidine tactus. 94 ledi T 97 ingens T 98 mendatia G 99 Gy- ganteae G Gygantiae T 102 Currus GT 103 aggerit T 110 Querit — querit T 112 sevas GT dipendere T penas GT lU discrimine T 117 couiiciendum GT 119 nevum T 120 era GT VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IL 23 l 1 i Non pedicam cavit, quam vitae praedo paravit, Sed tamen evasit, quia crimen sanguine lavit: Est emundatus sic caelitibus sociatus, Ablata noxa non est ablata corona. 125 Nam nil iudicium divinum linquit inultum, Est hic aut alibi delicta necesse piari, Virtutis pretium tamen est in cardine fixum. Lex est per Moysen data, credita mysteriarchen, Sed quoniam maerens silicem percussit et haerens, 130 In Nebo moritur, contra Phogor sepelitur. Si non est Moysi parsum, non parcitur ulli. Vates veridicus Bethel est ad delubra missus, Scinditur ara, cinis perit, aret dextera regis, f. 69^ Restauratur; abit, sed decipitur, redit, edit, 135 Mandatum fregit; trux hunc leo dente peremit, Non asinum tetigit, stetit, haut de carne comedit, Sed quasi commissos artus custodit humandos, Sic, de quo cecini, donatur honore triumphL Sed rex unius sortita morte potitus 140 Expugnasse putat caput ac se praevaluisse ; Accitum verbis temptat terrere severis, De fani vanis expostulat, arguit aris, Se queritur spretum decretaque prodita legum. Non deterretur praesul, uon mente movetur, 145 Sed serpentinae perfert pus, sibila linguae ; Quae decuit regem, quae se, reddit rationem: ^Non iram merui, non te, rex inclite, laesi. Es sapiens, non ira cadit, scis, in sapientem; Audi, quae per me loquitur dominus deus ad te. 150 Est opus artificis deus, in quo spem tibi figis, Non deus est tuus, est nihil, es potius deus eius, Non formavit te, sed formatum colis a te, 121 predo GT 123 celitibus T 127 precium GT 129 quomamj quem T merens — herens GT 130 Pha- ?pr T 131 non Moysi om. est T 134 aedit G 136 haud 137 commissos] missos T 140 Expugnare T 142 phani ^.^ ^144 presul GT 147 inclyte GT lesi T 148 scisl scio T 152 formatam T >0 24 THIOFRIDI Vivis, non vivit, sentis, non formula sentit. Erras, deciperis, sub figmento cubat anguis, 155 Anguis, qui primae subrepsit origo ruinae, Virus qui fraudis spuit, infudit protoplastis, Insufflavit eis aeternae sulphura mortis Ac per eos omnem deglutit posteritatem. Huic, rex, heu! servis, huic collum nobile flectis, 160 Hic te subiectum sibi demerget sub Avernum, Vermis ubi tundit psychen ignisque perurit, ' f. 70' Non moritur vermis, non vis extinguitur ignis, Est sine defectu defectus, mors sine morte, Est infinitus finis: quid amarius est his? ^«^Sed dum tempus habes, hanc, quam geris, exue mentem, Consule, parce tibi, convertere, desine falli, Desere quod non est, ut verum percipias 'est'. Non est 'esse-quod-est' quod credis, sed tua mors est * •Esse-quod-est' deus est, hoc omnis condita . res est; 170 bi vis esse, vide, quid agas, merearis ut esse, Fonte salutari festina purificari, Ne vita careas, ne regni sceptra relinquas, Sed regnes per eum, qui rex est vitaque regum, Qui dat regna quibus vult et transfert ea quo vulf . 175 Edidit haec heros, paucis haec reddidit archos : 'Novi, quid cupias, quae sit tibi prompta voluntas, Velle mori scio te, non continget tibi per me. Vive, licet nolis, aequasti famina factis. Est invincibilis tibi vis, constantia mentis, 180 Ocius ergo redi, de nostris finibus exi.' Hic primas tantus primatibus est imitandus, Ethnicus exemplum dat Christicolis recolendum. Nam quia Spartani sectatus scita Lycurgi Invenit leges, quibus elBfera comprimitur mens, 157 eternae GT 160 Arvernum T 161 spychen GT ^^^^ec (6fs) T 178 nobis T equasti T 182 Hethnicus GT Christiolis T 183 Ligurgi GT (¥ A VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. 25 i85lrae frena, modum statuit, ius censuit aequum, Noluit insontem quemquam sine lege perire Non accusatum laesit nisi sorte notatum. 0 clibanum mentis quantus succenderat ignis, Dum se contemni, sua vidit sacra refelli! f. 70^ 190 Non in Trinacriis magis aestuat Aetna caminis, Cum nubem picei prorumpit in aethera fumi Eructatque globos flammae scopulosque revulsos, Viscera montis agit sub divum, sidera lambit. Sed se devincens extinxit pectoris ignes. 195 At nostri proceres commota bile tumentes Extra se saliunt, propria non pelle quiescunt, Non cohibent frenis animum religantve catenis, Non modus est irae, non est dilatio poenae, Scintillant oculi, sunt sanguinei, truculenti, 200 Ignescit vultus , linguae se praepedit usus , Amittunt sensum, non sunt in pectore secum: Insanos homines insanus iuret Orestes. Sed quid necto moras sulcaturus maris undas? Explosa rabie Rabodus bilisque tumore 205Mutavit mentem contra fas ante furentem, Converti voluit, ceu prisca relatio prodit; Sub fidei specie baptisma sitivit inire, Plantas immisit, sed deterior resilivit Sive metu gentis motus, seu crimine mentis. 210 Non meruit turri lapis Ananeel copulari, Excessit normam mensurae filius irae. Sed licet abstractus, licet esset apostata factus, Legatum verbi sivit sub honore reverti. XIII. Exiit antistes et transiit ad Walichrenses. 215 Est haec effera gens, non iura verens neque leges, Non assueta iugo, non imperio, sine freno, Cervicis durae, motabilis ut maris undae, f. IV T.X1. 188 clybanum GT 189 contempni GT 190 Aethna G Lthna T 193 sydera GT 195 commoto T commota ex commoto corr. G 198 penae G 199 sanguine T 202 Horestes GT 206 relaxio T 208 inmisit G 210 Ananehel GT 212 esse T 214 transit T 26 TfllOFRIDI Ex quibus est circa spumantibus insula cincta. Per Scaldae fluvium subit optatum sibi portum, 220 Ancora de prora iacitur sub litoris ora, Exiliunt comites laetum celeuma canentes. Progreditur socia se constipante caterva, Ingreditur spurcam ritus squalore proseucham. Effigies varias ibi divum cernit et aras: 225 Concaluit, doluit, cor eius zelus adedit, Zelus, quo Phinees, quo mens arsit Matathiae, Diruit incusas sub perditione figuras, Hemitheos pepulit, Summanus cum love fuo-it, Aedem mundavit, renovans altare dicavit. ° 230 Non tulit aedituus mentis furiis agitatus , Accurrit validum gladio conixus in ictum, Vires exeruit, cerebri confinia rupit, Vita privasset, nisi vita necem superasset; Sed non oppetiit, non laedi vulnere quivit, 235 Est in communis servatus dona salutis. Vix comitum diram pro se compescuit iram; Ultio ne de se procederet, opposuit se, Hostem defendit, pacem pro lite rependit. Non tamen ira dei permisit pace potiri. 240 Nil est lucratus Ditis possessio factus, Vinctus, vexatus diros solvit cruciatus. Genti maesta suae spectacula praebuit in se Ancipiti collo, membrorum solvitur ordo, Est rabie tumidum cor, turget pectus anhelum, 245Terror inest oculis distorta tuentibus hirquis, f. 71^ Non mansit vultus, non gestus, non color unus. Dumque die quarto sol surgeret axe citato, Est sufi^ocatus Stygioque lacu tumulatus. Nec solus periit, sceleris monimenta reliquit, 219 Scalde flumen T 220 Anchora GT littoris GT 221 letum GT 222 se circumstipante T 224 ibi divinas T 225 adaedit G 226 Finees G Fineas T Mathathyae GT 227 perdicione GT 228 Emytheos GT 234 ledi T 235 mcommunis GT 237 Ulcio GT 238 pacemque pro T 242 mesta - prebuit GT 245 hyrquis GT 246 cultus GT I VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. 27 250 In nondum genitos est ultio fusa propinquos. Ex radice mala ramalia sunt vitiata: In tempus praesens damnatur postuma proles, Longius aut brevius crescit, decrescit in artus, Aut deturpatur vel foeda peste gravatur, 255 Est sibi dedecori totique notabilis orbi. Est vero populus summa formidine pressus, Palluit, expavit, non vivere posse putavit, Legato domini se nisu subdidit omni. Ceu fontem cervus post anguinos sitit haustus, 260 Sic in vitali sitiit se fonte renasci. Delubra destruxit, divina sacraria struxit, Error abit vetus et veteris pollutio cultus, Luce nova tenebrae veteres truduntur abactae. Sponsus ibi sponsam Christus duxit speciosam, 265 Est Wilbrord dignus factus sponsi paranymphus, Sunt per eum pulchrae data pulchra monilia nuptae. Dumque moras ageret, sponsalia multiplicaret, Comperit oceani super agros flumina fundi, Aedes avelli vastaque voragine mergi. 270 Est nisus precibus motos componere fluctus , Moles undarum nativum trusit in alvum, Obiecit vectes cumulos extantis harenae, Instar enim muri stetit obex glarea ponti. f. 72'' Durat in id tempus, hic frangitur Ennosigaeus 275 Nec transit metam fldei virtute statutam , Sed quasi compedibus furit intra litora vinctus. 0 quantus constat, qui stare mari iubet, et stat! Non losuae dispar, qui lesum nomine signans lussit declivem flammis Hjperiona stare, 28oNusquam provolvi, non a statione moveri, Donec magniflcum duxisset ab hoste triumphum, Pacem proselytis firmasset Gabaonitis: 250 ulcio GT 251 viciata GT 252 presens damp- natur posthuma GT 254 faeda G feda T 260 siciit GT 271 nativam T 272 exstantis GT 274: Ennosvffaeus T Lnnosygeua G 276 littora G 279 yperyona GT 280 stacione G 282 proselitis — Gabaonvtis GT 1 28 THIOFRIDI Sol ibi retrogradus, hic retro cessit abyssus. Est mare conclusum, vitae capit insula fructum. 285 XIV. Praesul firmatis rediit fidei rudimentis, Pastor oves adiit, per pinguia pascua pavit. Non est oblitus, quanto sit honore potitus, Dum non esfc laesus, letali vulnere caesus, Dum verbo gentem subiecit in arma furentem, 290 Kegibus invictam domuit se paupere victam Ac Nereum vinxit refluoque repagula fixit: Non hoc Lethaeus quivit submergere rivus. Sed se discutiens, sibi praestita dona revolvens, Quicquid sudavit prius, ut nihilum reputavit; 295 Est sibi difficiles conatus adire labores. Paulum vas electum, vas imitans pretiosum Per lepidos actus est omnibus omnia factus. Ignis discurrens, animalia sancta perurens Discurrit per eum per conciliabula fratrum, sooEsset ut his praesens animo, facie licet absens. Hoc flagrans igni discursu spirituali f. 72^ In vico Suestra petiit monachilia saepta. Actus amore viae brevioris et accelerandae Transiit angusto per aristas limite ducto, 305Limite, qui tenuis dictus rigoi a geometris In praesignatum trahitur quasi linea signum. Sed tutor segetis permotus bile furoris Insano currit similis, convicia fudit Cornipedemque via vetuit procurrere trita. sioVerna dei doluit, siluit, divertit, abivit. Sed cum Tithoni surgens Aurora cubili Visum mundanum solem praecurreret ortum, Ad curam culti rediit blasphemus agelli, Ivit securus, sed in aeternum periturus: 315 Morte repentina divina concidit ira 285PresuIG=T 288lesusr laetali (? vulnere lesus T 292 Letheus T Laetheus G 293 prestita GT 294 Quidquid T 296 preciosum GT 298 sacra T 300 ?ff ^l' ? ■ ^l P®*'* ^ ^®P*^ ^ 306 presignatum GT 311 Thytom GT 312 precurreret GT l| VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. U. 29 Incussitque metum tam detestabile letum. Hoc obitu pereant quicumque viantibus obstant. 0 quanti meriti vir, quam carus deitati! Non deus offensum, pulsum dimisit inultum, 320 Non eius cordi, non eius defuit ori. Ipse nihil voluit, nisi quod voluit deus ipse, Sanae doctrinae studio discurrit ubique. XV. Dumque per undosi transiret litora ponti Sole coquente diem, calor accendit sitis ignem. 325Aruerant comitum fauces, os, lingua, palatum; Est aqua iuxta se, salsugo sed amovet a se, Cernunt nec tangunt et plus sitiunt, quia cernunt. Quo minus ardentes possent tolerare vapores, Conspectae fecistis aquae salis instar amarae. f. 73^ 330 Condescendit eis vir mellifluae pietatis ; Ne desperarent, hortatus, ne titubarent, Spe fidei mixta subiit tentoria fixa Nec permisit ibi quemquam propius remorari. Procubuit modica scrobe facta fusus in acta, sssPalmas expandit, caelum precibus penetravit: 'Summe deus, pie, care deus, mea spes, mea virtus, Dulcis fons vitae, nil dulcius et melius te, Solus habes 'esse', quo rerum profluit 'esse', 'Esse suum' das cuique, datum ceu vis ita mutas. 840 In colubrum typicam mutasti mystice virgam; Est factus sanguis Nilus, Memphiticus amnis; Profluxit dulcis diri prius unda saporis Dulcorata typo crucis immisso sibi ligno; Petra Petrum signans et mystica dona ministrans 845 Ardorem populo sitis extinxit recutito. Es deus idem nunc et idem potes, o pie, quod tunc, . Par similisque tuos recreet nos gratia servos, Fons manet dulcis gustu tactuque salubris, Ne consumantur, qui me pro te comitantur, 850 Quos commisisti mihi quosque mihi tribuisti; 316 laetum G 341 Memphyticus GT GT 323 littora GT 327 siciunt G 343 inmisso G 344 Petra petram 30 THIOFRIDI Per me salventur, tua gloria magnificetur.» Vix prece finita fluxit dulcissima lympha, Elicuit fontem scatebris nunc usque scatentem. Accurrunt agiles sedantque sitim sitientes, 355 Est extincta sitis, domino data victima laudis Clarior ex claro Wilbrord est, altior alto, Ante suis carus carissimus est ibi factus. f. 73^ Ne tamen ulterius torreret eos gravis aestus, Hauserunt dulcem secumque tulere liquorem 860 Non diffidentes, sed eum vexare timentes. XVI. Succedunt miris miranda stupendaque signis. Intentus studiis caelestibus, artibus almis, Numquam defecit, non nocte dieque quievit, Sed triticum fidei populo dedit esurienti. 365 Dumque fugans mortem transiret per regionem. Occurrere sibi mendicantes duodeni Pauperie maesti, nullo velamine tecti Ni xerampelinis, conserto tegmine spinis. Quid faceret? non aes habuit, panes neque vestes. 370 Est vas vimineum, patet arta fauce rotundum, Est ad iter partum, vix heminae capit haustum, Hoc sibi delato fessos satiavit iaccho. Non est exhaustus modicus liquor ille, sed auctus, Effusus velut infusus fluit inde refusus. 375 Ebiberant et transierant hymnumque canebant: Est vas inventum vino velut ante refertum. Quae mens concipiat, quae lingua diserta retexat, Quanta dei pietas sit, quanta benigna voluntas, Sola creaturae totius causa creandae! 38oEsse voluntatem constat rerum genetricem. Optimus est deus optima cuncta volens et adimplens, Omnia quae voluit, canit ut psaltes, ita fecit: Hylen, ideas, caelum, terram, maris undas o.. ^^1 sicientes (? 352 exstincta GT 361 Succaedunt G^ 362 celestibus T 371 eminae GT 372 yacho GT 376 ymnumque GT 376 ante] aute G 377 deserta T 379 tocius GT 383 Ylen ydeas GT celum T VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. U. 31 Condidit ex nihilo distinxit et ordine certo. 385 Sic rursus plenum vas reddidit evacuatum. f. 74^ XVn. Est simili signo virtus patris agnita mundo Dispositis extra quae congrua sunt sibi visa, Interiora sui statuit disponere claustri. Venit et est epicis susceptus ut angelus hymnis. 390 Membra salutavit caput, omnes laetificavit De se pendentes, suscepit suscipientes , Oscula libayit, doctrinae melle cibavit. Circuit aediculas fraternis usibus aptas, Si quid collapsum, si quid foret aedificandum. 395 Intravit promum nihil hac vice promere promptum • Nil invenit ibi, defecit copia vini, ' Est tamen exiguus liquor uno vase repertus. Immisit baculum pro sustentamine gestum Auxilio fisus, cuius virtute lecythus, 400 Per quem spes viduae manet hydria plena farinae, Ad cuius nutum manans oleum prius haustum Infusum typicis fluit ad spiracula vasis, Persolvit meritis Elisaei debita matris. Tota mente preces divinas fudit in aures, 405 Nec frustra petiit, nam bacchi potio crevit, Oenophori vacuas implevit adaucta cavernas, Humectavit humum, damnum non intulit ullum. Res latuit, penoris custos venit, reseravit, Vidit et obstupuit, clausit tacitusque recessit; 410 Solum solus adit, domini magnalia pandit. Praesul avet, grates agit, ofiert crusmata, laudes. be non extollit, memori sed mente revolvit, Quod transformatus Thabor super ardua Christus f. 74^ Mysterium tanti visus vetuit memorari 415 Ante sui summum victa de Morte triumphum. Exemplo celebri iubet hoc de se reticeri, o.^ 384 destinxit T 389 suscaeptus G ymnis GT 390 letificavit T 391 suscaepit G 393 ediculas T 394 edificandum T 398 Inmisit G 399 lechytus GT 403 Helysei GT 405 peciit G bachi pocio GT 406 Aenophon G Aenophora T 410 adiit T 411 Presul GT 32 THIOFRIDI he quisquam resciat, dum carnis debita solvat, Ne robur mentis favor enervet popularis. Non propriis meritis adscripsit dona salutis, 420 Sed domino soli , virtutum progenitori , Infra se posuit se, crevit et inde super se, Clarius emicuit, conceptus lumine luxit. XVIII. Venit iter tendens iu amicas hospitis aedes. Hospes eum studio complectens officioso 425 Apposuit mensam variis dapibus cumulatam , Erubuit, quod ei defecit vena Falerni. Sed vitis verae palmes stillans pietate Succurrit tristi mira virtute rubori: Pocula de vasis bis binis miscuit artis 430 Vimine contextis, heminis quattuor aptis, Suntque quater deni convivantes satiati. Sicut aquae iugis fons puris profluit undis Nec patitur refluis in se dispendia venis, Sic liquor ex modicis profluxit viteus obbis. 435 Gratia donavit hoc, quod natura negavit. Frumenti granum post mortem vivificandum Distribuit quinque panes in milia quinque Ac geminos pisces duo testamenta notantes; Ex pentateuchi mensa dans fercula menti 44oEsuriem pepulit dape, corda famelica fulsit, ' Farsit apostolicas bis sex de fragmine sportas. f. 75» Quae dommi mentem mens indaget ratione! Quidquid vult, hoc fit, quod non vult, non penitus fit. Nobilitare suum meritis decrevit alumnum: 445 Auxit ut ipse cibum, dedit huic augere lyaeum. Convivae saturi novitate rei renovati In divinarum prorumpunt cantica laudum. XIX. Dapsilis antistes tanto sub houore recedens In fines Fresiae statuit maturius ire, 450 Quo satiet gentem divini panis egentem. auatuor rT"^'\?/ 422 concaeptus (? 430 eminis qnatuor 6-^ 431 saciati GT 434 profluit T 435 Gracia G 439 pentatheuci GT 440 fulcit GT 448 recaedens G 450 saciet GT VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IL 33 Cumque fatigatus, Phoebea lampade tostus Divitis in pratum pravi diverteret amplum Vir moti capitis procurrit, victima Ditis, ' Evomuit foedum litis pus atque venenum, 455 Cornipedes laeto caesos exegit ab ervo. Sed celeres equites non iurgia tanta ferentes Cum vellent hostem vita privare procacem, lussit, ne facerent, ne sanguine se macularent. Dulcibus hunc verbis pro factis mulcet acerbis- 46oTarce tibi, fili, ne saevi, parce furori, Ad te coUige te, mentem rege, sta, resipisce, Fensa, si caperes iter, an id agi tibi velles. Quae tam crudelem retinet gens barbara morem Arceat ut viridi lassos de gramine campi, ' 405 Quod dum grex rodit, tantum ros nocte reponit, Ubservet fontes, declivos abneget amnes? Non tibi molimur damnum, pro pace venimus, lendimus m Fresiam sponsam domino copulandam Legatos sponsi cura si iuveris omni, f. 75^ 47oPraemia percipies per nos, velut ipse labores. Uesere rancorem, procul a te pelle tumorem, Nobiscum prande, bibe, nobiscumque recede.» Profectu nullo narratur fabula surdo: Congruit huic 'onos lyras', induruit ira. 475 Mel pater infudit, virus, fel ille refudit: ^Non pro pace venis, aretalogus esse videris. bed vim dictorum contemno, refuto tuorum, Non mea prata sinam depasci, non tibi cedam. Nolo moreris, abi, mea laedere pascua noli. 48oMunus nolo tuum, non prandeo, non bibo'tecum.' Non bibe, sic sit!' ait doctor divinus et ivit, Liquit avaritiae loca, radicis vitiosae. Non aberat longe, sitis ignea crevit in hoste, Ac si per venas repsisset torrida dipsas. 451 Phebeia GT 454 faedum G fedum T 460 !Sr , ^^® "^ obseret ut fontes? 470 Premia GT 472 recaede G 478 caedam G 480 prandes T 482 viciosae GT 484 dypsas GT P « ^ Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Kossberg. 3 34 THIOFRIDI 485Ultio desaevit, redit aeger, pocula poscit, Vix expectavit spatiumque morae brevis odit. Admovit pateram labris plenam, spatiosam, Sed non influxit vini liquor, immo refluxit. Os totum mersit, nil profuit, ardor adussit, 490 Ignis edax tacita succendit viscera flamma Exhausit sucum circum vitalia fusum. Canduit in sicco turgescens lingua palato, Non sudor solitus lassatos manat in artus, Arent exustae siccata per ossa medullae: 495 Missus in oceanum sitis haut extingueret aestum. Non se divinum credit punire flagellum , Sed yocat Archigenen, medicinae postulat artem, f. 76'' Maxima dona dedit, multo maiora spopondit, Summis expensis emit fomenta doloris: 500 Cassus defecit labor et dolor auctus inhaesit. Tandem defessus, nullo medicamine fretus, Quena contempsisset, meminit, quem vi pepulisset. Paenituit; fleret, si fletus vena vigeret. Absentem quaerit, quem torvus abire coegit, 505 Si forsan redeat, per gyrum compita servat. Supplicium tantum revolutum durat in annum, Cum demum rediit, quo vindice passio coepit. Est reus adductus macie confectus, adustus, Irae vim queritur, se deliquisse fatetur, 5ioDeposcit veniam, tanta pro peste medelam. Nec inens Clementis clausit fontem pietatis, Nomine significans rem gessit significatam, Clementi poenam probitate repressit et iram, Ex proprio cjatho temetum miscuit aegro. 5i5*Non bibe' damuavit, 'bibe' damnatum reparavit. Moribus ante lupum mansuetum vertit in agnum, Incolumem fidis hilaremque remisit amicis. 485 Ulcio GT desevit T 486 spaciumque GT 487 spaciosam GT 495 haud T 497 archjgenen GT 500 inhesit (?T 503 Penituit T 507 caepit G 513 pae- nam G 514 egro G 515 dampnavit -- dampnatum G 517 hylaremque GT VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. H. 35 Est huic et multis generatus causa salutis; Mors et vita, salus et languor, gratia, virtus 520 Ex nutu domini parent eius dicioni. XX. Treveris est ingens urbs Gallica regna co- hercens Victrix militia, dominatrix, altera Roma, Plebis scita, patres habet ac fora iuraque, leges, Est caput Europae, caput est quae cosmographiae, 625 Urbibus antiquis antiquior est monimentis. f. 76^ Nam velut ex tumba promunt epigrammata sumpta Semiramis Nino regnante superba marito ' Non ab eo dictis contenta suis Ninivitis Extruxit cocti lateris murum Babylonis 530 Eoas gentes bello sibi subdidit omnes, ' Fraude novercali privatum culmine regni Privignum patria detrusit et urbe paterna. Hic per tot gentes, per tot migrans regiones Piscosum tandem Mosellae venit in amnem 535 Optavitque solum condendis moenibus aptum , Urbem praeclaram statuit, sua moenia vidit. ' Trebita nomen ei: dat nomen Treberis urbi, Armis finitimos domuit longeque remotos, Exulis in solio regnavit filius Hero. 540 Hic mundi dominae domus est extructa Mariae, Incolitur castis cosmetis virginitatis. Saevit ibi validi tempestas horrida morbi, Virginei flores immutavere colores, Palluit arescens rosa, fuscant lilia sentes, 545Languent ancillae domini forma speciosae. Ut rex interitus calcans aegros super artus Quasdam finivit, reliquas sub morte reliquit, Non tantae plagae succurrit opus medicinae, Luctus ubique sonat, singultus pectora pulsat. 519 graciaG' 522 milicia G^T 524 cosmographyae G 525 monumentis T 526 epygrammata GT 529 Exetruxit — Babilonis GT 535 maenibus G 536 preclaram — ^o^Q ^ ?rr ^^^ ^?'^^^« ^ «olis ^ 640 exstructa GT 542 bevit T 543 mmutavere G 546 egros G 3* 36 TfllOFRIDI 550 Tota madens lacrimis ibi mater spiritualis Nunc desperatas, nunc aspicit exanimatas, Quas plangat, nescit, geminus dolor et labor angit, Optat et ipsa mori comitemque sororibus addi. f. 77» Femineis tristes ululant pJangoribus aedes. 555 Quid facerent? demum post funera multa suarum, Post clades varias sedet omnibus uua voluntas Absque mora fidos Wilbrordo mittere missos, Rebus ut in mersis properaret adesse levandis. Festinus venit, cernens lugubria flevit, 560 Nectare doctrinae vetuit lamenta sonare, Optulit hinc agnum pro peccatis holocaustum, Agnum, qui sacra stayros oblatus in ara Mortem damnavit, scelus Adae sanguine lavit. Cordis in altari non destitit ipse cremari, 565 Dum thymiama precum vexit compunctio sursum Ad domini solium, caeli terraeque senatum. Potandam Ijmpham dedit ore suo benedictam, Lustravit vacui cellas aspergine claustri: Sic exterminium, sic vindicis abstulit ictum 570 Extentamque manum gladiumque repressit adactum. Hierusalem pulchrae sunt filiolae restitutae, Reddita vita, salus est, fugit mors, cruciatus. Amplae personae vetat hoc urbs ampla latere: Tantum iuxta se gaudent sidus rutilare. 575 XXI. Accidit his actis cuidam temptatio grandis. Territus est monstris: ut maesta domus Raguelis, Sponsi dum Sarae tot ab Asmedeo periere, Est subiecta pari lugentis pergula cladi. Indidit horrores phantasma nocens, ephialtes, 580 Aut aliud nequius , pressurae pondere maius. Non potuit cemi, non audiri neque tangi, f. 77^ Venit et exivit, rediit, sed nemo rescivit, Quo discessisset vel adesset ac unde redisset. Diripuit praedam, mantilia, gausape, mensam, 563 dampnavit G 565 conpunctio G 566 coeli T 570 adactam T 574 sydus GT 575 temptacio GT 576 mesta — Raguhelis GT 579 epyaltes GT VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. 37 585 Vasa, dapes, vestes, penus omne redegit in ignes, Abstulit infantem matris gremio recubantem Flaramis ussisset, nisi se pater opposuisset Proiectumque suis celer excepisset in ulnis. Nulli securos licuit praesumere somnos, 590 Angulus omnis habet quod corda trementia terret. Et quae vis invisibilem depelleret hostem? Inclusus non excludi potuit neque trudi. Profuit hic modica vix exorcismus in hora Phasma parum cessit, non longius inde recessit, 595 Irruit infensum quasi se crudelius ultum, Plus insanivit, nihil illic paene reliquit;' In luctu iacuit domus, hinc vicinia fugit. Sed tandem miseri venit tempus miserendi: In cladis tantae rediit terroribus in se, 600 Virtutum meminit, quas Wilbrord nobilitavit, Intra se rixam pro se concepit et iram, Aeger vicinam quod distulerit medicinam, Poena sit dira tortus virtute propinqua. Evolat accelerans, pedibus timor alligat alas, 605 Venit, prostravit se, fletibus ora rigavit, Syrma tragoediae pandit, quam pertulit in se, Poscit tutelam domui plagaeque medelam. Nec sua dona negat pietatis fons, sed inundat, Haustum tradit aquae sibi per se sanctificatae, f. 78« 610 Ore prophetali retegit secreta futuri : "Non contristeris , non exspes mente graveris. Est domus haec Diti data , tota cremabitur igni. ludicium domini fixum nequit esse refixum, ° Sed quaecumque potes , prius extrahe , longius abde, eisAbdita salvificae resperge liquoribus undae, Sta cruce signatus, tua respice damna reatus. 584 predam G 588 excaepisset G 589 presumere ^J 593 exorcysmus GT 594 caessit — recaessit G 596 pene G^T 600 quos GT 601 concaepit G 602 ^?^\ ^A^- i^^ ^^^°^ ^ ^«"a T 606 tragediae GT 613 Indicium T 614 quaecunque T 616 Stallta T dampna GT ■" 38 TfllOFRIDI Ardentes prunas ubi videris esse solutas, Inmundos cineres et inustas egere sordes, Lustrali lympha foris, intus diruta lustra, «aoConstrue securus laetos soles habiturus. Trusus ut Asmedeus, vinctus tuus est inimicus: Non iteres ultra, tua ne sint deteriora.' Hac spe discessit firmatus, iussa facessit, Extulit, aspersit, stetit, ignem surgere vidit. 625 Sub lecti gradibus sonuit terrae quasi motus, Ignis prorupit, tecti fastigia rupit, Involvit sontes flammis ultricibus aedes, Non mansit paries, non tegula, ianua, saepes. Area mundatur, domus aptior aedificatur. 63oSunt habitatoris potiora novissima primis: Vixit ibi sospes, locuples, discriminis expers. XXII. Non situs in latebris est mons in vertice montis. Insignem signis vaga fama canebat opimis, Signa loquebantur, quae nunc extunc celebrantur. 635 Summae iustitiae dux Karolus hunc amat ut se , Dulcia sunt illi praeconia dulcis amici, Fidit honestari per eum nimiumque beari. f. 78^ Committit natum sibi vitae fonte sacrandum: Antistes iubilat, sacratum chrismate firmat, 640 Nomine Pippinum vocat ornans nomen avitum Ac sibi symmystis sublatus lumine mentis Tanquam praeteritum contexuit omne futurum, Omne, quod huic proli dominus providit honori: 'Films iste ducis, quem ]avi fonte salutis, 645Maior erit magnis maioribus, altior altis. Non inter proceres, aluit quos Francia dives, Clarior est ortus; hunc provehet ardua virtus, f ascibus et donis cumulabitur atque triumphis.' 627 edes T 628 sepes GT 629 edificatur T 635 msticiae GT 636 preconia GT 637 Fidet T 639 crismate GT 640 Pipinum GT 641 symmistis GT 642 preteritum GT 645 alcior G VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. H. 39 Visio symmystae non verior est Isaiae, 650 Stemmate quippe ducum genitus dux, assecla regum Edicto papae rex est unctus Zachariae. ' Progenie tanta dignum primus diadema, Regalem primus trabeam gestavit adeptus, Nec regni meta contentus prodiit ultra, 655 Fines extendit, contermina regna subegit, Hinc Longobardos compescuit, hinc Aquitanos, Duxit magnificos victor virtute triumphos. In mundo nullus rex huic fuit aequiperandus. Ex hoc est Magnus, sol terrae, Karolus ortus, 660 Sol, cuius radiis lustratur Gallicus orbis; Est notus fama, qua caelum sustinet Atlas, Caspia qua longum deducunt claustra recessum, Nec magis Augusto se iactat Roma monarcho, Principe quam tanto plaudit Germania Magno. 665lmperium Gallis Romanae subdidit arcis, f. 79^ Christi pontifices sublimavit quasi reges, Ditius his nihil est, nihil excellentius his est. In nullam gentem, nullam prorupit in urbem, Quam non contereret, non ampla tropaea referret. 670 Regnum fundavit genitor, genitus decoravit. Hac viridi planta succrevit regia silva, Induperatores et avito germine reges. Prodiit Heinricus tanto de semine quartus, Caesar et Augustus, quo fulget sidere mundus, 675 Hoc cuius nono quadrageno lusimus anno. Nam ceu directo tractu fit linea puncto, Per naturalem sic ductum stemma tenorem Protulit insignem patris ipsius genetricem, Gisela cui nomen. Cuonrad avus, Allobrogum rex. 630 Exitus hic rerum vatem probat edere verum. XXin. Novit divinum mens eius praescia sensum, 649 symmistae — Ysayae GT 650 Stemate G 652 dyadema GT 658 equiperandus T 661 celum T Athlas Gl 667 D1CIU8 GT 669 trophea GT 674 sydere GT 676 seu T 677 stema GT 678 genitricem GT 679 Gysela GT 681 prescia GT 40 THIOFRIDI Praescivit fragilis se solvi carcere carnis, Emeritus miles cupiit finire labores, Noys obtutum fixit, quo novit iturum, «585 Sed pastorali se sensit fasce gravari. Sumpto consilio, quod contiolae dedit ordo, Pontificem pro se Winfridum censuit esse. Is meritis magnus, generosa stirpe Britannus, Delicias patriae fugit quasi taedia vitae, 690 Se sibi subiecit, ceu patri filius haesit: Per tres ac denos cor cordi paruit aunos. Hunc ita devinctum sibi compellavit amicum: 'Dulcis fili mi, mea dicta senis patris audi. f. 79^ Cernis, ut ipse gravi gravor ex aetate senili: 695 Deficiunt agiles efibto corpore vires, Sanguis hebet gelidus, cassatur acumine sensus, Non gregis hunc coetum , ceu pavi , pascere possum, Excurso stadio metae confinia tango. Tu vero laeta vernas florente iuventa, 700 Es totus viridis protensis sanguine venis, Es speculum senibus, iuvenum turmis imitandus. . Non igitur negites, non excusando refutes, Fac mihi, quod rogo te, regimen hoc suscipe pro me, Hoc me fasce leva, succede, dei rege spousam.' 705 Haec pater infudit , sed filius ista refudit : 'Non sum par oneri, quo me suades onerari, Nec canonum gravitas iubet hoc, mea nec sinit aetas: Non est expletus mihi quinquagesimus annus, Lex quo divinis committit vasa Levitis. 710 Non sublimari veni, non glorificari, Misit apostolicus me Gregorius, vigilum dux, Dux, inquam, vigilum super excubias animarum, Sumeret ut per me verbi Germania sumen. Sed quia te vidi speciem domini speculari, 715 Me tibi supposui , feci quicquid voluisti. 682 solvere T 686 conciolae GT 688 styrpe GT 689 tedia T 694 etate T 695 effaeto G 697 caetum G cetum T 699 leta T 704 succaede G deildommi T 706 Hec GT 715 quidquid T VITA WILLIBROKDI METRICA. LIB. II. 41 Desine cogere me, fungi non audeo pro te, Sim nisi permissus, cuius sum famine missus.' His est elogiis discessio facta modestis. Sed ceu disposuit praesul, successio cessit, 720 Non se deposito , sed camis carcere ducto. XXIV. Hic tantis opibus psyches ditatus et auctus f. 80*" Pulcher ut est intra, sic pulcher claruit extra Somatis egregia forma facieque venusta. Canitie nivea formoso vertice sparsa 725 Per speculum carnis se pandit gloria mentis. Deliciae Davidis fovet hunc Abisag Sunamitis, Est amplexa senem sapientia summa virentem. Non minuit senium divinum munere sensum: Vox eius dulcis, favus est facundia mellis. 730 Vivere non piguit, quia non carni caro vixit; Sed faciem domini sitiens facie speculari Fudit inundantes lacrimarum funditus amnes, Permixtos precibus volvit sub pectore questus: 'Quid moror hic, quid ago, deus? et te quando videbo ? 735Scis, quia diligo te, desidero, me trahe post te, Fac, unguentorum curram sub odore tuorum. Pulso senex: aperi mihi, da mihi te satiari.' Sed quid diflPerimus, quod protelare nequimus? De carnis leto data lex est in paradiso, 740 Lex intransibilis certo sub limite finis. Mortem, quae caros, quae dissociat sociatos, Mortem transmissam fore sensit carnis ad escam, Auribus internis audivit carmen amoris: ^lmber, hiemps abiit maturaque messio venit: 745 Surge, veni, propera, sponsi thalamum cupis, intra!' Surgit, ut egrediatur, et exit, ut ingrediatur. Anno progeniti carnis sub imagine verbi 719 presul GT caesit G 721 spyches GT 724 Canicie GT 726 Abysag GT 127 viventem T 731 siciens GT 734 deus] dominus T 736 ungentorum GT 737 saciari GT 739 laeto G paradyso GT 740 sub- limite GT 742 aescam G 744 hvemps GT 42 TfflOFRIDI Septingenteno trigeno dispare nono, Annis expletis cathedrae senis quadragenis, f. 80^ 750 Enneadis nuraero novies aetate retexto Transiit ex Sodomis olidaque voragine mortis, Scandit aromatici caelum quasi virgula fumi, Aeternum teretem psychen collegit in orbem. Sphaeras caelestes miratus et aetheris ignes, 755 Ornatum, concentum, crusmata symphoniarum Crevit, nostra dies quanta sub nocte iaceret, Cantavitque novum Sion cum civibus hymnum. Nec latuit iubilum nulli narrabile mundum; Nam pernox eius — vir ad unguem factus — alumnus, 760 Pernox in psalmis patrio de funere tristis Vidit corporeis oculis et lumine mentis Tantam caeligenas animam deducere turmas, Audiit hymnidicas summae dulcedinis odas. Nec mora, deliquium tam clari solis obortum 76o Luctus ingentes ciet exemploque carentes. Eius in exequias ruit omnis sexus et aetas, In commune patrem patriae deflent abeuntem. Cumque sacris saxum quaesissent artubus aptum, Marmor ceu Parium mulier quaedam dedit album, 770 Sed mensuratum medio minus est pede visum. Defectu maerent, quid agant, intentius haerent, Cum cito per meritum , quod defuit est duplicatum : Quod natura negat, virtus uranica praestat. Tristes hinc hilares busti lapidem polientes 775 Partem praecisam servant aegris medicinam , Pellunt quippe graves segmenta minuta dolores. Corpus defletum deponunt in polyandrum, f. 81'' 750 etate T 752 aromatica coelum T 753 Eter- num T phychen GT 754 Spheras T Speras G cele- stes T etheris T 757 Syon — ymnum GT 761 Videt T 762 celigenas T 763 Audivit T ymnidicas TG 764 abortum G an recte? 766 etas T 767 deflet T 768 Cnm T quesissent T aptam T 771 Defecta T merent — intencius GT 773 prestat GT 774 ylares GT 775 precisam GT egris T 777 poliandrum GT . VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. II. lE. 43 Est impensus honor, demonstratus gregis ardor. Astans angelicus complet sua munia coetus: 780 Suavior unguentis odor est fusus pretiosis, Est locus hic visus redolens tanquam paradisus. — Non ultra plenis potui pertendere velis, Vix tetigi portum, quia traxi corpore morbum, Sensi sentinam, tristem timui Libitinam. III. Incolumis repeto navim litusque relinquo. Spiritus aspiret nec flamine carbasa privet! -- Naribus attractus non est odor attenuatus, Sed potius crevit, loca sacra vapore replevit, 5Est instar nebulae fusus, quasi fumus acerrae Obtexit madidum lacrimarum flumine lectum, Quo senior caluit, quo membra senilia fovit, Unde polum petiit, dum camis lemmata liquit. Est ibi divinum lumen splendescere visum, loLumen, quod rutilum non nox interpolat ortum. 0 quam felix est, cui mausio cum superis est! Arcet nocturnas a claris artubus umbras. f. sr Non caro foetorem, sed amomi spirat odorem, Vermes non gignit putidos, sed aromata vincit, 15 Dum moritur, vivit, quia vitae curia vixit; Qua deus accubuit, cenavit cum patre, mansit, Accubitum dulcem per suavem prodit odorem. Est mausoleum patris oppido nobilitatum: Excedunt numerum miracula grandia certum, 20 Indita sed cartae non sunt scriptore vacante. Nempe vacat Scotius rem tantam primus adorsus, Ingenii nebula tegit, oblinit inclita gesta. 778 inpensus G 779 caetus GT 780 ungentis GT preciosis G 781 tamquam T paradysus GT 784 ly- bithynam GT post v. 784 Explicit liber secundus GT Incipit hber tertius GT 5 acervae T 7 an cubuit^ 11 an post V. 12 ponendus? 13 faetorem G 18 caena- vit (? 19 Excaedunt G 44 THIOFRIDI Hoc Alcwin sapiens Karli sapit hyperaspistes , Insulsum lepido satagit seponere dicto; 25 Sed cum Maeonius modicum dormitet Homerus, Intentus variis dormit decurio curis, Praeterit ex miris miranda, stupenda stupendis. Diducit mentem per plurima deficientem, Rhetoricos flores et Aristotelis legit artes, aoAlta quibus Magni mens arsit dedita Karli, Esset, quod tanto dignum proferret alumno, Demonstrativum genus enthjmemaque curvum. Scribendi cachectes scriptis digna tacentes Ambo licet cessent, tamen orbis signa recenset, 35 Patres quae memores mittunt ad posteriores. Pro foribus templi pendebant vincula ferri Per tanti meritum manibus resoluta reorum, Pendebant tritae, quae dissiluere, catenae, Esseda, lecticae, pilenta, petorrita, raedae, io Ex cera mappae membrorum pollice tractae. f. 82*" Non iuga multa boum possent deferre refixum, Quod fuit affixum, tot signorum monimentum. Visitat inde locum Germania, Gallia nostrum Hebdomada celebri descensu pneumatis alti, « Cum per quadrifidi transcursum confluat anni. XXV. Sed nos digressi repetamus coepta regressi. In lychnis oleum pendens patris ante sepulcrum Noctem devicit, nox id fuscare nequivit. Solis in occubitu, solari fulsit in ortu, solnter missarum sollemnia crevit in altum, Ebullivit, humum madefecit margine fusum; Exceptum phialis est, ampullis hyalinis, Est pro divina dispensatum medicina. Nec frustrata fides est, morbos expulit omnes. 23 Alcumn — yperaspistes GT 25 Meonius GT 27 Preterit GT 33 cachetes GT 38 tricae GT 39 redae GT 44 Ebdomada GT 46 caepta G cepta T 47 sepulchrum G 50 solempnia GT 52 Excaeptum G phyalis — yalynis GT VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IH. 45 55Non Sarepteni sic iuvit stilla lecythi: — Haec typicam viduam typicumque refovit Heliam, Summum mysterium, cibus, unctio, vita duorum, Sed nil praesidii, nil roboris attulit ulli, — Hoc reparata saius est unguine, morbus abactus. 60 Manat ibi iugis fons, dives vena salutis, Fons, inquam, vivus Wilbrordi vivida virtus. XXVI. Est quaedam membris huc femina vecta solutis : Annis septenis in ea viror aruit omnis, Est vigor absumptus, corjpus iacuit quasi funus, esNon uUum membrum vixit nisi pectus anhelum, Spiritus hic tenuis movit loca diruta cordis. Est prostrata solo cum singultu lacrimoso, Sensu, quo valuit, devota precamina fudit, f. 82^ Corde magis tacito, quam linguae deside plectro. 70 Exauditam se sensit redeunte vigore : Sunt eius plantae dicto citius solidatae, Vitalis rediit calor et vitalia fovit, Pirma iunctura sunt praedita membra soluta, Incolumis surgit nec sustentacula quaerit. 75 Quae fuerit, quae sit, miratur, laeta recedit, Sana terit terram nou tanto tempore tactam, Sxilit his geruHs, quibus est advecta, relictis. Est itidem clarum siguum clare celebratum Par apud Hipponem signo quod claruit urbem, 80 Quale refert Augustinus, symmysta peritus. Civis Caesareae mater celeberrima prole Progenuit denos aluitque sub ubere natos, Septenos flores iuveuum ternasque sorores. Sed sibi dum fidum sepelisset maesta maritum, 85 Est ab eis offensa ; furoris vi stimulata Mentem maternam mutans, imitata novercam 55 Sareptheni G^T iuvat T lechyti G^T 56 Helyam GT 57 cybus GT 58 presidii G 62 quedam T taemina G 68 voluit T 73 predita GT 74 querit T 75 leta GT recaedit G secedit T 79 Ypponem GT 80 symmista T 81 Cesareae GT 84 mesta GT 46 TfllOPBIDI Virosa lingua eongessit in Los maledicta <«>^„v ^ *"*'^ tremuere stupore tremoris- K? ^"'«^^^otus. dilatio, non moduruHus Extorres pa na pertransie^ant peregri^a " Hornda d.Tmae spectacula gentibus^r^ Natis ecclesiae mentis iubilum peperere ^ His quidam s milis tremula compag[ne carnis Plunbus exact s tot fractus motibuf annis f «3^ Eptemach vectus secus est altare locatus Urb,s totms venit plebs atque senatus ' m ItL^'^ '''•'^" *'°"^" «iW vindicis %am- ■00 Ancipiti cervice rotat caput aeger anhpW Organa membronam ratione vS nume'^rum Convaluit, tremul. sunt artus consolidati Eheuit lacnmas pro se solventibus odas Hymnum concmuit, sua sospes tecta r^sit uuiuius ex Jaetis m tristia tramite menti^ fck 1'° '"f"*'" "'•'''^''^^"^ BonestTo? ordo Sic lupus inter oves latuit latro Srituar To^o 1 ^^^ Zacbariae grande volumen Tensum per latum spatio deiTum cubltorum ' clesi^e l^ns^to^cius ^' ^fc^ /^^^^ ^. ^^ -c scandapilam 6^ 104 Sed tnm T^^^l ^^^ ^ecaeptus G^ Ymnum(?T conc^it T n/^- ^^^^emate^r 108 G^^ 119 epacioT ^ ^''''^'^° ^ ^^3 concio VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. m. 47 120 Ac vicenorum per longum mystice scriptum, Una sub decade praesignans prospera quaeque, In binis meritas duplici pro crimine poenas. Socors non legit, non novit, noscere sprevit, Non meminit,quod ibimaledictioscriptasitomnis f.83^ 125 Omni periuro, Caco, tria nomina nacto, Nec deradatur, sed, ubi sit fur, gradiatur, Ligna domus, lapides consumat, limina, postes. Non scelus hoc veritus studuit committere maius: Nam convasatis ornamentis pretiosis, 130 Nil velut egisset, nec suspendi meruisset, Pressus mole gravi se depressit graviori Subripuitque crucem gemmis, auro renitentem, Tanti gestamen patris, ornatum specialem. Nec datus est furi locus haec sacra comminuendi * 185 Copia sacrilego non est concessa nefando, ^ Abdidit in latebris cleptim soli sibi notis. Sed simul ac tanti patuit subreptio damni, Grex doluit domini se suspitione notari, Involvit tacito questus sub pectore motos, 140 Horruit horrendum scelus auctoremque scelestum Astutam vulpem, latitantem, dissimulantem, ^ Fleyit sacrilegum, non vix reparabile damnum Vidit, non novit, non exhortamine movit; ' Exhortari se, disquirere, quod latuit se, 145 Tristis cum tristi sedit patre spirituali. Quid sit opus facto, tractatu consulit arto : Promittit veniam metuenti prodere noxam, Obsecrat, hortatur, reus ut crimen fateatur, Detegat occultum thesaurum sanctificatum. i5oTandem celantem nec fassum censuit hostem: Est interdictus locus huic, communio victus, ^st et ab officio suspensus et ordine sacro, ' £.84«" Est et maranatha super illum, mors, anathema. 121 presignane G 122 paenas G 129 preciosis G 182 a« auroque mtentem? 137 dampni GT 138 suspi- cione T susspicione G 139 quaestus G 142 dampnum O-i 150 caelantem G 153 Esset GT an recte^ 48 THIOFRIDl Non tamen est tristis visus derisor Anubis, 155 Derisit monitus scelerum sub gurgite mersus. Esuriit: vetitam moriturus venit ad escam, Fudit cum sanna transgressor inania dicta: 'Num mihi, ne vescar neque potem, praecipit abbas? Deputo pro nibilo: comedam, potu satiabor.' 160 Gustavit, cecidit, periit, tamen ante retexit Omne, quod occuluit, Phlegethontis stagna subivit. Hac coenobitae nece formidate perire! Quid nomen vestrum Graio de nomine flexum, Quid sit, quid moneat, prudentia vestra revolvat. 165 In commune piam, concordem ducite vitam, Zelotypae Phariae cum loseph linquite vestem, Nec, quae sufflastis, quae fugistis, repetatis, Illud apostolicum taciti perpendite dictum: 'Sum mundo, mundus mihi mortuus et crucifixus.' 170 Non videt exanimem neque scit caro mortua carnem, Sic nec vos mundus, nec vos cognoscite mundum! Noveritis monachum divina monade dictum. In vobis monas sit, non sit linea dyas, Non, nisi quae prodit hinc, quam dilectio tendit 175 Ex 'uno' dictis non sit divisio mentis. Nil vos curetis de mundo, nil adametis, Nil mundus curet de vobis, nil amet, optet. Perfecti monachi refert despectio mundi, Defleat ut se, defleat humanum genus omne. 180 Omnia sancta decent vos,furtum non sit apud vos, f.84^ Non Achar lateat, nihil ex auathemate tangat, Ne lerechuntinae fuscetur gloria palmae : Saxis contusus sit in Achor valle sepultus. Nulla sit inter vos fraus, non sit avaritiae sors, 185 Ne lepra Giezi maculetur contio vestri. Officiosa sui nil sedulitas Elisaei, Nil amor impensus, nil profuit obsequii ius: 1A1 l^i^ ^T^!^ 9,r^ ^^^ precipit GT 159 saciabor GT 161 Flegetontis GT 162 caenobitae G cenob T 173 nobis T 177 nobis T 184 avariciae G 185 Gyezi - concio GT 186 Helysei GT 187 inpensus G VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IIL 49 Subditus est poenae cum tota posteritate Quam grave sit vitium, perpendite, quam sit iniquum, 190 Pro quo sic fidum damnavit amicus amicum. Sit zelus Petri cupidis fraudare timori: Dorcadis extinctae reparavit soma Thabitae, Ense sui verbi duo stravit somata morti, Perculit Ananiam cum compeccante Saphira 195 Exemplum statuens, technas vitetis ut omnes. Esse nequit monachus, cui Petri displicet actus. Qui se seducit, qui cogitat aut ita garrit: 'Non puto sacrilegum, qui nummum subripit unum Aut plures et tus, candelas, est quibus usus: 200 Militat altari, licet ex hoc participari.' Nil sapit hic, qui sic sapit et discrimina nescit. Non probat hoc Paulus, non Placcus carmine clarus. Tetrastichon Flacci breve, qui sic desipis, audi: 'Tu nihil admittes in te formidine poenae, 205 Sit spes fallendi, miscebis sacra profanis. Nam de mille fabae modium cum subripis unum, Damnum est, non facinus mihi pacto lenius isto.' Hoc adverte, time, convertere, fur, resipisce. f.85 ^ Non lege de sacro sacrum, non esto Celaeno, 210 Non rape, non sacrum de sacro, non cape sacrum, Quod te non sacro cupis occultare locello. Nil omnino velis, quod obesse reo tibi credis, Nil habeas, cupias, nisi quod tibi regula donat. Paulus in altari vult mysteriis satiari 215 Clam nihil auferri, sed sacrilegos removeri, Ac de communi concessis sumptibus uti. Omnis sacrilegus Plutonis victima factus Trusus in interitum cadit in barathri cruciatum. Hoc vitate, mei domini, fratres et amici! 188 penae G pene T 190 dampnavit GT 192 ex- stinctae (rT 194 Ananyam (rT comprecante T Saphyra GT 195 tegnas GT 199 thus GT 203 Tetrastychon GT 204 paenae G penae T 205 prophanis GT -«07 Dampnum GT 209 Celeno GT 2nte] de GT 214 saciari GT 215. 216 an transponendi? 218 baratri GT Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Rossberg. 4 50 THIOFRIDI VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. lE. 22oEmundate domum, ue sit spelunca latronum, Ne yos vendentes deus inveniens et ementes Restibus excutiat, vitae de limine trudat. XXVIII. Sed quia nos poti vappa sumus acris aceti, Divertamus, ubi redolent cellaria vini. 225Annua Wilgisli rediit celebratio festi: Officio celebri laus solvitur eius honori, Grex dulcis nati dat dulci chroma parenti. Sed dum consuetae peteret sollemnia mensae, Non, quo gaudet cor, suflPecit viteus humor, 230 Nil habuit vacuus praeter duo vascula promus, Vascula de virgis lentis conserta salignis; Ex his est bibitum, cenae minus inde relictum. Sed vespertinis celebratis dulcibus hymnis Accit Adelbertus coenobitas hegumenus, 235 Roborat alloquio concordia corda paterno : *Filioli dominique mei, sitis benedicti ! f. 85^ Non sitis maesti, non desint gaudia menti, Non dolor afficiat quis vitae panis abundat. Vivite spiritui, non cor substernite carni, 240 Prospera non inflent, non vos adversa fatigent. Non animi levitas, non vos unavit egestas, Non ad delicias huc convenistis opimas, Sed perferre famem, sitis aestum, damna, laborem. Est deus in vobis, in eo sitis, maneatis. 245 Patris patroni colitis sollemnia nostri, Pensum solvistis, plenas epulas meruistis, Sed nil est villi, vix possunt guttura tingi.- Non desperetis, non murmure vos maculetis. Filius huius eri, Wilbrordus, gloria caeli, 230 Vina propinavit, quae non natura creavit; Sed fidei meritum, pia mens, cor dulce, serenum Sic potis est modici guttas augere lyaei.' 222 excuciat G excniciat T 223 acaeti G 227 croma GT 228 sollempnia GT 232 caenae G 233 ymnis Gm^ 234 caenobitas G cenob. T ygumenus GT 237 mesti GT 241 animis T 242 delitias G 243 famen T dampna G T 244 nobis T 244 solempnia G T 252 lyei G T 51 Corda senex pavit, vinum vitis sator auxit: Ut fons emanat, modicus sic potus inundat. 255 Inde propinatur, fraterna cohors satiatur, Non exhauritur vas, sed plenum reperitur. Laus patri, proli datur et deitatis honori; Hesperus hinc omnes invenit, liquit ovantes. Sed dum mira cano, mirabiliora revolvo. 260 Est hic par superae summis primatibus aulae, Egit, acit linguis vix enucleanda peritis. Arida hgna solo plantavit granaque duro, Non circumfodit, nullo laetamine fovit, Non infudit aquam studiosus aquarius unquam: f.86' 265 Extra naturae fines haec convaluere, Radicant, frondent, maturo germine florent, Ariditas cessat, viror intrat, sucus abundat; Fructus cum foliis aegris medicantur anhelis Et mirum constat, quod per tot saecula durant, 270 Nunquam deficiunt sua nec ramalia perdunt. Quid de salvificis eius queo pangere lectis, In quibus accubuit, quos fletu nocte sacravit? Non ut nunc mos est, sic usus deliciis est. Nunc res pontificum superant res, culmina regum, 275 Pollent divitiis, quibus obstruitur via mentis, Ne volitet susum, sed eat per devia iusum. Distenti dapibus, quas saltus alit, mare, tellus, MoUibus in stratis recubant, tectis laqueatis, Pausant, non vigilant, hymnos cum passere cantant, 280 Obliviscuntur, quod sunt, dicuntur, habentur; Non tamen hoc omnes, sed laeva, levis quibus est mens. Non sic ille suae rexit moderamina vitae, Oppugnavit se, devicit et edomuit se Pernoctando famemque, sitim, frigus patiendo. 285 Sunt sibi lecticae secus arae pegma locatae, Fessus ut in gradibus surgens ibi poneret artus 255 saciatur GT 263 letamine T 267 succus T 268 egris G 269 secula T 276 diviciis GT 276 iusum] visum T 279 ymnos GT 281 leva GT 284 paciendo GT 4* 52 TfllOFJRIDI VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IH. Conivensque parum consurgeret ad precis usum: Sunt ubicumque, carent carie, tineae genus arcent, Solvit peste gravi gingivas astula ligni; 290 Non fere quingentis stramen dissolvitur annis, Non est contusum, non ariditate minutum, Nullum paedorem, sed aromatis efflat odorem, f 86^ Est medicina dei poscenti cuique fideli. XXX. Tentus adhuc fragilis mortali compede carnis 2»5 lunxit Amalbergam Christo cum chrismate sponsam. Virgine de tanta menti libet edere pauca. Nobilior toto non vixit 'bethula' mundo. Ablactata cibum solidum vult mandere Christum, Omne puellaris vitium vitat levitatis, 300 Virginibus castis formam parit integritatis. Non ut Dina foris spectat matres regionis, Ne princeps Sichem sibi tollat virginitatem, Carnem mente domat, loca sanctificata frequentat, Quicquid in ecclesia videt, explet in aede paterna. 305 Floribus et pomis vernant pomeria patris : Hic altare deo dicat alma puerpera virgo, Punica mala, nuces offert, thymiamata, flores. Sed genitor mortis, vitae ferus invidet hostis, Cuius ob invidiam mors sorbuit invida terram, 310 Livor edax peperit mortem vitamque peremit. Auctor peccati struit insidias pietati, Ex pueris puerum fur furto polluit unum, Impulit eulogias invadere sacrificatas. Sed dum consentit, dum dextram pusio tendit, ' 315 Ultio protensum punit divina lacertum : Herma durior est factus, quasi dura silex est, Non potuit retrahi, non deponi neque flecti. Stat reus attonitus divina compede vinctus, Eiulat, exclamat, sua se mens conscia damnat, 288 ubicunque T 291 aviditate T 292 pedorem GT 293 Eest {sic!) G 295 crismate GT 301 Dyna GT ;i02 Sychem GT 304 quidquid T aecclesia G ede T 305 an pomaria? 307 thimiamata G 311 insydias GT 315 Ulcio GT 319 dampnat GT 53 f. s?"- 320 Mallet defunffi, quam sic divinitus angi. Accurrunt celeres socii maestique parentes, Effundunt questus et ab imo pectore fletus, Virginis eximiae flent iram se meruisse, Orant, ut captum solvat laxetque reatum. 325 Nil clementius est, quam mitis virginitas est. Virgo preces fundit, deus audit, homuncio plaudit, Incolumis iubilat, domini magnalia laudat. Noti, cognati gaudent de virgine tali, Virgineum florem venerantur et eius odorem. 330 Nec longum spatium defluxit temporis actum, Divertit notam Wilbrord patris eius in aulam, Epternacensem dum festinaret ad urbem; Accepit dignum veterem vetus hospes amicum Et studuit varia fastidia vincere mensa, 335 Pavit camali dape pastus spirituali, Filiolae dictum pandit mirabile signum. Praesul dulcis avet, praeconia virginis auget, Oscula praelibat, divino chrismate firmat, Mulcet eam verbis pietatis melle refertis: 340 '0 quam felix es, quae sponsa dei locuples es, Desponsata prius, regeret quam spiritus artus, Ante placens summo sponso, quam condita mundo. Tale nihil merui, qui Christo, non mihi vixi, Confectum senio praecellis, caelica virgo. 345 Cum Tecla vernes, valeas, sis talis ut Agnes, Optima cum dia sit pars tua matre Maria!' Nec fore pontificis benedictio quivit inanis; Nam nihil omnino studuit nisi vivere Christo. f.87'' Et cum crevisset, pro tempore nubilis esset, 350 Karolus accensus rex arsit amoribus eius, Karolus, omne decus regum, cognomine Magnus. Hortamenta, preces, ut inops, descendit in omnes, 321 mestique GT 326 homuntio GT 330 spacium GT 333 Accaepit G 337 Presul — preconia GT 338 prelibat — crismate GT 344 precellis GT celica T 345 teda T 346 dya GT 54 THIOFRIDI Omnes vovit opes et fasces imperiales, Quo sibi coniugi vellet regina dicari; 3^ Sed munita sui non cessit casside sponsi, Non cor apposuit, regni diadema refellit, Sprevit blanditias, terrores hostis et hastas, Fugit ut accipitrem sine felle columba rapacem. Omnibus invictus rex est a virgine victus. 360 Victrix hymnizat, virtutibus altius instat. Cumque laboraret, carnem vigilando domaret, Subrepsit somnus, defessos fluxit in artus: Astitit eximius Wilbrord sub horamate visus, — Est Gertrudis eum comitata, corona sororum, — 365 Sacravit velum, caput obvolvit reverendum, Humanae vitae praedicit ei brevitatem, Nosset ut exactis se solvendam tribus annis, Ad sponsi vultum deducendam speculandum. Evigilans virgo sacro dedit oscula panno, 870 Infudit lacrimis imo de corde petitis. 0 patrem lepidum, summi spousi paranymphum! Sponsam despondit, dum carnis lemmata gessit, Sed confirmavit, simul ac caelos penetravit, Non hanc deseruit, donec sponso copulavit. 375 Sed moror in magnis, restant maiora relatis. lY. XXXI. Est secus aequoreas campus compascuus undas, f. sa^ Longe protractus, spatioso margine latus, Ahni Wilbrordi iam subiectus dicioni, Grata quies lassis ventoso turbine nautis. 353 novit T 354 an coniugii? sc. regina 356 dya- dema GT 359 invinctus G 360 ymnizat GT 363 oro- mate GT 366 predicit GT 373 callos T post v. 375 Explicit liber tertius T in G suhscriptio deest, ea de causa, ut videtur, quod pagina erat plena. Incipit liber quartua GT 2 spacioao GT 3 ditioni GT f VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. III. IV. 55 5 Hic exoptata fessi potiuntur harena, Artus tabentes sale siccant solis ad ignes, Laesa fatiscentis reparant aplustria navis, Exercent variis avide commercia lucris, Expectant faciles cursus ventosque ferentes, 10 Diversum laeto pecus impinguatur in ervo. Sed cum tanta locus fert commoda deliciosus, Effundens fluctus solvit confinia pontus, Monstriferos agit unda sinus, motus furit aestus, In se sorbet humum, caespes fit inutile stagnum. 15 Pascua laeta latent, iumenta famelica maerent, Nautica turba dolet, habitatores timor urguet: Ignorant, quid agant, quid consilii sibi sumant. f. 88^ Conveniunt, tractant et convenientia laudant, Decernunt iusta discernere monomachia, «0 Praesulis an ponti summersa sit area campi. Prosiliunt pugiles bis seni mentibus acres, Viribus insignes, patriae munimina, flores, Causam qui dubiam reddant discrimine certam. Praeludunt, saltant alternaque brachia iactant, 25 Immiscere manus manibus parat aemula virtus. Sex pro iure patris iurant ritu regionis; Sed iuramentum dum coepit in ore loquentum, Erubuit liquidum vinci metuens elementum, Fugit et amovit fluctus refluosque retorsit, 30 Victum subripuit se, vasto gurgite mersit. Arvum convaluit, viruit, nunc usque virescit, Pascit ut ante boves palearia crassa trahentes. 0 cor humanum, quam durum, quam grave, brutum! Nil est, quod vitet, sed, quicquid cogitat, implet, 35 Non perversus agit homo , quod fluctus maris egit, Deierat et fallit, periuria suscipit, audit, Quod scit, scire negat, sibi credita tradita iurat: 7 lesa T laeta G 8 commertia G 9 facile T 10 leto T inpinguatur GT 14 cespis GT 16 leta T merent GT 19 monomachya GT 20 Presulis GT 24 Preludunt GT 25 Inmiscere GT emula G 27 cae- pit G cepit T 34 quidquid T 56 THIOFRIDI Per iusiurandum vicini possidet agrum. Non Tbetis hoc gessit, non audiit, ante recessit, 40 Nec pro se creperum voluit spectare duellum. Et liquet expertum Nerei per litora certum Dulcem Wilbrordum speciali munere functum Posse suis meritis ratibus succurrere fessis. Hinc solet ex virga mali pendere crumena, 45 In quam congeritur, quod tempestate vovetur, f. 89' Cumque piis precibus compressus cesserit aestus, Ac steterint tutae puppes solita statione, Aut datur ecclesiis aut infirmis vel egenis. XXXII. Spes desperatis Wilbrord est, ancora nautis» 50 Quod cum notum sit, probo carmine , notius ut sit, Urbeque de clara personam deligo claram. Hildricus Trevir, cleri decus, egregius vir, Ivit Hierusalem per navim, pacis ad urbem, Anastasi celebrem salvatoris, David arcem. 55 Cumque sui comites laxassent vela, rudentes, Incubuere mari facto velut agmine venti: Nullus in Aeolii remoratur carcere saxi, Excutiunt aestus, volvunt ad litora fluctus. Aequora rapta ferunt metuendaque fulgura currunt 60 Atque ruunt toto concita pericula mundo. Tanguntur velis nubes et terra carinis, Intentant nautis haec omnia vulnera mortis. In tanta plaga solvuntur frigore membra, Ora manusque levant, precibus, clamoribus instant. 65 Trevir caelestes orat per nomina cives : Sed lesus dormit, tempestas horrida saevit. Ex Morinis pavidus stetit in rate clericus ortus Ac Willibrordi monuit nomen recitari, Annua tunc cuius coluit sollemnia mundus. 70 Exclamant ambo nomenque cient patris ambo Et, quanti meriti sit, mundo panditur omni: 41 littora GT 44 crumina GT 48 aecclesiis G 49 anchora GT 50 nocius GT 54 Anastasy GT 55 Dumque T 57 Eolii GT removatur T 58 estus T littora G 65 celestes T 66 sevit T 69 solempnia GT VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV. 57 l II ■i i^ Excitus a somno deus imperat Ennosigaeo, Imperat et ventis ; placido volat aequore classis f. 89^ Ac per iter brevius defertur in ostia portus. 75 XXXIII. Est pius et clemens Wilbrord cognomine Clemens. Astat supplicibus, favet his auditque precatus, Odit praedones res ecclesiae rapientes, Sunt his ingestae per eum pro crimine poenae. Est has excerptas percurrere prompta voluntas, 80 Sed mandare stilo tot barbara nomina vito. XXXIV. Anno milleno trigeno simplice primo, Ex quo non factum verbum patris est caro factum, Dulce decus monachis Humbert, vir spiritualis, Artus mirifici statuit transferre patroni. 85 Accivit proceres opibus, virtute potentes, Pontificum gemmam, te dium, Poppo, hierarcham Heinricumque ducem, cui Norica gens dat honorem. Sunt omnes valvae per firma repagula clausae, Sunt designati fossores corpore casti. 90 Sed cum Thitmarus nocturno phasmate tactus Nescius ancipitem vellet librare bipennem, Brachia non potuit deponere, palluit, haesit. Est monitus tacitum non dissimulare reatum, Est quia velle mori delictum nolle fateri, 95 Sed cum nesciret, quid de se prodere posset, Abstitit, exivit: polluta sarabara vidit; Ingemuit, lavit, quod liquit opus, repetivit. Non accessisset, si delicti meminisset. Nam quot sunt fluxus, tot dat natura meatus, 100 Os, oculos, aures, penem cum podice, nares: Humor congestus petit hos a carne recessus. f. 90"^ Non vitium constat, nisi delectatio gignat: Hac expers iuvenis studium subiit probitatis. Egesta cryptae tres sunt tellure repertae. 72 Ennosygeo GT 77 predones GT aecclesiae G 78 penae GT 86 dyum GT 92 hesit T 100 penem cum podice om. T 104 criptae GT 58 THIOFRIDI 105 Tertia thesaurum tenuit, pignus pretiosum, Palliolo tectum texto subtemine Serum. — floc incorruptum, nullo senio vitiatum Pendet praecipuis inter nova pallia festis Contra naturam per tot durabile saecla. — 110 Accessit propius decus omne suis hegumenus, Fletus effudit, precibus suspiria iunxit, Inclinavit se, relevato marmore tumbae Vidit soma sacrum non in cinerem resolutum, Non putre, corruptum, non vermis fauce minutum, 115 Sed sanum per se, non carnis condicione, Indutum pulla monachili more cuculla Contextaque pilis hirsuta veste caprinis Ad debellandam mentem carnemque domandam. Pressit aromaticus cernentis lumina fumus. 120 Extraxit costam pro sacris distribuendam, Palluit attonitus, dolor eius terruit artus: Est odor emissus, velut esset ibi paradisus. Advenit morbis quidam confectus et annis, Clarus militia, dum militis induit arma, 125 Sed, vexilla ferens cum stemeret acrius hostes, Lapsus equo iacuit prolapsaque viscera luxit Nec medicina gravi potuit prodesse dolori. Assumpta Christi cruce liquit inania mundi Pignoribus geminis oblatis ante modestis. f. 90^ 130 Hic prostratus humi petit intestina refundi; Nec defraudatus brevis utilitate precatus Membra pavimento dum subrigit aegra tremendo, Inscius in tumba collisit posteriora, Attrivit modice, virtutem sensit adesse: 135 Sunt in sede sua vitalia lapsa locata, In ventris theca sunt abdita, sunt solidata. Sospes avet, plaudit laudumque quilismata pangit, Cum coetu populi canit inclita contio cleri. 105 Tercia GT preciosum GT 108 precipuis GT 109 secla GT 110 ygumenus GT 122 paradysus GT 124 milicia GT 132 egra GT 138 caetu G cetu T incljta concio GT VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV. 59 i <( Arca dei vivi transfertur soma patroni, ^^ Arae sub mensa caelestis ponitur arca, Arae, quae regi trino titulatur et uni: Hic moritur morbus, hic surgit gratia, virtus; Signa poli stellis, maris exaequantur harenis. XXXV. Sed gens his donis felicior est Walichrensis. ^*5 Est quia cervicis durae, gravis asperitatis, Est ut spuma maris, sequitur mare turbine mentis, Non ullis dominis, non legibus angitur ullis, Nil est, quod timeat, nisi per miracula discat: Crebrius hinc fiunt ibi, corda ferocia stringunt. 150 Praeses Flandrensis Rupertus strenuus armis In Walichrum stimulis agitatus et igne furoris Extremos hominum Morinos contraxit in unum, Teutonicos agiles, robustos, viribus acres. Ter denas fortes sibi delegit legiones, 155 Traiecit turmas per Scaldae fluminis undas, Terribilis venit, miserabilis inde recessit, Flamma sub accessu, vapor et fuligo recessu. i,^v Nam cum Walchrenses tria milia vix numerantes Pacem quaesissent prece, sed non optinuissent, ^60 lutroiere sacrum Wilbrordi sanguine templum. Sunt quasi praesenti questi secumque loquenti, Questi sunt odium non exorabile, bellum, Dextris elatis censum vovere quotannis, Si salvarentur, victores efficerentur. *^5 Nec mora, digressi sacramentis satiati Igne calent fidei statuuntque ducem sibi belli Patroni capsam vexilli fronte locatam. Cursim procurrunt, solem post dorsa relinquunt, Ne sibi prospectus tollatur et ensibus ictus. 1^° Lorica nullus se munit, casside nullus ; Armis plus domini quam materialibus usi Nemo fugam turpem versat, non proditionem: 140 celestis T 141 tytulatur GT 143 exequantur T 150 Preses GT 153 Teuthonicos GT 161 presenti GT 165 saciati GT 60 THIOFRIDI Dulce mori mentes subiit patriae per amorem. At Morini saliunt de navibus, agmina iungunt, 175 Aptant loricas aeratas, vertice cristas, Prospiciunt paucos hostes et corpore nudos, Spernunt ut mures ex antris prosilientes, Nil nisi magnificum sperant a hoste triumphum. Tristis dum saevo dat signum bucina bello, 180 Accensis animis properans exercitus omnis Compositus numero procedit et ordine certo. Arva micant armis, ager horret ferreus hastis, Ignescunt irae, sonat ingens clamor utrimque, Concurrunt alae, ferro subtexitur aer, 185 Nox pendet campum telis conserta per amplum : f. 91^ Mortes inde cadunt, naturae vincula frangunt. Est quota pars cladis iaculis exacta cruentis? Intemis odiis extractus sufficit ensis. Cursu praecipiti volat agmen, mente feroci, 190 Agmen, spes cuius sub forti sedit et arcus, In densos cuneos agitur quaerens iter ad cor. Transfigit gladius tuto sub tegmine pectus, Nil iuvat oppositis gravibus lorica catenis: Altera pars duram patitur, gerit altera pugnam, 195 Indutos ferro dant nudi corpore leto. Hinc bellum iugulis, gladiis hinc saevit acutis: Inde modum caedes perdit, numerum morientes. Sunt hi caedendo fessi, sunt hi patiendo. Pauci semineces repetunt per vulnera naves, 200 In ratibus cecidere suis, cruor effluit undis, Spumat et obductus concreto sanguine fluctus. Perdidit haec acies procerum tibi, Flandria, flores, Accipis hinc gravius, quam possis credere, vulnus, Haec funesta dies validas rapuit tibi vires. 205 Est domini pennis tectus populus Walichrensis; 175 eratas T verticae G 179 sevo T 181 procae- dit G 184 subtexituraer T 189 precipiti GT 191 que- rens T 193 appositis T 195 laeto G 196 sevit T 197 cedes T 198 cedendo T paciendo GT 199 semi- nices G 201 Hec T VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV. 61 , Nam species niveae dignis est visa columbae Expandisse suas super alas agminis alas. Ales felle carens, tropico theoremate, candens — Instar avis typicae Noe sub cataclysmate missae, 210 In decus ecclesiae quae ramum vexit olivae Pacis, baptismi signura, charismatis alti — Ales tanta volat, vires animumque ministrat Nec prius abscedit, quam victrix turma recedit f. 92^' Absque sui damno laeto ditata tropaeo. 215 Sub damni specie soli tres oppetiere Nou nisi per proprium, ceu prodit fama, reatum, Coetus convenit, cui sic victoria cessit, Votum, quod vovit, confirmavit, renovavit. Principis evicti vexilla dicavit honori 220 Wilbrordo patri, defensori speciali, Epternach misit, servari missa petivit, Essent ut tanti monimentum iuge triumphi. XXXVI. Sed ceu res parvas reddit concordia magnas, Sic facit ex magnis parvas discordia grandis. 225 Hoc bello populus concors, affectibus unus, Victor ab externis versus vertigine bellis In se convertit mucronem seque peremit, Victrici dextra sua viscera fudit et exta. Est intestinum confectum sauguine bellum; 230 Ex uno populo duo facti sub duce nullo Interiere prope civili seditione. Defessi tandem tot cladibus indoluere, Epternacensem missi legantur in urbem, Nomine Thifridum prece sollicitant hegumenum, 235 Exeat, acceleret, veniat pacemque reformet. Assentit : remeant et nuntia laeta reportant. 207 agmine T 208 topyco G T 209 cataclismate GT 210 aecclesiae G 213 abscaedit — recaedit G 214 dampno GT leto T tropheo GT 215 dampni GT op- peciere T 217 Caetus corr. ut videtur ex Laetus G CTe- tus T cessit] caessit G 220 Wilbrordu G 234 ygu- menum GT 236 leta T 62 THIOFRIDI VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV. 63 Exultat populus, parat, est occurrere promptus, Antwerpum properat portumque paronibus intrat, Expectat biduo spe pendulus agmine laeto; 240 Sed cum forte moras in eundo necteret abbas, Desperans doluit, tristis naves repetivit, ' f. 92^ Venturi fidis curam commisit amicis; Cumque reliquisset litus, festinus abisset, Omnimodis votis sic prodidit abdita cordis; 245 '0 Wilbrorde, tuae pia viscera pande catervae ! Si dignaris oves iuvisere nos speciales, Nobis indicium da non creperum, sed apertum: Imbrem frugiferum fer nostris usibus aptum ! ' Infit et intonuit laevum, fragor aequora movit, 260 Compressae nubes largos densantur in imbres Spissataeque fluunt, extinguit fulgura uimbus. Spes desperatis redit exclamare paratis: 'Nostra salus, salve, Wilbrord, confidimus in te, Credimus, ecce, venis, tibi litora fida subibis/ 255 Imbre madet classis, portum subit artubus udis. Vix se quisque domi siccat, dat membra sopori, V«nit in emporium mandrita Thifrid memoratum. Est tractatus ibi velut angelus in vice Christi, Pacificavit ibi discordes pace perenoi. 260 Est hinc optatum transvectus remige portum, Applicuit, multus fit per navalia cursus, Insula divino ruit obvia tota ministro, Chroma decens cecinit, sua sic in moenia duxit, Deservivit ei Romanorum quasi regi. 265 Cumque iubar solis removeret nubila noctis, Primores patriae properant populo comitante, Astant barbarico reverenter more represso Instituuntque statum rerum reparare novarum. Sed ceu quos bellum navale perurguet agendum, f. 93'' 270 Per mare tranquillum pugnae simulant quasi ludum, «.. ^?2J®**^J^ '^^^ ^^^^^ — equora T 254 Uttora G 265 ajtibus T 256 sapori GT 263 Croma GT mae- nia G mema T Remos, arma parant, variis discursibus instant: Sic primum parvis placuit praeludere causis. Divitis ecce pedes quidam complectitur exspes, Strictius astringit, veniam petit, oscula figit, 275 Ense virum tantum dolet a se paene peremptum. Verna dei properat, pro supplice sternitur, orat, Pontificis baculum civem locat ante protervum, Optestatur, ut in se versus discutiat se, Ut dimittatur, dimittat, compatiatur. 280 Astantes rogitant, negitantem voce fatigant: Cor adamantinum, cor non mollitur iniquum, Exiit, erupit, celer ad sua tecta recurrit. Sed non evasit, hunc ultio debita stravit, Zabulus invasit, vexavit eum, cruciavit; 285 Nullius sexus irrupit saevior artus, Verberibus, stimulis quatit interiora furentis, Est sonus auditus, quasi venter perferat ictus, Costae quassantur, ceu vecti percutiantur: Bacchatur demens et supplicium luit ingens. 290 Est grandis luctus terrorque parentibus ortus, Exorant domini vernam miseri misereri. Exsurgit, sontem visit sine mente iacentem, Ponit scriniolum super eius pectus anhelum. Fugit daemonium tanto sub pondere tortum, 295 Sensit ibi costam Wilbrordi somate sumptam, Possessum liquit, Phlegethontis stagna revisit. Aeger convaluit, domus et vicinia plaudit. f. 93^^ Ex simili culpa fit signum dispare poena. Ante pedes iuvenis cecidit pauper locupletis, 300 Inflixit vulnus cui mentis turbine motus, Expetit ignosci sibi, corde reconciliari. Assilit Ekardus, prius ex primoribus unus, Sed tunc eximius monachus mundo crucifixus; Interpres promptae fretus ratione loquelae 272 preludere GT 273 expes GT 275 pene GT 285 inrupit G sevior T 289 Bachatur GT 292 Exur- git GT 294 demonium GT 295 semate GT an recte? 296 Plegetontis GT 297 Eger GT 298 paena G 64 THIOFKIDI 305 Accurrit, iacet in terra cum vindice virga, Obsecrat, increpat, adiurat: lapis ille refutat, Exiliit, fugit; deus eius lumina clausit, Amisit visum, stetit horreus tendere gressum, Offensis pedibus graditur nuUo duce ductus, 310 Impingit titubans, impingitur undique palpans. Occurrit caeco pater eius pectore maesto, Erubuit, fudit lacrimas natumque reduxit. Paenituit tiro, pacem donans inimico Dimisit: vidit iubilansque domum repedavit. 315 Pulchra dies populo dedit haec spectacula duro, Sunt ope divina quasi pacis semina iacta, Mollitae mentes prius ursis asperiores, Pulchrior exoritur lux, <^candida> pax .comitatur. Prorumpunt ut apes propriis de sedibus omnes, 320 Omnes indigenae stant sicut in ordine stellae : De rebus tantis tractant per acumina mentis. Sunt utrimque dati septeni carne propinqui, Primates generis; per eos fit pactio pacis, Fit per mandritae comites ius scita scientes. 325 Longe semoti disquirunt seria soli f. 94'' Inyentaque via redeunt, pandunt sibi visa. Triginta libras censent solvi triplicatas, Sanguiuis ultori sontem pro milite tradi. Est id consilio coeptum, reor, ingenioso: 330 Firmius ut pactum liget obsequiis stabilitum, Est inopis miles factus versa vice dives, Quod velut opprobrii fel mallet morte lucrari. Est admirandum, subtili mente notandum, Quod gens inmanis catulis aequanda leonis, 335 Gens, formidandi quam non domuere tyranni, Simplicibus dictis est victa viri monachilis, Paruit imperiis velut emptus verna iubentis 305 Accurrit G corr. ex Ecc. ut videtur 310 Inpingit GT 311 ceco T mesto GT 313 Penituit T tyro GT 316 ope] spe T 318 candida om. codd. 320 indegenae T 322 septem T 324 vis T 329 caeptum G ceptum T 332 approbrii T 333 ammirandum GT 334 equanda T VITA WILLIBRORDI METRICA. LIB. IV. 65 Et, ceu praesentem Wilbrordum carne videret, Sic eius fidum stipavit honore ministrum. 340 Est cum privata pax publica consolidata: Ira, simultates, odii cessere furores, Copia de pleno cornu fruges dedit anno: Exercentur ibi convivia, cantica, ludi. Phoebe cum posuit bis flammas bisque recepit, 345 Compositis rebus remeavit ovans hegumeuus; Ad reditum pendere suum scit corda suorum' Est ab eis dignis susceptus plausibus, hymnis. Sed quia navifragis Nerei sum fessus in undis, Udus suspiro delonge litore viso, 350 Allabor tacito propter fastidia signo, Signo Wilbrordi gesto virtute potenti. Est ibi commissum grave per tria nomina furtum, Palliolum rapitur, crux argento spoliatur, f. 94^ Sed non conflari potuit fornace vel igni, 355 In partes sectum pondus non explicat aequum, Pars sua cuique minor, litem parit altera maior; Purpura non frangi manibus, non ense secari, Forfice non scindi, nulla valet arte noceri. Hoc praetermisso sub portu carbasa linquo, 360 Tanta tamen restant et famosissima coustant, Vatis Srayrnaei quae mens si nosset Homeri, Vix caneret, licet Iliaden et Odyssea tractet. 338 presentem GT 344 Phaebe G Phebe T cum posuit] composuit T 345 ygumenus G T 347 ymnis GT 349 de longe littore GT 355 equum T 359 preter- misso GT 361 Smyrnei GT 362 Yliaden GT post V. 362 Explicit liber quartus GT. Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Rossberg. COMMENTARIUS. Prologus. (lib. I 1-16.) Thiofridus conventuales Epternacenses alloquitur, quibus ut antea vitam Willibrordi prosaicam dedica- verat, ita nunc metricam commendat confidens se per illos a lividorum quorundam hominum invidia iri de- fensum. V. 1 crusma non est cymbalum, ut Deckerus opi- natur, sed modi musici, qui ad sonum instrumenti musici cuiuslibet canuntur. — v. 2 quodammodo in memoriam nostram revocavit initium prologi satirarum Persianarum: Nec fonte Idbra prolui cahallino, quam- quam non contendo Thiofrido illa verba ob oculos ver- sata esse. — v. 3 cf. Hor. epist. II 1,177 ventoso gloria curru Verg. Aen. XI 708 ventosa ferat cui gloria fraudem. — v. 4 hyperaspistes proprie est sa- telles, corporis custos, qui corpus ducis clipeo tegit. Thiofridus autem hoc verbo eum significare videtur, qui in aula principis et circa personam eius versetur; idem igitur vult quod aulicus. — v. 5 nostri patroni sc. monasterii Epternacensis , cui Thiofridus praeerat abbas. — v. 7 Horat. sat. I 4,11 (Lucilius) cum flu- eret lutulentus. id. sat. I 10, 60 at dixi fluere hunc (Lucilium) lutulentum. — v. 9 Boeth. de cons. V. 2 maestos cogor inire modos. — v. 10 Horat. sat. I 10, 48 neque ego illi (Lucilio) detrahere ausim haerentem capiti cum muJta laude coronam COMMENTARIUS. 67 cf. supra ad v. 7. — v. 14 psalm. 90 (91), 13 super aspidem et hasiliscum amhulahis. ev. Luc. 10, 19. ecce dedi vohis potestatem calcandi supra serpentes et scorpiones. — cap. L (lib. I 16—57.) Thiofridi argumentum *) : Quod sanctus Willihror' dm sempiternae lucis fUius mundo ante mystico oromate est cognitus, quam editus. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 2r II 33. 34. — Thiofridum simul et Alcuinum secutus est Theodericus in Chron. Eptemacensi lib. I cap. 33 (M. Gr. SS. XXIII p. 45 lin. 50): Anno incarnationis Domini 659 cum Clodoveus 8. regni ageret, heatus Wil- lihrordus ex claris et religiosis parentihus in Northum- hria, provintia Brittanniae insulae, est procreatus. Cuius necdum geniti todus vitae status matri suae in incre- mentis lunarihus est revelatus. Qua enim node heaa soholes in utero eius concipiehatur , vidit in visione lunam in caelo quasi novam usque in plenam crescentem ct in os eius suhito lapsu ruentem totamque se intrinsecus vehementi splendore perfundentem. Quod confessa cuidam religioso preshitero, responsum accepit de concepto filio, quod magnus et illustris illuminator futurus essetJDeipopulo. V. 18 quadrifidi cosmi de quattuor caeli regionibus intellegendum. cf. SeduL carm. pasch, V 188 sq. Neve qius ignoret speciem cruds esse cdlendam^ Quae dominum portavit ovans^ ratione potenti Quattuor inde plagas quadrati colligat orhis. Splendidus auctoris de vertice fulget eous, Occiduo sacrae lamhuntur sidere plantae Arcton dextra tenet^ medium laeva erigit axem. — Britanni cf. Alcuin. v. W. I 1 init. Fuit in Brittannia insula , provintia Northarhumhrana, quidam paterfamilias genere Saxo et nomine Wilgils, * ) Haec argumenta, quae in fronte singulorum capitum posui , extant in indice capitulorum , quem Thiofridus Vitae Will. prosaicae praemisit. 5* 68 COMMENTARIUS. V. 22 carnis lemmata ut infra III 8 caraem, quam animus assumpsit, i. e. corpus. est genetivus appositionis. — v. 23 cf. Cic. or. Philipp. II. XV 37 omncm praeterea florem nohilitatis et iuven- tntis, — V. 24 Lucan. VIII 73 femina tantorum titulis insignis avorum. — v. 26 Alcuin. v. W I 2 Nam vir venerahilis Wilgils ad hoc tan- tum Deo praedestinante matrimonio iunctus est, %t talis ex eo ederetur proles. hinc appa- ret verba v. 26 no7% aestu carnis e, q. s. non ad matrem sed ad patrem respicere. — v. 28 Verg. Aen. V 721 et Nox atra polum higis suhvecta tenehat. — V. 31. 32 Alcuin. v. W. I 2 videret lunam crescente illa usque dum plena videhatur esse, — v. 32 per zodiaci contermina zodia volvi: per singula deinceps signa zodiaci inter se confinia migrare. — v. 34 Exod. 3, 2 appariiitque ei dominus in flamma ignis de medio ruhi; et videhat, quod ruhus arderet et non com- hureretur. cf. Sedul. carm. pasch. I 111 Ignihus innocuis flagrans apparuit olim non ardens ar- dere ruhus. — v. 36 Verg. Aen. V 432 vasfos quatit aeger anhelitus artus cf. ibid. V 199. — — V. 37 Verg. Aen. V 200 sudor fluit undique rivis. — V. 40 Leucothca: Aurora cf. Ovid. fast. VI 545 Leucothea Gi'aiiSy Matuta vocahere nostris. — V. 41 Verg. Aen. VI 511 scelus exitiale Lacaenae. scelus Ambronum quale sit intellegendum, ignoro. — v. 42 virtute rotundo cf. infra ad I 197. — V. 43 Alcuin. v. W. I 2 illoque (presbytero) interro- gante, si ed node, qua ei visio facta est, suo more solito iungeretur viro, acceptaque ah ea eius rei confessione, ita resjyondit, — v. 46 chrysoconius , graece iQvG6v,oik,o<; auream comam habens. — v. 48 Malach. 4, 2 et m'ietur vohis timentihus nmnen meum sol iustitiae, solem iusti- tiae scriptores eccl. Christum interpretantur. — v. 49 cf. Horat carm. I 12, 47 velut inter ignes luna mi- nores. id. epod. 15,1 caelo fulgehat luna sereno ifier minora sidera. — v. 50 Verg. Aen. III 637 IV 6 COMMENTARIUS. 69 Phoehea lampas. — v. 52 cf. Martian. Cap. 11 124 perdia pernoxque sacris navnque operata chartis. — V. 55 microcosmus: homo cf. Isidor. orig. III 5, 3. XI 1, 16 id. de nat. rer. 9. — v. 57 Verg. ge. III 337 roscida luna, cap. II. (lib. I 58—87.) Thiofridi argumentum : De eius nativitate etdignaortu suo educatione et ohlationc, — Cf. Alcuin vit. Will. I 3. V. 59 issa, hebraice n;SN femina. quod exit ah is interpretatio etymologica in parenthesi addita respiciens ad Genes. 2, 23 quoniam de viro sumpta est, cuius nomen hebraicum 'iJ-^N. cf.Hieronym. quafist. hebr. in libro geneseos (ed. de Lagarde pag. 6): non videtur in graeco et in latino sonare^ cur mulier appelletur, quia ex viro sumpta sit, sed hv^oloyca in hehraeo sermone servatur. vir quippe vocatur his et mulier hissa. rede igitur ah his appeUata est mulier hissa. — v. 64 Sedul. carm. pasch. I 113 edidit d serum suspendit ad uhera natum cf. Sil. It. IV 379 suspendit ah uhere natos. — v. QQ pane voluntatis, non pane doloris similiter dictum atque in- terdum in libris sacris cf. ex. gr. Vulg. interpr. psalm. 126 (127), 2 manducare panem doloris. lib. I (III) Reg. 22, 27 pane trihulationis. psalm. 79 (80), 6 pane lacrimarum. — v. 69 vitae fonte: baptismate cf. infra II 638. 644. secundum contextum mater nomen dat filio. apud Alcuinum vit. Will. I 3 imponit ei pater nomen WiUihrordus aliquot boni codd. exhibent mater, quos secutus noster. veram scripturam esse pater Watten- bachius ex vita metrica Alcuini II 34 Inposuit Wil- hrord nomen hahere pater probari censet. at potuit Al- cuinus in vita prosaica matrem appellare, in metrica autem numerorum gratia patrem substituere, unde pater etiam in vitam pros. inferri potuit. — v. 71 nomen Willibrordi potius derivandum a germanico wiUjo vo- luntas et hrord, quod anglosaxonice cuspidem, telum acutum significat. ut igitur Willehalm is est, qui cupit galeam, ita WiUibrord is qui cupit telum, interpretatio 70 COMMENTARIUS. COMMENTARIUS. 71 Thiofridi, quae v. 71. 72 continetur, proficiscitur non a syncopata forma nominis Wilhrord^ quam adhibuit V. 69, sed a primitiva Wil-li-hrord. ita autem verba intellegenda sunt : si littera r ex syllaba hrord eiciatur, ut evadat hrod, et syllaba U omittatur. linquat passive accipiendum. — v. 73 mel nedarque suum i. e. lac eius maternum cf. Dracont. Orest. 567 sq., ubi legendum: flumina pedoreo dedit uhere lactea lahris, dulcia necta- reuyn fundentia mella saporem. — v. 74 redimicula morum: monile, omatum morum i. e. mores, quibus erat ornatus. — v. 76 cf. Ovid. met. IV 290 sq. cuius erat facies, in qua materquc paterque cognosci possent. utrumque parentem cf. Ovid. met. XIII 147 deus est in utroque parente. — v. 78 cf. lib. I. Reg. (Samuel.) 1, 28. — V. 80 Isai. 11,8 et deledabitur infans ah uhere super foramine aspidis. — v. 81 vedis: intelle- gendus est Satan cf. Isai. 27, 1 in die illa visitahit do- minus . ... super Leviathan serpentem vectem. — V. 84 sqq. Alcuin v. W. 13 tradidit eum pater Hrypensis ecclesiae fratrihus religiosis studiis et sacris literis erudiendum^ ut fragilior aetas validi- orihus invalesceret discipliniSy uhi nihil videret nisi honesta, nihil audiret nisi sancta. Theo- deric. Chron. Eptern. I 33 hunc itaque in Christo renatum parentes eius Christo mancipaverunt et per ipsos teneritudinis suae annos discipUna infor- mandum christiana fratrihus Bipensis aecclesiae tradiderunt. — v. 85 de Hrypensi ecclesia Watten- bachius ad Alcuini I. 1. haec annotat: 'monasterium paullo ante conditum ah Ehoraco [York] non multum distat; nomen loci hodie est Bipon^. verba versus 85 ita iungenda, ut egregiis Israelitis sit appositio verbo- rum patrihus Bipensihus. egregii Israelitae ita dicti, ut ev. lohann. 1, 47. cap. III. (lib. I 88—312.) Thiofridi argumentum: De x)atris eius conversione et in monachko proposito sanda conversatione et cursus consummatione. — Cf. Alcuin vit. Will. II. II 34. — Theoderic. Chron. Eptern. I 33 Pater vero eius hea- tus Wilgislus ad Sanctum Andream in pro- munctoriis occeani et TJmhri fluminismonachicam arripuit conversationem etj acceptis a primatihus provintiae donariis et praediis, in honore semper virginis theotocos Mariae instituit aecclesiam et congregationem j ubi post plurimos lahores triumphalem Deo animam^ terrae carnis reddidit materiam. V. 88 nec Wilgisli patris mens torpuit tanta indole oblata. — V. 90. 91 lib. I (III) Reg. 19, 9 — 12. - V. 94 sq. epist. ad Ephes. 4, 22 — 24 Deponite .... veterem hominem . . . et induite novum hominem. epist. ad Coloss. 3, 9. 10 expoliantes vos veterem hominem .... et induentes novum. — v. 96 Alcuin. V. W. I 1 in quodam parvo oratorio sancti Andreae apostoli Christi nomine dicato cf. supra Theoderici I. I. — V. 98. 99. quis fuerit lacob ille, qui opus de sanctorum dogmatis et vitis concinnaverit , indagare non contigit. — v. 107 aerias phalangas cf. epist. ad Ephes. 2, 2 secundum principem potestatis aeris huius ibid. 6, 12 contra spiritalia nequitiae in caelestihus. significantur agmina angelorum malorum. — V. 110 evang. Matth. 5, 14 non potest civitas ahscondi supra montem posita. — v. 111 sq. Alcuin. V. W. II ita ut etiam miraculorum signis claruit et nomen eius celehre factum est. — v. 114 sqq. Alcuin. v. W. I 1 sed et ilUus gentis regi et optimatihus honorahilis effectus est in tantum, ut ei aliquas terrarum possessiunculas illis promontoriis*) adiacentes ad aedificandam deo ecde- siam .... contulerint , in qua pius pater modicam quidem sed honestam deo servientium adunavit congregationem, in qua .... requiescit. — v. 117 'summipecus opilionis: S. Wilgislus. — V. 118 in agni sanguine lotas: Apoc. *) PauUo supra: in promontoriis, quae mari Oceano et Humhri flumine cinguntur. 12 COMMENTARIUS. COMMENTARIUS. loh. 7, 14. — V. 120 suspirans: cum suspirio cupiens. — V. 122 epist. ad Corinth. I. 13, 12; cf. infra ad n 732. — V. 123 cf. Alcuin. v. W. II 34 Corpus in ecclesia curarunt condere fratres, Quae constructa maris stat prope litorilus Atque sacrata^ Dei genetrix clarissima Christiy Nomine fulgescit, virgo Maria, tuo, theoticos idem quod theotocos. pergiila theoticos: pergula virginis Mariae ^eoxoKOv. cf. Vit. pros. cap. 20, ubi eadem forma corrupta theoticos eademque pro genetivo extat: in oratorio perpetuae virginis theoticos Mariae. cap. IV. (lib. I 124—196.) Thiofridi argumentum : Quod cgregiae indolis puer teneUae aetatis teneritudinem nioriim maturitate trans- cendit et in vicennalilMS suis in Hyherniam amplioris profectus gratia secessit. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 3 fin. 4. — Theoderic. Chron. Eptem. I 33 At puer egre- gius Willibrordus ah ineunte 2>ueritia et sensu proficiens et morihus placihilis fadus est tam Deo quam hominihus et accepta tonsura clericatus et pia professione factus monachus iisque ad annum vicesimum alacriter et hiimi- liter sacris lectionihus inherehat, ac postmodum quasi a lacte matris avulsus sapientiam inter iUustres viros Hi- herniae per annos 12 sitientes hauriehat. unde factum estj ut fervidis lahorihus discendi non minus fervidos lahores superadderet populum incredulum viam Dei do- cendi. V. 124 digressus a vita Willibrordi describenda ad patris eius vitam delineandam. — v. 127 Samuel profectihus alter cf. lib. I. Reg. (I. Samuel.) 2,26 puer autem Samuel proficiehat atque crescehat et placehat tam domino quam hominihus. — v. 132 dispun- geret: numeraret, ha"beret. — v. 136 Verg. Aen. IV 281 ardet ahire fuga dulcisque relinquere terras. — V. 137 Alcuin. v.- W. I 4 cum coniventia sui ahhatis et fratrum, — v. 139 sq. ev. Matth. 9, 37 messis quidcm multa, opcrarii autem pauci. — v. 147 73 sq. Alcum. v. W. I 4 et quia in Hihernia scola- sticam eruditionem viguisse audimt, etiam et quo- rimdam sanctorum virorum fama narrante conversatione mcitatus et praecipue heatissimi patris et episcopi Ecg- herti ... nec non et Wicherti .... Hiherniam secessit ~- V. 149 ut Athenae gymnosophistis. miro errore Ihiofridus gymnosophistas Athenis fuisse putat confun- dens, ut videtur, sophistas et gymnasticas exercitationes. ~- V. 153 aplanes gener. fem., graece anXuviig inmotus significat orbem stellarum fixarum cf. Macrob. Somn! Scip. I 9 hae autem animae in ultimam sphaeram recipi creduntur, quae aplanes vocatur, — v. 155 cf. Alcuin. V. W. 14 quatenus ceu prudentissima apis ex eorum propinquitate mellifluos pietatis carperet flores. — V. 156 districtio: punitio, poena. — v. 157 suh soHe culinae: in officio culinario. — v. 161 synaxis: contionis. — v. 163 in versu mensae: in carmine ce- natorio. -- v. 168 nota temetum h. I. correptis prioribus syllabis duabus positum esse, cum iusta prosodia extet mtra II 514. — v. 170 hemina: certa vini mensura quam monachis per diem sufficere existimavit S. Bene- dictus (Deckerus). — v. 170 partitur i)a,ssiye. — v. 174 dat memhra sopori cf. infra ad IV 256 — v 178 feriente ruina Sil. It. XIV 678 tanta feriente ruina (Deckerus). — v. 179 Horat. epist. II 3, 188 quod- cimque ostendis mihi sic^ incredulus odi. — v. 194 patris sapientia, verhum: lesus Christus cf. Porfyr. 24 (9), 18 0 vere patris sapientia, Christe, opulento exertus verho. Alcuin. de sanct. Eubor. eccl. v. 1 Clmste deus, simmi virtus, sapientia patris. — v. 195 evang. Luc. 2, 46. symmysta proprie qui eisdem myste- riis, sacris mitiatus est, deinde universaliter 'vir sanctus sacerdos, propheta, al.'. in cod. Bemensi 178 glossas contmente extat fol. 66 11" col. 1 haec glossa 'simiste- conscii secretorum\ in Alcuini carminibus lohannes apostolus interdum appellatur airwti symmysta vel caeli symmysta. 74 COMMENTARIUS. COMMENTARIUS. 75 cap. V. (lib. I 197—256.) Thiofridi argumentum : Quod anno aetatis suae 33. in portum Gravelingae viUae maritimae, inde venit Traiectum arcem tunc et solium regni Fresiae. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 5. 11 6. — Theoderic. Chron. Eptem. I 41 Audiens vero heatus Willihrordus in Hyhernia, uhi manehat, populum esse in horealihus mundi partihus ydololatriae deditum errorihus, 33. aetatis suae anno cum 12 sociis navim conscendif atque anno incarnationis Domini 690 Theoderico adhuc regnante prospero cursu Traiectum arcem tunc et solium Frcsiae pervenit. V. 197 Horat. sat. II 7, 86 fortis et in se ipso totus teres atque rotundus. — v. 199 Christi morte Mors perempta est cf. epist. ad Corinth. 116, 26. 55. — V. 200 Genes. 12, 1. — v. 203 legis tomos: proprie quinque libros pentateuchi, deinde ipsam legem divinam. — V. 206 Verg. Aen. XI 550 omnia secum versanti suhitovixhaecsententia sedit. — v. 210 cf. Alcuin. v. W. I 5 assumptisque secum undecim fratrihus. — v. 211 Lucan. VII 363 signiferi compressum limite caeli. — V. 212 idolium proprie idolorum templum, h. 1. idem fere significat quod idololatria. iustam iirosodiam eius vocis IdolTum iam Prudentius corrupit ad TdolTum, quem secutus noster. — v. 216 Lucan. IX 77 tendunt mihi carhasa venti. — v. 217 prono ratis aequore fcHur cf. Verg. Aen. VIII 548 pars cetera prona fertur aqua. - v. 218 Verg. Aen. VI 476 prosequitur lacrimis longe. — v. 223 Verg. Aen. IV 453 fwri- cremis cum dona imponeret aris. — v. 230 rtiinam: facultatem ruendi. — v. 235 Viltorum cf. infra ad v. 512. praeterea cf. Bedae hist. eccl. Angl. V 11 sub fin.: Donavit autem ei (Willibrordo) Pipinus locnm cathedrae episcopalis in castello suo illustri, quod antiquo gentium Ularum vocahulo Wiltahurg i. e, Oppidum Wiltorum, lingua autem gaUica Traiectum vocatur. — V. 240 Verg. Aen. XII 283 it toto turhida caelo tempestas, — v. 244 Lucan. I 257 Hac iter est hellis. — V. 246 Lucan. IX 199 praetulit arma togae, Verg. Aen. VII 496 laudis succensus amore. — V. 251 Pippinum Heristalensem , maiorem domus regum Merovingicorum , quos auctoritate et imperio multo superabat. — v. 252 Verg. Aen. VI 756 nunc age, Bardaniam prolem ibid. 767 Troianae gloria gentis. de fabula, qua principes Francorum a Troianis originem duxisse putabantur, cf. Theoderic. Chron. Eptem. init. Igitur clarissima principum prosapia, quo- rum largiflua munificentia a heato Willihrordo primitus Epternacensis fundata usqiie num propagata est aecclesia, de nohilissima non solum Francorum sed et de anti- quissima Troianorum descendit genealogia. cf. etiam eiusdem Vitae Irminae init., porro Burchardi et Cuonradi Urspergensium Chronicon (M. G. SS. XXIII p. 338 1. 35 sqq.). eadem origo principum Francorum ab aliis quoque medii aevi scriptoribus commemoratur sat multis. — v. 256. Anchisus dux pater Pippini He- ristalensis ex Begga, sorore s. Gertrudis, filia Pippini Landensis. cf. Theoderic. Chron. Eptern. (M. G. SS. XXni p. 39—64) p. 40, 3. 47, 39 (similiter p. 44, 29. 37. 53, 25) Pippino, filio Ansgisi p. 53, 37. 54, 23. 59, 11 Pipp.^ filius Ansgisili. Catafog. abb. Eptern. I (M. G. SS. XXIII p. 30 lin. 40) Pippini, filii Anschisi. Chron. monachi Trium font. (M. G. SS. XXIII p. 697 lin. 23 p. 700 lin. 29) Ansigisus, qui et Anchises. primitiva forma nominis sine dubio fuil Ansgisil, quod valet 'ohses deorum\ cap. VI. (lib. I 257—406.) Thiofridi argumentum: Quod a Pipino victoriosissimo duce Franciae honorifice est susceptus et ad pontificatus dignitatem electus et JRomam directus. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 5. 6. II 2. 3. — Theoderic. Chron. Eptera. I 41 Susceptus est ,. . . heatus WiUihrordus hono^-ifice a p^-e- fato Pippino glorioso duce, qui sicut prediximus, nuper expulso Bahodo rege armis suhiugaverat gentem citerioris 76 COMMENTARIUS. Fresiae, Ciimqiie rogatu ducis vir Bei predicaret ihi verhum Dei, effusa est gratia Christi per ministerium eius in nationes Fresonum , iUuxerunt choruscationes fidei per iUumgenti Francorum multumque desudante iUo in agro dominico midta seges invecta est Christi horrco, Unde ah ipso duce congaudente ceterisque principihus Francorum in pontificatum eledus, Bomam ad papam Sergium est directus. V. 261 Alcuin. v. W. 15 Qui (Pippinus) eum cum mnni honore suscipiens .... loca ei oportuna intra ter- minos regni sui praevidenSy quo potuisset idololatriae spinas extirpare et purissima verhi Dei semina pcr munda novalia hahundantius spargere. — v. 263 ev. Matth. 13, 30 sub fin. — v. 269 epist. ad Corinth. I. 3, 6 ego plantavi, ApoUo rigavit^ sed deus in- crementum dedit. — v. 273 legatio nostri cf. ad I 371. — V. 277 missus: nuntius. — v. 281. delectus in sorte dei i. e. in sortem dei, clerum. — v. 286 ga- lumma: involucrum, deformatum de graeco KdXv(ifia. — V. 287 primatus cathcdras cf. ev. Luc. 14, 8 sqq. — V. 288 sqq. ev. lohann. 6, 15. — v. 292 cor non apposuit cf. psalm. 61 (62), 11 nolite cor apponere, Proverb. 22, 17. Eccles. 8, 16. lob 7, 17. — v. 294 Verg. Aen. V 304 laetasque advertite mentes (Sil. It. IV 823 totasque advertite mentes'). — v. 295 Alcuin. de sanct. Eubor. eccl. 1014 qui liquerat patriam patriae caelestis amore. — v. 298 non didici, quo- modo summa munera vitae speculativae (i. e. ecclesia- stica) administranda sint. — v. 299 sqq. pavor incedit cor meum intuentis illum quasi catalogum virtutum, qui in Pauli epistula ad Timoth. I. 3, 1 — 7 propositus est episcopis. cf. Alcuin. v. W. I 6 (Willibrordus) ren- nuit primum nec se tantae audoritatis honore dignum esse referehat; enumeratisque apostolicae sancti- onis praeceptiSy longe se inferiorem huic virtutuni catalogo asserehat, quem egregius mundi praedicator filium suum Timotheum erudiens oportere episco- pum hahere censuit. — v. 307 turris David comme- COMMENTARIUS. 77 moratur Cant. cant. 4, 4, turris Lihani ibid. 7, 4. utramque Thiofridus eandem putasse videtur. turrera autem Davidis in monte Libanon sitam fuisse, quod sciam , nusquam narratur. — v. 309 aerias phalangas cf. supra ad v. 107. — v. 319 antistes, cui caelica mens est, est alter deus. — v. 320 Isai. 22, 22 d daho clavem domus B a v i d super hunierum eius et aperiet, et non erit qui claudat^ et claudetj et non erit qui aperiat. Apocal. lohann. 3, 7 haec dicit sanctus et verus, qui hahet clavem Bavid, qui aperit et nemo claudit, claudit et nemo aperif, — v. 321 Levit. 16, 2 sqq. -- V. 322 Exod. cap. 28 et 39. intellege: octo amic- tibus, qui sunt mirifico textu, decoratur. — v. 323 Exod. 28, 34 sq. — v. 324 ibid. v. 36. — v. 331 sq. Numeri 18, 18. — v. 334 aerisalas: alatos daemonas afe-rios cf. supra ad I 107. — v. 335 alter Phinees ventrem luxuriantium confodiat cf. Num. 25, 7. 8. — V. 337 Levit. 21, 18—20 nec accedet ad ministerium cius; si caecus fuerit, si claudus, si parvo vel grandi vel torto naso; si fracto pede, si manu, si gihhus, si lippus e. q. s. — v. 343 noys, graece vovg mens. hausit vocabulum ex Martian. Cap. I 92 al. — V. 344 haeresiarcha i. e. auctor haereseon. — v. 347-349 cf. epist. ad. Timoth. L 3, 5. — v. 355 Verg. Aen. I 423 instant ardentes Tyrii. — v. 359 Ovid. epist. XII 61 Hinc amor, hinc timor est, — v. 362—369 Deuteron. 25, 5 sqq. — v. 364 Verg. Aen. I 73 conuhio iungam stahili. — v. 370 epist. ad Hebr. 2, 11. 12. 17. — v. 371 nostri formam, non culxmn. genet. pronom. person. pro possessivo cf. I 273. III 185. IV 214. — V. 371 sq. epist. ad Corinth. I. 15, 45 sq. — V. 375 contectalem: quae sub eodem tecto habitat i. e. coniugem. — v. 384 epist. ad Philipp. 2, 4 non quae sua sunt singuli considerantes, sed ea quae aliorum. — v. 386 luven. 8, 53 truncoque simillimus Hermae, — v. 387. 388 Levit. 1, 15 offerd eam {QoXxxmhdim) sacerdos ad altare d retorto ad col- lum capite ac rupto vulneris loco decurrere faciet 78 COMMENTARIUS sanguinem supcr crepiclmem altaris. ibid. 5, 8 retor- quehit caput eius ad pennulas ita, ut coUo hae- reat et non penitus ahrumpatur. — v. 393 sq. vidit non carnis requiem neque humum sed animae gloriam esse bonam requiem et optimam terram. — V. 395 onos^ graece ovog asinus. cf. Genes. 49, 14 Issachar asinus fortis, — v. 400 sq. Alcuin. v. W. I 6 fin. et sic cum honorifica legatione et mu- nerihus apostolicae auctoritatis condignis tlo- mam directus est. — v. 402 nomen Sergius a servandis gentibus ductum esse putat. — v. 404 sq. cf. lib. I (III) Reg. 10, 18 sq. — v. 406 oeconomos: papa Sergius. cap. VII. (lib. I 407—501.) Thiofridi argumentum : Quod adventus eius per an- gelum papae Sergio est revelatus^ et ah eo cum ingenti exultatione et gloria est susceptus et archipresul ordinatus. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 7. II 4. 5. — Theoderic. Chron. Eptern. I 41 ad papam Sergium est directus. cui cum eius adventus ah angelo esset revelatus, cum grandi honore susceptus, anno incarnationis Bomini 696. et Childeherti regis 2, die sanctae Ceciliae [22. Nov.] ad archyepiscopum est ordinatus atque Clemens ah co est appeUatus. idem in Vita s. Irminae cap. 5 Ipse nuper a Pippino Rmnam directus et ah angelo papae Sergio designatus ah eo ad archyepiscopum est ordinatus et re- versus inaestimahili sanctarum reliquiarum thesauro ditatus. V. 407 cf. infra ad v. 437. — v. 416 Alcuin. v. W. I 7 init. Sed die quarta priusquam ille veniret, heatissimus apostolicus angelica in somnis responsione ammonitus est, — v. 417 Verg. Aen. I 276 Mavortia condet moenia. — v. 420 Alcuin. v. Will. I 7 nihilque ei negandum esse quicquid petisset, — v. 424 sq. Verg. Aen. VII 458 sq. olli somnum ingens rumpit pavor, ossaque et artus perfundit toto proruptus cor- pore sudor. — v. 427 sq. Verg. Aen. VI 893 sun>t geminae Somni portaCj quarum altera fertur cornea. 1 COMMENTARIUS. 79 qua veris facilis datur exitus umhriSy altera candenti perfecta nitens elephanto^ sed falsa ad caelum mittunt insomnia manes. — v. 4^33 physiologica ratione. Servium imitatur, cuius verba vide infra ad v. 460. — v. 435 hoc. veruiii. — v. 437 Verg. Aen. III 511 fessos sopor irrigat artus, — v. 445 mentem intendit falsis (rebus), quibus porta eburnea subest. elepliantis genetivus est vocis elephas metonymice positae pro ebore. — V. 446 hanc: mentem; cf. v. 442. — v. 460 cf. Serv. ad Verg. Aen. VI 894 Physiologia vero hoc hahet: Per portam corneam oculi Significantur , qui et cornei sunt coloris et duriores ceteris memhris; nam frigus non sentiunt; sicut et Cicero dicit in lihris de deorum natura (2, 57). cetera, quae afi*ert de porta eburnea, huc non faciunt. — v. 464 cf. Godes- scalci versus ad Carolum v. 17 (Diimmler poet. aevi Carol. tom. I p. 95) Tempore verndli transgressis Alpihus ipse urhem Bomuleam voluit quo visere consul, Alcuin. de sanct. Eubor. eccl. 1457 Hic quoque Romuleam venit devotus ad urhem, Ovid. met. XV 625 Romuleae urhis id. fast. V 260 Romulea . , . in urhe. — v. 466 apostolicus: papa. sic exempli gr. bis apud Alcuin. vit. Will. I 7. — v. 469 quadrifidi mundi cf. ad I 18. -- v. 472 Verg. Aen. I 497 in- cessit magna iuvenum comitante caterva. — v. 473 Petri aedem cf. Alcuin. v. W. I 7 in eccle- sia heatissimi Petri principis apostolorum. Bedae epi- taph. Ceadwallae v. 19 (in hist. eccl. Angl. V 8): TJrhem Romuleam vidit templumque verendum Aspexit Petri mystica dona gerens. — v. 475 octonis vestimentis cf. supra ad v. 322. — v. 480 Lucan. II 383 Nec sihi sed toti genitum se credere mundo, — V. 489 par^ quia numerus par est cf. ad II 748. — y. 492 cf. Exod. 25, 20. — v. 496 accensum de se: igni divino. — v. 498 meritis. an his qui meriti erant? — v. 501 pignera sanctorum: reliquias; cf. Alcuin. v. W. II 5 plurima sanctorum donans ei dona piorum et imprimis Theoderic. Vit. s. Irminae loc. supra laud. 80 COMMENTARIUS. cap. VIII. (lib. I 502—521.) Thiofridi argumentum : De reditu ems in Franciam et delegata sibi in iUustri castello Traiedo pontificali cathedra et conversatione eius monachica et apostolica. Cf. Alcuin. vit. Will. I 8 II 6. — Theoderic. Cbron. Eptern. I 41 Post 14 vero dies ex quo illuc venerat su- mens inaestimahiles sanctorum reliqtiias rursus ad regnum Francorum celeriter remeavit et a duce Pipjnno accipiens sedem pontificatus in casteUo iUustri, quod Wiltahurch harharica, Traiectum liiigua vocatur GaUica, stipendia genti iUi fideliter dispensavit. V. 502 cf. Alcuin. v. W. I 7 fin. donis ditatum . . . remisit. — v. 505 Pippino cf. supra ad v. 251. — y. 513 ViUahurg vetus nomen Traiecti dictum a Viltis gente ad ostia Rheni habitante cf. supra v. 235. — V. 515 cf. ad V. 139. — v. 519 contiolae idem quod contiunculae. illa forma, quae legibus vocabulorum la- tinorum formandorum repugnat, nusquam, quod sciam, alias invenitur. cap. IX. (II lib. 1-9.) Thiofridi argumentum : Quod plures in iUa regione aeccksias et monasteria construxit et antistites et rectores constituit. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 8 fin. Testes quo- que ecclesiae, quas per loca singula construxerat : testes et Beo famulantium congregationes, quas aUquihus adu- navit in locis, — Theoderic. Chron. Eptem. I 41 Plures quoque ihi aecclesias et monasteria construxit, 2)htres rec- tores et pastores in eis constituit. His comparatis cum novem illis versibus, qui ca- put IX vitae metricae efficiunt, apparet Thiofridum ve- ritum, ne nominimi enumeratione lectores fastidio affi- cerentur, satis habuisse pro nominibus illis pauca de Willibrordi agendi et vivendi ratione afferre. Similiter in cap. XXXIII egit. V. 4 Verg. Aen. VI 677 dixit et ante tulit gressum. — grex ut se non alienum e. q. s. cf. ev. lohann. lO^ 5. COMMENTARIUS. 81 cap. X. (lib. II 10—61.) Thiofridi argumentum: Quod curiam *expulsi regis Bahodi adiit et, quia ihi fructifimre non potuit^ ad con- terminam Danorum harhariem se transtulit et 30 ihi pueros ihi adquisitos et regeneratos secum detuUt. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 9. II 7. — Theoderic. Chron. Eptern. I 41 Curiam nuper expulsi Rahodi adiit, et eum ihi fructificare non posset, ad conterminam Dano- rum rahiem se convertit. Sed cum nec ihi proficeret eo, quod Ongendus quidam crudelis tyrannus, qui ihi re- gnahat, eum audire noluit, tamen ne vacuus ad aream rediret, 30 ihi pueros Christo adquisitos et regeneratos rediens secum in Franciam detulit. V. 10 cf. Alcuin de sanct. Eubor. eccl. 646 an- gelicam Cuthhertus agens in corpore vitam. — v. 12 prohatam vid. ind. gramm. — v. 16. 17. Eccle- siast. 3, 1—8. — V. 21 davis David cf. ad I 320. — V. 24 sqq. cf. Alcuin. v. W. I 9 Ongendus, homo omni fera crudelior et omni lapide durior. — v. 28 quod prodU ah est: proficiscitur , derivatur. quae se- quuntur, satis obscura, cum Thiofridus scientiam phi- losophicam iactet, quam hausit ex Martian. Cap. IV 339. 344. 345. 355. 356. verba hunc fere in modum intellegenda: ens h. 1. non est ens illud generale, quod ut genus omnes res ut species complectitur quodque una est ex decem categoriis Aristoteleis, sed magis aequivoce dictum est, ita ut nomen quidem constet, definitio non ita. iam vero cum syllaba 'ens' vel ^est' per se quidem nihil significet nisi se , sed simul signi- ficet, si non definitio etiam constet i. e. eadem maneat, sit primae sjllabae altera iuncta e. q. s. — v. 29 isagogae: intelleguntur Porphyrii Isagogae in Aristo- telis Organon, quas Victorinus rhetor in latinum trans- tulit, Boethius commentariis quinque instruxit cf. Isidor. orig. II 25, 1 et 9. — v. 33 consignificd: simul significet. vox ista usurpata est a Prisciano, Cassiodorio, Boethio. ad locum nostrum faciunt, quae Boethius in Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Kossberg. 6 S2 COMMENTARIUS. COMMENTARIUS. Aristotelis libr. de interpr. (ed. pr. p. 221) dicit: Qnod dicimii^ ferus, cum aliqua parte nominis, quae est equiy uniim consignificat. id est equiferus, separatum etiam nihil extra significat. quodsi rursus ijpsum nomen extrinsecus, non in alterius nominis parte ponatuTy per se sihi significat. ergo non est similis in simplicihus nominihus compositisque partium consigni- ficatio. — V. 38 cf. psalm. 77 (78), 67 conversi sunt in arcum prauum. — v. 40 ^leviare: levare, levem facere, vel exonerare^ pondus auferre vel diminuere\ Gloss. lohann. de lanua. — v. 42 Verg. Aen. VIII 542 sopitas ignihus aras. — v. 44 verhi sc. divini. — V. 45 figmina: idola, deastra. — v. 51—55 cf. Act. apost. 16, 7. — V. 55 agno: Christo. — v. 56 hac forma: hoc exemplo. — v. 59 cf. epist. ad Ephes. 6, 16. 17. — V. 60 Bitis: diaboli; cf. Alcuin. v. W. I 9 fin. volens antiqui hostis praevenire astutias. cap. XI. (lib. II 62—213.) Thiofridi argumentum: Qiwd in insula Fositesland in magnae supersticionis loco fixit tentoria et animalia ihi pascentia in suorum distrihuit ciharia et oh id apud regem accusatus sorte triduo ternis vicihus in urnam missa divina liheratus est gratia. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 10. 11. — Theoderic. Chron. Eptern. I 41 Sed in redeundo tempestate iactatus in insidam Fositesland in magnae supersticionis loco fixit tentoria et animalia ihi pascentia in suorum distrihuit edulia. Oh hoc apud regem accusatus sofie tridtio trihus vicihus in urnam missa cum suis divina liheratus est gratia preter unum, qui eo quod inconsultius aes presumpserit immolaticium ^ sorte proditus veniale delictum expiavit per martyrium. V. 67. Alcuin. v. W. I 10 pervenit in confinio Fresonum et Banorum ad quandam insidam, quae a quodam deo suo Fosite ah accolis terrae Fositesland appellahatur , quia in ea eiusdem dei fana fuere con- strucfa. ad haec Wattenbachius : ^nunc Helgoland. Hunc vitae nostrae locum respexerunt Altfridus in vita Liudgeri 83 c 19 et Adamus Brem. IV, 3. Cf J. Grimm Bcutsche Mythologw p. 210.' caesura huius versus post Fo- 5f^^5 statuenda est duabus de causis, primum quod syllaba eius vocis ultima respondet ut homoeteleuta ultimae vocis didone, tum quod in nomine Fresonum. Ihiotndus semper duas priores syllabas corripit. — V. 69 Verg. Aen. I 531. III 164 uhere glaehae. - V. 71 sq. Verg. ge. H 201 quantum longis carpent armenta diehus, exigua tantum gelidus ros nocte reponet. - v. 73 Horat. sat. II 6, 2 iugis aquae fons. - v. 74 Alcuin. v. W. I 10 nec etiam a ronte. . . aquam haurire nisi tacens praesumehat — V. 75 Verg. Aen. II 774 et alibi vox faucihus hae^ sit. — V. 80 est: edit. — v. 86 Alcuin. v. W. I 10 tres homines in eo fonte . . . haptizahat. — v 88 Verff Aen. I 149 ignohile vulgus. — v. 91-93 cf. AW Aen VII 323-331. - v. 93 cf. Auson. Cupido cruci ali. 1 memm-at quos Musa Maronis. — v. 96 sq. Verg. Aen. IV 174 sq. Fama, malum qua non aliud velocius ullum: mohilitate viget, viresque ad- quirit eundo. - v. 98 ibid. v. 188. tam ficti pravique tenax quam nuntia veri. — v. 99 ibid. v. 178 179 — V. 100 sq. ibid. V. 181 sqq. cui quot' sunt cor- poreplumae, tot vigiles oculi.... tot linguae. totidem ora sonant, tot suhrigit aures. - v. 102 sq ibid V. 196 protinus ad regem cursus detorquet larhan incenditque animum didis atque aggerat tras. — V. 104 ibid. v. 191 venisse Aenean Tro- lano sangmne cretum. - v. 108 Verg. Aen. VII 168 sq. Ule mtra tecta vocari imperat et solio medius consedtt avito. - v. 112 Verg. Aen. VI 20 tum pendere poenas Cecropidae iussi. — v. 121 vitae praedo : diaholns. - v. 123 iunge: sic emundatus. ~ V 129 Numer. 20 10. 11. 12. - v. 130 Deuteron. 34, 1. 5 et porro ibid. v. 6 et sepelivit eum (xMoysen) in vaUe terrae Moah contra Phogor. — v 132---137 R^v.^ ^™-^ ^^°' ^*^- ^^- — ""- ^^2 ^^ ^«'l^bra urbis Jietnel. — v. 134 edit ab edendo, quod idem valet 6* 84 COMMENTARIUS. cum vescendo. — v. 142 iunge: de vanis fani aris ex- postulat et arguit. — v. 147 cf. orationem s. Willi. brordi apud Alcuin. v. W. I 11. — v. 155 Genes. 3, 1 sqq. — V. 161 sq. evang. Marc. 9, 44 (46. 48) iibi vermis eorum non moritur et ignis non extin- guitur, — y. 171 fonte salutari: baptismate. — y. 174 cf. Daniel. 4, 14 ef cuicumque voluerit, dahit Hkid^ et humiUimum hominem constituet super eum, — V. 175 Verg. Aen. VI 672 paucis ita reddidit he- ros, — V. 177 sq. Lucan. II 511 Scit Caesar poe- namque peti vive, licet nolis, — v. 178. aequasti famina factis cf. Alcuin. v. W. I 11 sub f, Ad haec rex miratus respofidit: Video te minas nostras fmi metuisse et verha tua esse sicut et opera. de faminis vocabulo cf. Gloss. lat. graec. 'famen: qaug, pcc^tg\ etiam apud Martian. Cap. IX 999 (336 Gr.) pro flamine codicum coniecit famine Grotius, recte ni fallor. — y. 188 intellege: o quantus ignis succenderat clibanum (i. e. fornacem) mentis. — - v. 190—193 cf Verg. Aen. III 571 sqq. horrificis iuxta tonat Aetna ruinis, mteidumque atram prorumpit ad aethera nuhem turhine fumantem piceo et candente favilla attoUitque glohos flammarum et sidera lamhit, tnterdum scopulos avolsaque viscera montis crigit eructans liquefactaque saxa suh auras cum genitu glomerat fundoque exaestuat imo. totum locum exscri- psi, ut perspiciatur, quomodo Thiofridus exemplo suo usus sit. praeterea notandum caminis extare ibid. v 580 Trinacriam et fumo v. 582. — v. 196 extra se saliunt dicta sunt ad exemplum sermonis germanici: 'sie fahren aus der haut, sie geraten aufser sich' — ' V. 199 et 202 Pers. sat. 3, 117 sq. scintillant oculi dtcisque facisque quod ipse non sani esse hominis non sanus iuret Orestes. — v. 210. 211 lerem. 31, 38 et aedificahitur civitas dmnino, a turre Hana- neel usque ad portam cmguli. et exihit ultra norma mensurae. — v. 212 Sedul. carm. pasch. V 138 tunc vtr apostolicus, nunc vilis apostata factus. COMMENTARIUS. 85 [cap. XII.] In Vita metrica non comparet. quid cap. 12 Vitae prosaicae perscriptum sit, docet Thiofridi argumentum: De opido Efternacensi et viUa Suestra et aliis viUis et aeccJesiis sihi a potentihus et divitihus viris rata concessione traditis. Eius capitis partem magnam publicavit Ludew. Weiland in M. G. SS. XXIII pag. 23 sq Cf. Alcuin. vit. Will. I 12. — Theoderic. Chron. Eptern. I 41 Cumque reversus esset ad presulatus sui cathedram et per dies singulos numerus fidelium aresceret et per predicationis eius in- stanciam plwrimi mundi divitiis poUentes et gloria am- plissima Uli tradiderunt patrimonia, in quihus vir JDei plurimos construxit et dedicavit aecclesias, ut populus predestinatus ad vitam in eis addisceret ordinem et san- ctiones aecclesiasticas, cap. XIII. (lib. II 214—284.) Thiofridi argumentum: De adventu eius in insu- lam Wdlichrum, uU custos dehihri eum vulneravit oh destrudum ydolum et vexatus a daemone per triduum in aeternae dampnationis precipitatus est haratrum. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 14. II 14. V. 214 Walichrenses incolae insulae in ostiis Scal- dae fluminis sitae, cui hodie nomen est Walcheren.*) — - V. 217 fnotahilis etiam extat Vulg. interpr. Genes. 1, 21 et in Onomast. lat. graec. ^motahUis: 7toXvKLV7p:og\ — V. 220 Verg. Aen. III 277 ancora de prora iacitur. — v. 222 Verg. Aen. IV 136 tandem pro- greditur magna stipante caterva cf. supra ad I 472. — V. 223 Alcuin. v. W. I 14 ae? vUlam Walichrum, in qua antiqui erroris idolum remansit. — v. 225 ev. lohann. 2, 17 iselus domus tuae comedit me. — ^ *) '-^** insula Walcheren teste Browero Annal. Trev. l. XII (p. 549) nohilis erat hasiUca Epiernacensi monasterio suhiecta WestkapeUe nomine.' Haec Wattenbachiue in nota ad Alcuin. v. Will. I. 14 secundum Mabillon. 86 COMMENTARIUS. V. 226. Numer. 25, 7. 8 et lib. I. Maccab. 2, 24 sqq. — V. 228 non dubium est, quin Thiofridus Summanum ex Martian. Cap. II 161 sumpserit, ubi extat: 'sul) Plutonis potestate conslstit, qiii etiam Siimmanus di- citur quasi summus Manium\ praesertim cum paullo ante (II 156) etiam semideorum mentio fiat: 'quos rjfii&eovg dicunt quosque latine Semones aut Semideos convenit memorare\ — v. 230 Verg. Aen. Vni 256 non tulit Alcides animis et ibid. III 331 furiis agitatus Orestes. — v. 240 Ditis possessio factus subiectum est enuntiati. — v. 243 ancipiti collo cf. infra ad HI 100. — V. 245 Verg. ecl. 3, 8 transversa tuentihus hirquis. — V. 247 luven. 1, 60 dum pervolat axe citato. — V. 252 Verg. Aen. VI 763 tua postuma proles. — V. 259 cf. Lucan. VI 673. — v. 260 vitali fonte: bap- tismate. — v. 269 Verg. Aen. VI 296 vastaque voragine gurges. — v. 274 — 276 luvenal. 10, 182 Ipsum compcdihits qui vinxeraf Ennosigaeum. — V. 275 fidei virtute: mCTeoig dvvafiet. — v. 277 o quantus constat. constare evanescente significatu idem valet quod esse cf. infra IH 269 IV 102. 360. eodem modo apud Dracontium carra. min. VIII 10. 188 IX 180. — V. 279—282 losu. 10, 12 sqq. cap. XIV. (lib. n 285—322.) Thiofridi argumentum : Qiwd procuratm' cuiusdam agelli divitis repentina morte interiit, quia iniuriam ei intulit. — Cf. Alcuin. vit. W. I 15. II 15. V. 289 verho: Christo. — v. 296 Act. apost. 9, 15 vade, quoniam vas electionis est mihi iste (Paulus). — V. 297 epist. ad Corinth. 19, 22 omnihus omnia factus sum. — v. 301 discursii spirituali: in itinere, quod ut pater spiritualis fecit ad visitandos eos, qui sibi subditi erant. — v. 302 Alcuin. v. W. I 15 ad quandam suae dicionis ceUulam, quae ex nonnine 2)rae- terfluentis aquae Suestra dicitur. ad quae Wattenba- chius : ^Suesteren in pago Mosacensi sanctimonialium mo- nasterium^ quod Pippinus WiUibrordo concesseraV, — COMMENTARIUS. 87 V. 305 Frontin. expos. formar. p. 38 Go6s. rigor est quidquid inter duo signa velut in modum lineaerectum perspicitur. — v. 307 Alcuin v. W. 115 custos segetum. — V. 311 Verg. ge. I 447 uhi paUida surget Tithoni croceum linquens Aurora cuhile similiter id. Aen. IV 585. cap. XV. (lib. II 323-360.) Thiofridi argumentum : De aqua oratione eius pro- ducta de terra harenosa. — Cf. Alcuin. vit, Will. I 16. II 16. V. 328 Lucan. IV 305 sq. quoque minus possent siccos tolerare vapores, quaesitae fecistis aquae. — V. 330 condescendit eis: eis obsecundat, opitulatur. — V. 340 Exod. 7, 9. — v. 341 Exod. 7, 20. — v. 342 sq. Exod. 15, 25. — v. 343 ligno, typo crucis, immisso. — v. 344 sq. Exod. 17, 6. — v. 353 nunc usque scatentem. Wattenbachius ad Alcuin. v. W. I 16 haec secundum Mabillonem: 'eadem cisterna inquit loh. de Beka in CJironico, num in territorio de HeyUgelo patenter ostenditur^ qiiae ah inquilinis illic hahitantihus moderno tempore Futeus S. WiUihrordi dicitur\ — v. 360 non diffidentes Willibrordi virtuti [dvvciuu), sed timentes eum (Willibrordum) vexare. cap. XVL (lib. II 361—385.) Thiofridi argumentum: Quod hissenos inopes ex parvo itineris sui vasculo affatim refecit et vinum tamen non defecit. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 17. II 17. V. 368. xerampelinus: colorem arefactorum vitium foliorum imitans; hinc ^xerampelinae' vestes eo colore tinctae. Thiofrido sine dubio ante oculos versabatur luvenal. 6, 519 et xerampelinas veteres donaverit ipsi. neglegens autem a luvenale additum esse veteres ipsum verbum xeramxielinae significare putabat Weteres contritas vestes'. structura est: nullo velamine nisi xerampelinis tecti, tegmine spinis conserto. ad haec verba cf. Verg. Aen. III 594 consertum tegumen 88 COMMENTARIUS. COMMENTARIUS. 89 spinis. — V. 370 Alcuin. v. W. I 17 speciaUm suam flasconem, — v. 382 psalm. 134 (135), 6 omnia, quaeciimque voliiit, dominus fecit. cap. XVII. (lib. II 386—422.) Thiofridi argumentum : Quod per haculum eius missum in j)ene vacuum enoforum inundavit cecubum et infusum est pavimentum, — Cf. Alcuin. vit. Will. 118 n 18. V. 388 sui claustri: Epternacensis. Alcuin. v. W. I 18 ad suum visitandi gratia monasterium. — — V. 395 promus: horreum, apotheca, cella vini cf. III 230. — V. 398. sustentamen: fulcimen cf. Thes. nov. latin. p. 570 Mai. — v. 399 sq. lib. I (m) Reg. 17, 12. 14. 16. auxilio fisus sc. eius, cuius. — cf. Sedul. carm. pasch. V 265 Non oheunte deo, cuius virtute retrorsum infernae patuere viae. — v. 401 sqq. lib. II (IV) Reg. 4, 2 sqq. — v. 405 sq. cf..Alcuin. V. W. I 18 sed eadem nocte in eo ipso vasculo vi- num crescere caepit. — v. 408 penoris custos: cellera- rius (cf. Alcuin. 1. 1.). — v. 410 solum solus adit: sc. Willibrordum penoris custos. — v. 413 super ardua montis Thabor cf. ev. Matth. 17, 1 — 9. Marc. 9, 1 — 9. (Luc. 9, 28—36.) cap. XVm. (lib. II 423—447.) Thiofridi argumentum : Quod duohus ferme sextariis exuherante divinae henedictionis gratia quadragenis con- vivis in uheri propinavU sufficientia, — Cf. Alcuin. vit. Will. I 19 II 19. V. 427. vitis verae palmes: Willibrordus. cf. ev. lo- hann. 15, 5. — v. 428 mira virtute: dvvccfisiy ut saepe in hoc carmine. — v. 429 de quattuor artis vasis (flasconibus) vimine contextis cf. Alcuin. v. W. I 19 quatuor modicas flascones, quas tantum in itineris sola- cium secum sui socii ferehant, iussit afferri. — v. 430 singula vascula heminam capiebant. — v. 432 aquae iugis fons cf. supra ad II 73. — v. 436 ev. lohann. 12, 24. epist. ad Corinth. I 15, 36. 37. — v. 437—441 ev. Matth. 14, 15 sqq. Marc. 6, 35 sqq. cap. XIX. (lib. II 448-520.) Thiofridi argumentum: De paena et reparatione divitis, qui eum a suis ahegit pascuis. — Cf. Alcuin. vit. WiU. I 20. II 20. V. 451 Verg. Aen. IV 6 Phoehea lustrahat lam- pade terras. — v. 453 movere caput minitantis est cf. Hor. sat. I 5, 58. — v. 454 Horat. sat. 17,1 pro- scripti Begis Bupili pus atque venenum. — v. 455 Alcuin. V. W. I 20 equos cedere caepit et pascuis ahigere. — V. 463 Verg, Aen. I 539 quaeve hunc tam har- hara morem permittit patria. — v. 465 Verg. ge. II 201 sq. et quantum longis carpent armenta die- hus exigua tantum gelidus ros nocte reponet. cf. supra ad II 72. — v. 473 Horat. epist. II 1, 199 sq. narrare putaret asello fahellam surdo. — v. 474 ovog kvQag proverbium graecum, quod commemoratur a Martian. Cap. VIII 807. — v. 476 aretalogus: qui de virtute garrit cf. luven. 15, 16. — v. 484 Lucan. IX 718 et torrida dipsas. est genus serpentis. — v. 490 sq. Lucan. IX 742 sqq. ignis edax calidaque incendit viscera tahe (al. flamma), ehihit umorem circa vitalia fusum, pestis et in sicco linguam torrere palato coepit, defessos iret qui sudor in artus. — V. 495 Lucan. IX 751 ille vel in Tanaim missus Bhodanumque Padumque arderet. — v. 497 luvenal. 6, 236 advocat Archigenen. Archigenes medicus Do- mitiani, Nervae, Traiani aetate celeber. — v. 503 Lucan. IX 746 oculos lacrimarum vena refugit. — v. 508 Verg. Aen. III 590 macie confecta suprema. — v. 512 rem significatam: clementiam. — v. 518 est generatus: factus est sc. Willibrordus. cap. XX. (lib. II 521—574.) Thiofridi argumentum: JDe sanctimonialihus Tre- veri sanitaii restitutis pestilentia effugata eius precihus, — Cf. Alcuin. V. Will. I 21. II 21. 90 COMMENTARIUS. Theodericus in vita sanctae Irminae cap. 6 (M. G. SS. XXIII p. 49 lin. 37) : Hanc [ecclesiam Epternacensem] quodam tem- pore visitatum de Traiecto venerat, cum ecce pestis leti- fera sanctimoniales de Horreo*) invaserat. Nam lan- guescehant suMo suMoque cadehant et iuxta propMam pervenit gladius usque ad animam. Advocatus sanctus Willihrordus post castigatimiis exhortamina, post conso- lationis medicamina pro salvatione eorum salutarem victimam immolavit et henedicens aquam et omnia earum hahitacida aspergens exterminatmis angeli immineniem gladium ah eis propulsavit. Ad haec Theoderici Lud. Weilandus annotat: Uaec de pestilentia ex Thiofridi Vita Willihrordi [prosaica] c. 20 desumpta videntur, qui dicit Hn oratorio perpetuae virginis theoticos Mariae, tihi sanctimonialium sunt con- tuhernia*, haec contigisse. V. 521—539. Fabula de Trebita, Semiramidis pri- vigno, urbis Treverorum conditore per medium aevum vulgatissima. Thiofridus in Vita pros. cap. 20: Wrhs Treverica, ut moderno tempore in tumha quadam inventa dedarant epigrammafa, condita ct Treheris nominuta est a privigno Scmiramis, Nini coniugis, Treheta\ eius fabulae cognitionem hausit ex Gestor. Treverorum cap. II (M. G. SS. VIII p. 130 sq.), quae licet paullo ante scripta quin Thiofrido innotuerint, non dubitabit, qui ibi quae narrantur comparaverit. extant autem ibi haec: *Anno ante urhem Romam conditam millesimo ducentesimo quinquagesimo urhs Treheris in Bnropa auct&re Treheta profugo, fdio Nini, .... condita est . . . , Trehete [i. e. Trebetae] mortuo Hero filius in principatu successit .... Hero patris sui merita tahulae tnarmo- reae inscripsit, quam ad eim memoriam pariter et futu- ro7'um notitiam cum co recondidit ad instar huiuscemodi. *) Cf. ibid. cap. 4. 'Treheri in honore theotocos Mariae aedificato monasterio in loco qui dicitur Horreum\ Hodie Oeren seu St. Irmitien. COMMENTARIUS. 91 Nisi Semiramis, quae tanto coniuge felix Plurima possedit, set plura imorihus addit Non contenta suis, nec totis finihus orhis Expulit a patrio privignum Treheta regno, Profugus insignem nostram qui condidit urhem. Treheris huic nomen dans oh factoris amorem, Quae capud Europae cognoscitur anteritate, Filius huius Hero patris haec epigrammata pono, Cuius ad inferias hic cum love Mars tenet aras Sidere concordi; pax est mn dissocianti.* horum versuum 5 — 8 aliter distinxi atque Waitzius, recte puto. — v. 528 cf. lustin. epit. histor. Phil. Trogi Pompei I 2, 8 siquidem (Semiramis) non contehta adquisitos viro regni terminos tueri. — v. 529 cf. ibid. 12,7 haec Bahyloniam condidit murumque urhi cocto latere circumdedit. — v. 537 dat nomen sc. Hero filius. — v. 541 cosmeta h. 1. non est -exornator sed exornatrix. — v. 542 Horat. epod. 13, 1 horrida tempestas caelum contraxit. Sil. It. IV 442 fcHur ah immenso tempestas horrida caelo. — v. 543 Virginei flores idem locus Bedae comparandus quem laudavimus ad IV 329. — V. 54Lifuscant liliasentesci. Sedul. carm. pasch. I 277 ne molUa sentihus uram lilia. — v. 546 rexinte- ritus: Mors. — v. 547 cf. Alcuin. v. W. 1 21 Cuius (pestis) acerhitate midtae ex anciUis Dei moriehanturj quaedam longo infirmitatis dolore iacentes in lectulo, ceterac vero nimio terrore turhatae, quasi praesentem mortem metuentes. — V. 549 Verg. Aen. II 368 crudcUs ubique luctus ibid. IX 415 longis singultihus iUa pulsat. — v. 550 mater spiritualis: Sancta Irmina abbatissa, quae mona- sterium illud condidit. — v. 553 structura mutatur. comitemque addi cf. Verg. Aen. VI 528 comes additur una. — V. 554 Verg. Aen. II 487 penitusque cavae plan- gorihus aedes femineis ululant. — v. 557 mis- sos: nuntios. — v. 558 mersae res leguntur Ovid. met. I 380. — V. 561 sqq. Alcuin. v. W. I 21 missa pi'o in- firmis celehrata. — v. 562 stayros graece cxavQoq. no- minativi forma hic indeclinabilis posita pro genetivo. — 92 COMMENTARIUS. V. 566 compundio: paenitentia. — v. 570 extentamqiie manum cf. Isai. 9, 12 (17. 21. 10, 4. 5, 25) m omnibus his non est aversus furor eius, sed adhuc manus eiiis extenta. — gladiimque repressit adactum: Lucan. IV 560 nec vulwus adactis debetur gladiis. cap. XXI. (lib. II 575—631.) Thiofridi argumentum: De fantasmate excluso eius lenedidione de cuiusdam patris famUias domus misera- hili infestatione. — Cf. Alcuin. v. W. I 22. II 22. V. 575 his adis: postquam haec acta sunt. — V. 576 sq. cf. lib. Tobiae 6, 12— 15. v. 579 ephialtcs: incubus, daemon, germanice 'kobold'. — v. 594 phasmti paullum discessit nec vero ita longe recessit. — v. 595 idtum est supinum. se ulcisci Cic. orat. I 8. Ovid. ex Pont. I 8, 20. — V. 604 Verg. Aen. VIII 224 pedihus timor addidit alas. — v. 605 Ovid. met. XI 419 ter fletihus ora rigavit. cf. ex Pont. II 11, 9. Verg. Aen. VI 699. IX 251. — v. 614 cf. Verg. Aen. VI 622 fixit leges prdio atque refixit. — v. 617 solutas sc. in cinerem. — v. 618 Verg. ge. I 81 cinerem im- mundum iadare per agros. — v. 622 cf. epist. Petri II 2, 20 fada siint eis posteriora deteriora priorihus. — V. 623 Verg. Aen. IV 295 parent ac iussa faces- sunt. — V. 625 Alcuin. v. W. I 22 Quihus ita gestis vacuam domum a loco lectuli ignis invasit totamque consumpsit. — v.627 Verg. Aen.II 587 ultricis flam- mae. — v. 630 cf. supra ad v. 622. cap. XXII. (lib. II 632-680.) Thiofridi argumentum: Quod filium ducis Karoli Fipinum haptismate consecravit et de eius imposterum suhlimitate prophdavit. — Cf. Alcuin. v. W. I 23. II 23. V. 632 cf. supra ad I 110. mons fortasse ipsius auctoris calami lapsu irrepsit. sententia poscit urhs sive arXy cui non convenit situs. possis rescribere mn sita suh latehris est arx in vertice montis. — v. 635 Karolus Martellus. — v. 637 nimium: valde, ut saepe COMMENTARIUS. 93 apud recentiores scriptores latinos. — v. 638 vitae fonte cf. supra ad I 69. — v. 640 Pippinus Brevis. nomen avitum sc. Pippini Heristalensis. — v. 641 sihi symmystis proprie eis, qui eisdem mysteriis initiati erant atque ipse, i. e. confratribus suis, monachis, cf. Alcuin. V. W. I 23 tale coram discipulis suis p^^ae- dixit vaticinium. ibid. II 23 de quo discipulis prae- dixit talia vates. — v. 647 Lucan. IV 576 quam sit non ardua virtus cf. Horat. carm. III 24, 44 virtutis- que viam deserit arduae. — v. 649 cf. Vit. pros. c. 22 Nec ullum Ysaicum verius declaratum est vaficinium. non certa quaedam Isaiae significatur visio. — v. 650 assecla regum: maiordomus. — v. 661 cf. Verg. Aen. IV 247 Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit. ibid. VIII 137 (Atlans) aetherios umero qui susfinet orhes. — V. 662 Lucan. VIII 291 Caspiaque immensos se- ducunt claustra recessus; cf. etiam Lucan. VIII 222. Val. Flacc. V 124. — v. 663 sq. primus impera- tor romanus cum primo imperatore Germaniae compa- ratur. — v. 669 cf. Verg. Aen. IV 93 spolia ampla referfis. — v. 675 hoc cum anno iungendum. lusi- mus: hoc carmen condidimus. annus Henrici IV. qua- dragesimus nonus est post Christum natum millesimus centesimus quintus. — v. 676 sqq. nam ceu tractu directo ex puncto linea fit, sic stemma per naturalem tenorem ductum Giselam protulit. cf. Vit. pros. cap. 22.*) Fer naturales enim gencalogiae ramos sfema longo ductu pervenif ad Luothowicum quendam egregium Franciae regem [IV. Ultramarinum , qui obiit a. 954], Lotharii regis et Karoli ducis [Lotharingiae inferioris] genitorem, cuius filiam [Mathildim] Cuonradus dux Burgundionum duxit uxorem, de qua genuit patris eius [sc. Heinrici IV.] aviam, gloriosissimi Heinrici tercii imperatoris, Giselae videlicef divae memoriae imperatricis matrem [Gerber- gam nomine, nuptame Hrimanno 11. duci Alamanniae]. stemmatis igitur a Pippino Landensi usque ad Hein- *) Verba uncis inclusa debentur Ludewico Weilaiido. 94 COMMENTARIUS. ricum IV. ducti linea directa haec est: 1. Pippinus Landensis, 2. Begga nupta Ansgisilo duci, 3. Pippinus Heristalensis, 4. Karolus Martellus, 5. Pippinus Brevis, 6. Karolus Magnus, 7. Ludowicus Pius, 8. Karolus Calvus, 9. Ludowicus 11. Balbus, 10. Karolus Simplex, 11. Ludowicus IV. Transmarinus, 12. Karolus dux Lotharingiae inferioris, 13. Mathildis nupta Konrado regi Burgundionum, 14. Gerberga nupta Hermanno II. duci Alamanniae, 15. Gisela nupta Konrado II. Salio, 16. Heinricus III., 17. Heinricus IV. Cf. etiam Bur- chardi et Cuonradi Urspergensium Chronicon (M. G. SS. XXIII p. 338 lin. 41): Prefattis Cuonradus uxorem Giselam nomine de antiquo et glorioso Karulorum sanguine oriundam halmit, sicut quidam his versihus attestantur: Quando post decimam numeratur linea quarta, jbe Karulo magno processit Gisela prudens. cap. XXIII. (lib. II 681—720.) Thiofridi argumentum: Quod sanctum Bonifacium sihi in regimine episcopali succedere rogavit. — Alcuinus in vita Will. eius rei mentionem fecit nuUam. — Theo- dericus in Chronico Epternacensi lib. II. (M. G. SS. XXIII p. 62 lin. 10) haec habet: Inde Fresiam rever- tens (Bonifatius) Rahodo mortuo sancto WiUihrordo per tres annos adhesit et cum eo in destruendis fanis et aedificandis templis Dei viriliter lahoravit. V. 684 noys (vovg) pro genetivo accipiendum; ohtutum noys i. e. aciem mentis. — v. 686 contidlae cf. supra I 519. — v. 691 sihi: ei, Willibrordo. — V. 695 Verg. Aen. V 395 sq. gelidus tardante senecta sanguis hehet frigentque effetae in corpore vires. — V. 696 cassatur cf. Papiae gloss. 'cassare: evacuarer privare, castrare\ — v. 698 excurso stadio cf. Terent. adelph. 860 prope iam exQurso spatio. — v. 708 sq. Numeri 8, 25 cumqtie quinquagesimum annum aetatis impleverint, servire cessahunt. — v. 711 Gregorius II. papa. apostdlicus cf. ad I 466. — v. 713 verhi sumen. sumen proprie significat ubera suis femi- COMMENTARIUS. 95 nae, deinde pinguissimam partem ventris. tropice igi- tur usurpatur h. 1. pro deliciis verbi divini. — v. 715 Pers. sat. 5, 36 Me tihi supposui. — v. 717 famine cf. supra ad II 178. cap. XXIV. (lib. II 721 -m 45.) Thiofridi argumentum : De eius formae pulchritu- dine et naturali diiugio corporis et animae et augmen- tato divinitus tumhae eius marmore et divino ihi sepius viso lumine et fumo aromatum instar densissimae nehu- lae. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 24. 26 init. 25. 27 fin. II 24. 26. 25. 27 fin. V. 725 per speculum carnis cf. I 74. — v. 726 cf. lib. I (III) Reg. 1, 3. — v. 727 ut Abisag Davidem senem fovit, ita Sapientia Willibrordum senem amplexa est. senem virentem cf. Verg. Aen. VI 304 viridis se- nectus. — V. 728 munere minuit i. e. impedivit, quo- minus munere suo fungeretur tam bene quam ante. — V. 731 epist. I. ad Corinth. 13, 12 videmus .... tunc autem facie ad faciem. — v. 735 evang. lohann. 21, 15. 16. 17. — V. 739 Genes. 3, 19. — v. 743 carmen am&iis: canticum canticorum. — v. 744 Cantic. cantic. 2, 11. 12 lam cnim hiems transiit, imher ahiit et recessit. Flores apparuerunt in terra nostra, tempus putationis advenit. — v. 745 ibid. v. 10 ^Surge, propera, amica mea . . . et veni\ intra ab intrando. — V. 747 verbum suh carnis imagine progenitum: Chri- stus cf. evang. lohann. 1, 14. — v. 748 dispare, quia 'novem' numerus impar est; cf. supra I 489 et de re ipsa Mart. Cap. VII 748 omnis vero num^rus aid par aut impar est. — v. 752 Cantic. cantic. 3, 6 quae est ista, quae ascendit per deserta sicut virgula fumi ex aromatihus myrrhae. aromaticus fumus etiam infra IV 119 legitur. — v. 753 Lucan. IX 9 aeternos ani- mam collegit in orhes. potest dubitari, utrum tere- tem cum psyclien an cum orhem iungendum sit. certe orhis vocatur teres ab Ausonio in Ludo septem sapient. Solon. v. 8. — V. 754 Lucan. IX 12 sq. steUasque vagas 96 COMMENTARIUS. miratus et astra fixa polis, — v. 766 crevit a cemendo : vidit. Lucan. IX 13 sq. vidit, quanta suh nocte iaceret nostra dies. — v. 757 cum civibus urbis Sion. — V. 759 Horat. sat. I 5, 32 Fonteius ad un- guem factus homo. pernox et in hoc et in sequenti versu praedicative intellegendum. Alcuin. v. W. I 26 Sed et cuidam relegioso sancti viri discipulo longius positOf in oratione vigilanti ohitus eius revelatus esf. Nam vidisse se testatur a n ima m sanctissimi ])atris sui cum magna luminis claritate, cum consona canentium laude, angelicis exercitihus ad caelorum regna por- tari. — V. 761 lumine mentis: animi quasi oculis. — V. 765 Lucan. IX 169 Exemploque carens et nulli cognitus aevo luctus erat. — v. 766 Alcuin. de sanct. Eubor. eccl. 1585 Eius ad exequias magnum coficur- rerat agmen. — v. 770 medio: dimidio. — v. 777 '2^0- lyandrum: coemeterium quasi politum antrum\ sic thes. nov. lat. p. 474 Mai. apparet istam . vocabuli interpre- tationem absurdam esse, cum sit graecum itolvctvdQLov i. e. multorum hominum sepulcretum. quod ad formam polyandrum, videtur neutrum esse adiectivi TcoXvccvdQog. polyandrum pro coemeterio etiam extat in Translatione S. Celsi cap. 7 (M. G. SS. VIII p. 206% 25). — v. 779 sqq. Alcuin. V. W. I 25 Sed ef miri odoris flagranfia (i. e. fragrantia) omnium perfuderat nares, ut perspicue in- teUegeretur ad exequia viri sancti angelicum venisse ministerium. — lib. III v. 8 carnis lemmata cf. supra ad I 22. — V. 15 vitae curia: universitas eorum, quo- rum nomina scripta sunt in libro vitae (cf. Apoc. loh. 3, 5. 13, 8. 17, 8. 21, 27). — v. 16 interpretor: ubi deus accubuit, ibi Willibrordus cenavit et mansit cum deo patre et accubitum suum suavi odore prodit. — V. 21 sqq. Vit. pros. cap. 24 (M. G. SS. XXIII p. 11 in nota) Nam primo quidam linguae ac gentis Scot- ticae aggressus fanti viri gesta descrihere rustico stilo detrivit dignUatem hystoriae, dein Alhinus, cognomento Alcwinus de Britannia, vir urhanae eleganfiae, ut- poti magni Karoli yperasspistes .... conafus est COMMENTARIUS. 97 inurhanum lepido seponere dicto et incompta comere, — v. 23 cf. supra ad I 4. — v. 24 Horat. epist. II 3, 273 Scimus inurhanum lepido sepo- nere dicto. — v. 25 Horat. epist. II 3, 359 quando- que honus dormitat Homerus. — v. 26 decurh ut apud Sueton. Domit. 17 idem quod praefectus auli- corum generi cuidam. — v. 32 demonstrativum genus: yivog Xoyoov imdeiniiKov cf. Cic. de invent. I 3 et in- primis Martian. Cap. V 467. 468. enthymemaque curvum : luven. 6, 449 curvum sermone rotato forqueat enthy- mema. — v. 33 cachectes graece KaxeKTrjg i. e. og xaxwj ex€i' male se habens, ineptus, imperitus. — v. 35 patres memores: inprimis monachi Epternacenses. — v. 36 sqq. Alcuin. V. W. I 27 Paenifentes quoque saepius ad ean- dem venientes ecclesiam circulis ferreis more solito circumdati ruptis circulis suhito eorum vincula reso- luta sunt. Cuius rei in ecclesia adhuc circuli pen- dentes testes sunt. — v. 39 Horat. epist. II 1, 192 esseda fesfinant, pilenta, petorrita, naves. — v. 40 mappae memhrorum, si non corruptum, nihil aliud significare potest nisi imagines. pollice ex cera tracfae cf. luven. 7, 237 mores teneros ceu pollice ducat, ut si quis cera vulfum facit. — v. 44 ea hebdomade, quae orditur a festo pentecostes. — v. 45 conftuat sc. Gallia et Germania. quadrifidus annus, quia in quat- tuor anni tempora dividitur. cap. XXV. (lib. m 46—61.) Thiofridi argumentum: Be oleo quod super fumu- lum eius hicere et infer missarum solempnia usque ad effusionem consuevit excrescere. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 27 init. II 27 init. V. 55 sqq. cf. lib. I (III) Reg. 17, 10 sqq. — v. 60 manat ihi iugis fons cf. supra ad II 73. cap. XXVI. (lib. III 62—108.) Thiofridi argumentum: De paralytica ad eius tu- mulum curafa et ephehi tremuli sanitafe reparafa. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 28. 29. H 30. 31. Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Kosaberg. 7 98 COMMENTARITJS. V. 65 Verg. Aen. VI 48 sed pectiis anhelum. Alcuin. V. W. I 28 in sdlo tantummodo pectusculo vix anhelans spiritus suspiria fessa retraxit. — V. 66 hic: in pectore anhelo. — v. 79 — 94 extat ea narratio apud Augustin. de civ. dei XXII 8 sub fin. — V. 79 iunge: par signo quod claruit apud Hipponem urbem. — v. 82 Verg. Aen. V 285 geminique suh uhere nati. — v. 87 cf. Sil. Ital. XI 560 virus linguae. — V. 88. luven. 6, 631 livida materno fervent adipata veneno. — v. 100 Lucan. V 172 ancipiti cervice rotat. — V. 102 Alcuin. v. W. I 29 Nam aliquoties ita exanimis factus^ ut omnino mortuus videretur. — V. 103 Lucan. VIII 61 Spe mortis decepta iacet. sandapilam: ferculum. — v. 107 eis qui pro ipso car- •mina canebant. cap. XXVn. (lib. III 109—222.) Thiofridi argumentum: De sacrilegio diaconi siihi- tanea morte mortui. — Cf. Alcuin. vit. Will. I 30. II 32. V. 111 non erat honestior ordo sc. Epternacensi. — V. 115 cf. evang. lohann. 12, 4 — 6. — v. 116 cf. ev. Matth. 7, 15. — V. 117 vas ignominiae cf. epist. ad Timoth. II 2, 20 In magna autem domo non solum sunt vasa aurea, sed et lignea et fidilia, et quaedam quidem in honorem^ quaedam autem in contumeliam. — V. 118 — 127 Zachar. proph. 5, 1 sqq. — v. 125 luven. 5, 125 — 127 velut ictus ah Hercule Cacus et ponere foris, siquid temptaveris umquam hiscere, tam- quam haheas tria nomina. Thiofridus tria mmina intellegere videtur tres litteras vocis FUR cf. infra IV 352 est ihi commissum grave per tria nomina fur- tum. — V. 132 Verg. Aen. I 728 gravem gemmis auroque . . . pateram. — v. 133 Verg. Aen. VII 246 Hoc (sceptrum) Priami gestamen erat. — v. 142 flevit sacrilegum, non flevit vix rep. d. cf. Alcuin. v. W. I 30 fraterna tafnen pietate hominem ad poenitentiam revocare nitentes, non perdere cupientes. Ovid. met. I 379 qua gemris damnum reparahile nostri. — COMMENTARIUS. 99 V. 144 intellege: grex domini sedit tristis cum tristi patre spirituali, ut se exhortarentur et disquirerent quod se lateret. — v. 150 furem hostem iudicavit i. e. excommunicavit. — v. 153 epist. ad Corinth. I 16, 22 si quis non amat dominum nostrum lesum CJiristi, sit anathema, maranatha. — v. 154 derisor Anuhis proverbialiter dictum; respicit ad luven. 6, 534 currit derisor Anuhis. — v. 162—222 similem admonitio- nem Alcuinus 1. 1. huic narrationi adiungit. — v. 166 Genes. 39, 12. gelotypae Phariae i. e. Aegyptiae zeli ardore incensae. videtur autem Thiofridus ante oculos habuisse luven. 6, 278 zelotypae .... moechae et inde adductus, ut zelotypam pro moecha poneret. cf. quae adnotavimus ad II 368. — v. 169 epist. ad Galat. 6, 14 in cruce domini nostri lesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo. — v. 172 divina monade cf. Martian. Cap. VII 731 init. prae cunctis igitur adfata sacra monas esto. — v. 173 Martian. Cap. I. I. hanc quoque (monadem) alii con- cordiam, hanc pietatem amicitiumque dixere. ibid. 732 Denique cum unum facta (monas) in quod- cunque defluxerit, licet eius linea insecahilis ac sine latitudinis significatione fundatur, dyadem tamen facit . . . quae dyas . . . discordia, ex qua diversa orian- tur. — V. 174 ibid. paullo infra: eademque (dyas) so- cietas, quod vinculum, quo media conectantur, hahea- tur utrimque commune. itaque hic versus ita explican- dus: ne sit inter vos alia linea dyas, nisi quae ab ea proficiscitur, quam amor tendit. — v. 181 sqq. lib. losuae 7, 1. 24. 26. nomen furis in libro losuae Achan sonat, forma Achar occurrit in libr. I Paralip. 2, 7. V. 185 sqq. lib. IL (IV.) Reg. 5, 27 sqq. contio vestri cf. supra ad I 371. — v. 190 amicus amicum: Elisaeus Giezium. — v. 192 Act. apost. 9, 36 sqq. — v. 193 sqq. Act. apost. 5, 1—10. — V. 198 Horat. epist. I 16, 55 modium si suhripis unum cf. infra ad v. 204 — 207. — v. 200 epist. ad Corinth. I 9, 13 cf. etiam ibid. V. 7. — V. 204—207 ad verbum fere concinunt cum Horat. 7* 100 COMMENTARIUS. epist. I 16, 53 — 56. — v. 209 non lege sacrum: noli sacrilegus esse. Celaeno: harpjia cf. Verg. Aen. III 245 et inprimis luven. 8, 130 nummos raptura Ce- laeno. — v. 213 regula: sc. monachica. — v. 214 sqq. interpretatio praecepti Paulini, ad quod provocavit fur supra V. 200. Paulus (in epist. ad Corinth. I 9, 7 — 14) aequum censet eos, qui altari assideant, in altari my- steriis satiari ac sumptibus de communi concessis uti, non aequum putat clam quidquam auferri, sed sacri- legos removeri iubet. — v. 220 ev. Matth. 21, 13 do- mus tnea domus oi'ationis vocahifiir, vos autem' fecistis iUam speluncam latronum; similiter Marc. 11, 17. — V. 221 sq. ev. lohann. 2, 14. 15 (cf. Matth. 21, 12. Marc. 11, 15). cap. XXVIII. (lib. III 223—293.) Thiofridi argumentum: De augmentato divinitus vino in sancti Wilgidi festo, — Cf. Alcuin. vit. Will. I 31. V. 225 WilgisU cf. I 25. — v. 227 cJiroma: car- menj cf. Martian. Cap. IX 955 genera modidandi sunt tria ivaQfioviov^ XQCOficc^ diarovov. — v. 229 — 232 Alcuin. V. W. I 31 sed in eo monasterio nil plm vini imentum est, quam duae tantummodo flascones, quarum una prandii hora epotata est, altera in horam cenae reservata est. — v. 230 pi'omus cf. supra ad II 395. — v. 234 Catalog. abb. Eptern. I. (M. G. SS. XXIII p. 30 lin. 36.) Anno incarnationis bomini 738, indictione 7. migravit ex hoc mu/ndo sanctus Willihrordus, relinquens huius loci [monasterii Epter- nacensis] provisoretn Alhertum ahhatem; fuitque temporihus regum Clodovei, filii Bagdbeiii, et Clotarii, fUii Clodovei, et Theoderici, fratris Clotarii . . . princi- pumquc Francorum Pippini, filii Anschisi ex Begga sorore sanctae GertrudiSj ac filii eius KaroU hdUcosi cognomento MarteUi. Alhertus praefnit huic loco 38 armis ... — v. 238 quis: vos, quibus. — v. 247 viUi: est deminutivum vocis vini. — v. 257 patri, proU: COMMENTARIUS. 101 Wilgislo et Willibrordo. — v. 259 ab hoc ver&u in- cipit nova narratio, cuius in Thiofridi argumento supra allato mentio nulla facta est. ea in Vita prosaica omnino non perscripta esse videtur. veri haud dissimile est Thiofridum eam pro cap. XXIX, quod in Vita metrica non comparet, substituisse. V. 260 summis primatihus superae aulae ut puta archangelis,^ patriarchis, clarissimis viris sanetis. — V. 263 laetamine: stercore. — v. 269 constat cf. ad II 277. — V. 276 iusum: forma sermonis vulgaris pro •deorsum' cf. Augustin. tract. VIII. in ep. S. lohann. n. 2 Quod susum, faciens iusum; qmd deorsum, fa- ciens sursum. iusum vis facere deum et te susum? id. tract. X n. 5 susum me honoras, iusum me calcas cf. etiam fragmentum in cod. mus. Britannici inter Arundelianos N. 390 fol. 132 (M. G. SS. VIII p. 461 lin. 33) certe tu impressisti puerum^ ut iret iusum in fundo aquae. — v. 289 asttda i. q. assula, quod idem valet ac festuca. — v. 289 pestis gravis gingivae: scor- butus, ni fallor. — v. 290 quingentis annis: numerus, ut aiunt, rotundus; nam ab obitu Willibrordi 738 vel 739 usque ad eum annum, quo Thiofridus Vitam me- tricam scripsit, 1105 ne quadringenti quidem anni nu- merantur. — v. 293 iunge: deifideli. [cap. XXIX.] Non comparet in Vita metrica; cf. quae modo diximus ad 11 259. quid cap. 29 Vitae prosaicae con- tineatur, docet Thiofridi argumentum: Quod sanctus WiUehadus Efternaco duohus annis heremiticam vitam exercuU in reclusione, et Beornradus et Stigandus archipresules ibi- dem conversati sunt ingenti devotione. — eius capitis particulam publici iuris fecit Ludewicus Weiland. in M. G. SS. XXIII p. 25. cap. XXX (lib. in 294—375.) Thiofridi argumentum: Quod sanctam Amalher- gam, quam in carne degens chrismatis unctione conse- fii 102 COMMENTARIUS. COMMENTARIUS. 103 crdverat, post mortem sacro velamine in visione ve- lavit. V. 297 hethula: hebraice nb^hSl virgo. de betufa arbore cogitare non licet. — v. 298 cibum solidum cf. ep. ad Hebr. 5, 12. 14. — v. 300 formam parit: exem- plum praebet. — v. 301 sq. Gen. 34, 1 sq. — v. 306 puerpera virgo, quod est Mariae, matris Christi, pro- prium et verum epitheton, inepte dicitur de Amal- berga, nisi forte Thiofridus eodem sensu posuit, quo virgo castissima. — v. 308 genitor mortis^ vitae ferus hostis: diabolus. — v. 310 Lucan. I 288 livor edax tihi cuncta negat cf. Ovid. amor. I 16, 1. — v. 313 eidogias: benedictiones i. e. res benedictas. — v. 316 lacertus durior est factus. — v. 321 celeres vice ad- verbii. — v. 329 cf. Bedae hymn. de sancta virg. v. 16 (in hist. eccl. Angl. IV 20): Virgineos flores huius honor genuit. — v. 336 dictum signum: de quo modo dictum est. — v. 345 scilicet Sancta Thecla et Sancta Agnes intellegendae. Bedae hymn. de sancta virg. V. 19 sqq. (in hist. eccl. Angl. IV 20): Casta feras superat mentis pro cidmine Tecla, Euphemia sacra casta feras superat. Laeta videt gladios ferro rohustior Agnes, Caecilia infestos lasta videt gladios. — V. 346 mater Maria, h. I. non est mater Christi, sed Maria Lazari soror; cf. ev. Luc. 10, 42 Maria opti- mam partem elegit. mater epitheton honorans sancta- rum mulierum, ut pater virorum. — v. 352 Verg. Aen. V 782 preces descendere in omnis. — v. 355 sui sponsi: Christi. — v. 356 non cw apposuit cf. ad I 292. -- V. 358 Ovid. met. V 605 ut fugerc acci- pitrem penna trepidante columhae cf. Horat. carm. I 37, 17 accipiter velut moUes columhas. sine felU columha Isidor. Orig. VII 3, 22 Jiaec enim avis (co- lumba) corpmalite^' ipso felle caret hahens tantum innocentiam et ammem. ev. Matth. 10, 16 estote . . . simplices sicut columhae. cf. IV 208. — v. 364 Sancta Gertrudis filia Pippini Landensis, soror Beggae uxoris Ansgisili cf. notam ad III 234. — v. 367 sacra- vit velum sc. Willibrordus , non Gertrudis; cf. supra Thiofr. argum. cap. XXXI. (lib. IV 1—48.) Thiofridi argumentum: De monomachia constituta propter irmndationem maris super agrum eius dicionis. V. 4 Ovid. met. XIV 51 sq. Parviis erat gurges, curvos sinuatus in arcus Grata quies Scyllae. — V. 5 sq. Verg. Aen. I 172 sq. egressi optata potiun- tur Troes harena et sale tahentis artus in litore pormnt. — v. 10 Verg. ecl. 3, 100 quam pingui macer est mihi taurus in ervo. — v. 13 Lucan. V 620 monstriferos agit unda sinus. cf. Valer. Flacc. II 498. — V. 18 tractant: perpendunt, secum conside- rant, ut saepe apud seriores poetas latinos cf. ex. gr. Dracont. Orest. (ed. Peip.) v. 920. — v. 24 Ovid. met. IV 353 alternaque hrachia ducens. — v. 25 Verg. Aen. V 429 inmiscentque manus manihus. — aemida virtus Lucan. I 120 stimulos dedit aemula vir- tus; cf. Horat. epod. 16, 5. — v. 29 Sil. Ital. V 625 et retro fluctus torsit mare. — v. 34 implet: per- ficit. — V. 37 iurat ea, quae sibi credita sunt, tradita esse. — V. 47 cf. Verg. ge. IV 421 depi^emis olim statio tutissima nautis. cap. XXXII. (lib. IV 49—74.) Thiofridi argumentum: Be custode sanctae Treve- rensis aecclesiae Hildeiico per eius merita de horrihili tempestate eruto in Iherosolimitano itinere. V. 55 Verg. Aen. III 267 iuhet laxare ruden- tes. — V. 56 Verg. Aen. I 84 incuhuere mari ibid, V. 82 venti velut agmine facto. — v. 57 sq. Lucan. V 609 Aeolii iacuisse Notum suh carcere saxi cf. Verg. Aen. I 52 sqq. — v. 58 Verg. Aen. I 86 vastos volvunt ad litora fluctus, — v. 59 Lucan. V 613 aequora rapta ferunt ibid. v. 630 lux etiam me- tuenda perit nec fulgura currunt, — v. 60 ibid. 104 COMMENTARIUS. V. 697 inde riiunt ioto concita periculo mundo, — V. 61 ibid. 642 nuhila tanguntur velis et terra carina. — v. 62 sq. Verg. Aen. I 91 sq. prae- sentemqiie viris intentant omnia mortem extemplo Aeneae solvuntur frigore memhra, — v. 65 sanctos nominatim advocat. — v. 66 ev. Matth. 8, 24. — v. 72 sq ibid. V. 25. 26. cap. XXXIII. (lib. IV 75—80.) Thiofridi argumentum: De severitate eius in ad- versarios et advocatos suae familiae incommodos. totum hoc caput Vitae prosaicae sat longum typis excudendum curavit Ludewicus Weiland in M. G SS XXIII p. 25 sq. causam, cur in Vita metrica res ibi narratas tam breviter perstrinxerit, ipse auctor affert v. 80 sed man- dare stUo tot harhara nomina vito. cap. XXXIV. (lib. IV 81—143.) Thiofridi argumentum: De eius inventione et miri- fica translatione. Vitae prosaicae cap. 34. initium, quod Ludew. Weiland typis mandavit in M. G. SS. XXIII p. 27 lin. lOsqq., quia ad rem facit, hic placet repetere: Anno vero antea progcniti verhi 1031, a transitu eius- dem paradoxi patris 292. rccidivl reparata oratorii fahrica tocius religimiis archytriclynio ahhati Hum- herto cum unanimi sanctae congregationis assensu sedit sententia, ut 14. Kal. Novemhris invitato predui Poponc sanctae Trevericae sedis archypresule et defen- sore Heinrico gloriosissimo duce Boariae inter dedicatio^nis solempnia eius ossa transferentur in locum, ubi hodie cum reverentia et honore dehito celehrantur recondita . . . V. 82 Sedul. carm. pasch. II 43 verhum caro factum. — V. 83 didce decus monachis Horat. carm. I 1, 2 dulce decus meum. De Humberto in Catalog. abb. Eptem. H. (M. G. SS. XXHI p. 34 lin. 1.) haec COMMENTARIUS. 105 extant: Humhertus ahhas praefuit huic loco 24 annis, id est a 4. amw Cuon/radi regis usque ad 13. Heinrici regis III, ac anno incarn. Dom. 1031 a Pop- pone Trevirorum archiepiscopo hoc monasterium dedicari fecit eademque die corpus heati Wilhrordi su^ principale altare a loco sepulturae suae transtu- lit. Hic etiam monasterii opus a praedecessore suo inchoatum consummavit, claustrum qmque aedificiis, disci- plina et religione prius neglecta emelioravit. — v. 86 verba extrema pronuntianda sunt: Toppo jerarcham'. De Poppone cf. Gesta Treveror. cap. XXXI init. (M. G. SS. VIII p. 172 lin. 27) Anm) dominicae incarna' tionis 1015 Poppo archiepiscopus Trehirorum ordinatur. obiit a. 1047. — v. 87 Heinricus VI., dux Bavariae, qui postea, cum imperator Germaniae factus esset, Hein- ricus III. appellatus est. — v. 96 sarahara: bracae. — V. 98 delidi meminisset: delicti sibi conscius fuisset. — V. 102 constat vide ad II 277. — v. 124 Verg. Aen. IX 180 Troiana neque induit arma. — v. 129 pignorihus: natis (filiis vel filiabus) ut iam apud Ovi- dium, maxime autem apud scriptores africanos. — V. 131 nec utilitate brevis precationis defraudatus. — V. 137 ^quilismata: vihrationes vocum' Gloss. apud Lowe prodr. gloss. p. 377. videtur ex graeco KvXlafiara de- pravatum. — v. 140 sq. cf. supra ad v. 83. — v. 143 signa: miracula. de similitudine cf. Genes. 22, 17 muUiplicaho semen tuum sicut stellas caeli et velut arenam, quae est in litore maris. SeduL carm. pasch. I 85 sq. Cuncta quis expediet, quorum nec J/u- cida caeli sidera nec hihulae numeris aequantur arenae. cap. XXXV. (lib. IV 144-222.) Thiofridi argumentum: Be palma vidoriae Wal- chrensihus contra Euopertum comitem Flandriae concessa eius iuvamine. totum hoc caput Vitae pros. a Ludewico Weiland typis mandatum in M. G. SS. XXIII p. 27 sq. 106 COMMENTARIUS. COMMENTARIUS. 107 V. 144 ^i5 donis est instrumentalis. — v. 144—149 cf. Vit. pros. 1. 1. In Walichrensi vero insula, ubisanguis eius e/fusus est pro Christi confessione ct gloria, frequen- tius adest per spiritus sui presentiam, quia cum signa non sint fidelihus sed infidelibus, novit efferae gentis suo ingenti sudore fidei regulis imbutae non posse emolliri et ad cultum ac amorem divinum con- stringi duriciam, nisi per signorum presentio- rem et frequentiorem efficatiam. — v. 150 — 157 Vit. pros.*) I>ivae memoriae presidis Flandriae Baldwini [qui obiit a. 1067] iunior filius Ruopertus [I. cognomento Friso, qui Flandriam regebat a. 1071 — 1093] . . . interminatus est mortis interitum tocius insulae habitatoribus . . . curn extremis hominum Morinis , . . Sed quam terribilis visus est eius introi- tus, tam turpis et foedus subsecutus est exitus. — V. 152 Verg. Aen. VIII 727 extremique homi- num Morini. — v. 167 Vit. *pros. pixydem, in qua illius continentur reliquiae, in vexilli sus- penderunt cacumine. — v. 172 sq. Vit. pros. Nemo in prelio fugam cogitavit, nemo in pedibus spem, sed in laeertis habuit, quia pulchrum et dulce pro patria mori mentes omnium subiit. cf. Horat. carm. III, 2, 13 Dulce et decorumst pro patria mori. — V. 177 lib. ludith 14, 11 (12) intrate et ex- cUate iUum; quoniam egressi mures de cavernis suis sunt provocare nos ad proelium. — v. 179 Verg. Aen. XI 474 sq. bello dat signum rauca cruentum bucina. — v. 181 Verg. keji. XI 599 compositi numero, — v. 182 Verg. Aen. XI 601 tum late fer- reus hastis horrct ager. — v. 183 Verg. Aen. IX 66 ignescunt irae. — v. l^^-^Lucan. VII 519 ferro subtexitur aether (nonnulli codd. aer). — v. 185 ibid. V. 520 noxque super campos telis conserta pependit. — v. 186 ibid. v. 517 inde cadunt mor- tes. — V. 187 sq. ibid. v. 489 sq. Sed quota pars *) Verba uncis inclusa debentur Ludewico Weiland. cladis iaculis ferroque volanti exacta est? odiis solus civilibus ensis sufficit — v. 189 Lucan. VII 336 non tam praecipiti ruerent in proelia cursu. — V. 190 spes cuius sub forti sedit et arms cf. Vulg. interpr. Genes. 49, 24 sedit in forti arcus eius i. e. fortis permansit arcus eius. propius etiam acce- dunt ad Vulgatae 1. 1. verba Vitae pros. At Wdlichren- sium populus, cuius in forti sedit arcus, — v. 191 Lucan. VII 496 sq. agmen in densos agitur cu- neos. — V. 192 ibid. 499 tutoque latet sub tegmine pectus. — V. 193 ibid. v. 498 qua torta graves lo- rica catenas. — v. 194 ibid. v. 502 civilia bella una acies patitur, gerit altera. — v. 196 ibid. v. 533 sed hinc iugulis hinc ferro bella gerun- tur, — V. 197 ibid. v. 532 perdidit inde modum caedes. — v. 200 sq. Lucan. ni 573 in ratibus ce- cidere suis. cruor altus in undis spumat et ob- ducti concrescunt sanguine fluctus. cf. Vit. pros. Vkti hostes cum ad mves refugerent, alii perempti in suis cecidere ratibus et obducti sunt spumante et concreto cruore fluctus et iuocta illud nobilis- simi vatis dysticon semianimes alii vastum suhiere profundum hauseruntque suo permixtum sanguine pontum. petiti sunt hi versus ex Lucan. III 576 sq. — v. 203 cf. Lucan. I 107 j^?i*s illa vobis acie quam creditis actum est. — v. 205 cf. psalm. 16 (17), 8 sub umbra darum tuarum protege me. — v. 205—214 Vit. pros. Bmninus in umbra alarum suarum sperantes pro- texit et cum ferro subtexeretur aether noxque super campos telis conserta penderet (cf. supra ad V. 185), ne inde caderent mortes (cf. supra ad V. 186) in gloria sua exultanteSj innumerum quod spar- gebatur missile aliorsum detorsit et largiores animos am- ministravit et se presentem per innocuae alitis pre- sentiam demonstravit. Nivei enim coloris columba, instar eius, quae in cataclysmate ramum virentis oli- vae ad arcam Noae in ore reportans et baptis- 108 COMMENTARIUS. COMMENTARIUS. 109 d m rl mafts mijsterium presignans pacem terris reddi- tam indicavit, ah acie nusquam recessit, sed usqiie ad consummationem victoriae, ut probatae fidei viris visum est, circumvolavit. — v. 208 cf. Sedul. carm. pasch. II Wm^*^^^*^ ^^'^^ ^^^^^ ^^**^^* "" «^ f^^^^ ^^^^^^ cf.ad in 358. — tropico theoremate: figurata perceptione, quia sigmficatur Spiritus sanctus. -- v. 209 sq. Genes. 8, 10. 11. — V. 212 Verg. Aen. IX 764 lun^ vires ammumque ministrat, — v. 214 ahsqiie sui damno cf. ad I 371. cap. XXXVI. (lib. IV 223-362.) /• -^— ^^^-^^^^ argumentum: Be adventu ygumeni Tkio- tridi in Wahchrensem insulam et pace iU reformata et confirmata per iuciinda miracula, longe maxima pars huius capitis Vitae pros. a Lude- wico Weilandpublicata est inM. G. SS. XXIII p. 28-30. V. 223. Sallust. lugurth. cap. 10 concordia parvae res cresoiint, discordia maxumae dilahuntur, — v 234 Thifridum: est auctor huius carminis. cf. prolegom. — V. 238 parones: genus navium. — v. 239 Horat. epist. ' ]}P ^^^* /?w7Ym duhiae spe pendulus horae, — V. 241 —244 subiectum enuntiati est populus ut V. 237-239. - V. 249 sq. Vit. pros. Nec mora, su- Oito fragore intonuit levum et turhida testantur conceptum aequora ventum [Lucan. V 567], iamque polo pressae nuhes densantur in ymhres spissa- taeque fluunt et caumatis et siccitatis dispendia ex- cludunt, - V. 249 Verg. Aen. H 692 suhitoque fra- gore mtonuit laevum cf. ibid. IX 631. — v. 250 sq. Lucan.IV 76—78 iamque polo pressae (nubes) lar- gos densantur in imhres spissataeque fluunt nec servant fidmina flammas, quamvis crehra micent- extinguit fulgura nimhus. de Lucani versu 78 cf Oudendorpii annotatio. — Horat. sat. H 2, 80 sq. cu- rata sopori memhra dedit, cf. etiam supra I 174. ^ y. 257 mandrita: proprie monachus, hoc autem loco idem valet quod archimandrita, abbas cf. infra v. 324. cmporium me^noratum: Antwerpum. — v. 263 chroma: carmen cf. ad III 227. — v. 265 in Vita pros. alio utitur versu introductorio ex Verg. Aen. V 42 desumpto : Postera cum primo stellas oriente fugarat clara dies, commemorare placet h. L Thiofridum Vitae prosaicae verbis sat multos versus veterum poetarum inserere, sic pauUo infra : Sed Hlle regens dictis animos et pectora mulcens^^ qui versus non, ut L. Weilando videtur, ex Verg. Aen. V 464. 816 compositus, sed ex eiusdem Aeneidos libro I 153 petitus est — v. 276 verna dei: Thiofridus, ut v. 291. — v. 281 Vit. pros. adaman- tinum vero iUius cor. — v. 282 sq. exiit, erupit . . . sed non evasit cf. Cic. Catil. II 1 ahiit, excessit, eva- sit, erupit. — v. 284 zahulus corruptum ex 'diabo- lus' ut saepius apud recentiores scriptores latinos cf. ex. gr. Commodian. instr. II 16, 7. 18, 4. 19, 16. Anthol. lat. ed. Riese 204, 7. — v. 285 nullius sexus artus : neque maris nec feminae artus cf. Auson. epitaph. heroum 34, 1 sq. Viginti atque novem genetrici Calli- crateae nullius sexus mors mihi visa fuit i. e. ne- que filii neque filiae. — v. 287 vedi pro vecte etiam extat apud Terent. eun. 774. — v. 293 pectus an- helum cf. ad IH 65. — v. 296 Verg. Aen. VI 330 stagna exoptata revisunt. — v. 302 Vit. pros. inter- j)res domni ygumeni, EJcehardus caenohita egre- gius, ante converslonem inter principes eius- dem insulae nominatissimus, — v. 303 mundo crucifixus cf. ad III 169. — v. 310 Vit. pros. impin- gehat et impingehatur , huc et iUuc palpans, vacHlam vertehatur. — v. 320 Vit. pros. steterunt ut stcllae in stacione sua et ordinc. — v. 322 Vit. pros. ut de singulis in utraque parte peremptorum famiUis sep- tena sanguine proxima eligerenttir capita. — V. 327 sq. Vit. pros. depositis prius more gentis tri- genis tripla compositione lihris vellent mUent, ne qua dissensio nasceretur ex ante actis, in aeternam discordiarum ohlivionem effecti sunt milites ulto- rum sanguinis. clarius hinc, quam ex ante dictis, 110 COMMENTARIUS. I 1 apparet agi h. 1. de vetere illo instituto necis ultionis, quod ut apud alias nationes ita apud veteres Germanos optmebat quodque germanice 'blutrache' vocatur. — V. 332 Vit. pros. quod quasi dedecus improperii, nisi caelesti virtute essent coercUi, mallent morte lu- crari quam perpeti. - v. 342 Vit. pros. et aurea frxiges pleno cornu defudit copia cf. Hordt. epist. I 12, -28 sq. aurea fruges Italiae pleno defundit Copia cornu. — v. 349 dclonge ex usu scriptorum ecclesiasticorum. — v. 362 ihi: in monasterio Epter- nacensi. per tria nomina furtum cf. ad III 125. — v. 361 Lucan. IX 984 quantum Zmyrnaei durabunt vatis honores. — v. 362 Odyssca non puto accusativura esse nonaims Odysseus graeca formatione, sed indeclinabile positum vocabulum Odjssea, graece ^08vG6Ha, I. INDEX SCEIPTORUM LAUDATORUM. Antholog. lat. ed. Riese 204, 7 IV 284 Augustinus de civ. dei XXII 8 sub f. III 79 tract. 8. in ep. S. loh. n. 2 .... III 276 tract. 10 n. 5. . . III 276 Ausonius Cupido cruci aff. 1 II 93 lud. sept. sap. Sol.8 II 753 epitaph. her. 34, 1 IV 285 Bihlia sacra secundum Vulgatam interpretationem. Genesis 1, 21 II 217 2, 23 1 59 3, 1 II 155 3, 19 II 739 8, 10. 11 IV 209 12, 1 I 200 22, 17 IV 143 34, 1 III 301 39, 12 III 166 49, 14 I 395 49, 24 IV 190 JExodus 3, 2 I 34 7, 9 II 340 7, 20 II 341 15, 25 II 342 17, 6 II 344 25, 20 I 492 28, 1 sqq I 322 28, 34 I 323 28, 36 I 324 39, 1 sqq I 322 Leviticus 1, 15 I 387 sq. 5, 8 I 388 16, 2 I 321 21, 18—20 .... I 337 Numeri 8, 25 II 708 18, 18 I 331 20, 10. 11. 12 . . II 129 2^' 7- « lll 226 Deuteronomium 25, 5 I 362 34, 1. 5. 6 II 130 losua 7, 1. 24. 26 . . . III 181 10, 12 ... . II 279 sqq. I. Megum (I. Samuel.) 1, 28 I 78 2, 26 I 127 III. Eegum (I. Reg.) 1, 3 II 726 10, 18 I 404 112 INDICES. I 13, 1 sqq. . . II 132—137 17, 10 III 55 17, 12. 14. 16. . . II 399 19, 9-12 I 90 22, 27 I 66 IV. Begum (II. Reg.) 4, 2 sqq. '..... II 401 5, 27 sqq III 185 Isaias 9, 12 II 570 11, 8 I 80 22, 22 1 320 27, 1 I 81 leremias 31, 38 II 210 sq. Zacharias 5, 1 sqq. . . III 118—127 Malachias 4, 2 I 48 Psalmi 16 (17), 8 .... IV 205 61 (62), 11 ... . I 292 77 (78), 57 ... . II 38 79 (80), 6 . . . . I 66 90 (91), 13 ... . I 14 126 (127), 2 . . . I 66 134 (135), 6 ... II 382 Froverbia 22, 17 I 292 lob 7, 17 I 292 Canticum canticorum 2, 10 II 745 2, 11. 12 II 744 3, 6 II 752 4, 4. 7, 4 I 307 EccJesiastes 3, 1—8 II 16. 17 8, 16 I 292 Daniel 4, 14 II 174 I. Paralipomenon(\. Chron.) 2, 7 III 181 ludith 14, 11 sq IV 177 Tobias 6, 12-15 II 576 I. Maccabaeorum 2, 24 sq II 226 Evang. Matthaei 5, 14 I 110 7, 15 III 316 8, 24 IV 66 8, 25. 26 IV 72 9, 37 I 139 10, 16 III 358 13, 30 I 263 14, 15 sqq II 437 17, 1—9 II 413 21, 13 III 220 Evang. Marci 6, 35 sqq II 437 9. 1—9 II 413 9, 44 II 161 11, 17 III 220 Evang. Lucae 2, 46 I 195 9, 28—36 II 413 10. 19 I 14 10, 42 III 346 14, 8 sqq I 287 Evang. lohannis 1, 14 II 747 1. 47 I 85 2, 14. 15 III 221 2, 17 II 225 6, 15 I 288 10, 5 II 4 12, 4—6 III 115 12, 24 II 436 15, 5 II 427 21, 15—17 .... II 735 Acta apostolorum 6, 1—10 III 193 9, 15 II 296 9, 36 sqq 111 192 16, 7 II 51 sqq. INDICES. ] 13 Epist. I. ad Corinthios Commodianus 9' ? li * * * TTt' o,\ ^^^ instruct. II 16, 7. 9; L:'' : ; : ^" !li'lo^o ''^ '• ''^ ''- • • ^^ ^84 ^'22 II 297 Dracontius 13, 12 j{ 122 Q^gg^ 667 ... . I 73 16, 36. 37 .... II 436 »' ^'^^ .... IV 18 15, 45 I 371 carm.min.8,10.138j . „__ 16, 22 III 153 .. M 9. 180 } ^ ^^^ 16, 26. 55 .... I 199 ^ Ep. ad Galatas Frontmus 6, 14 III 169 expos. form. p. 38 Ep. ad Ephesios ^^^^ II 305 2, 2 I 107 rr- 4 22 sqq I 94 ■Uteronymus quaestiones 6* 12 I 107 ^^ ^^^^ genes. ed. de La- ei 16.' 17: : : : : n 59 g^rdep. 6. . . . i 59 Ep. ad Philippenses Horatius 2' ^ I 384 carm. I 1, 2 . . IV 83 Ep. ad Colossenses „ I 12, 47 . I 49 3. 9. 10 I 94 „ I 37, 17 . III 358 Ep. L ad Timotheum " ^ll '^ l^ • • IV 172 3, 1-7 I 299 » III 24, 44 . II 647 3, 5 I 347 epod. 13, 1. ... II 542 Ep. IL ad Timotheum " \l' {' ' • ' ri ^^ 2, 20 III 117 ^Ji \\^\- • • I ; 25 ^- {^' ^'*^' „ ^^„ „ I 5, 32 . . II 759 2,20. .... II 622 „ 15, 58 . . II 453 Ep. ad Hebraeos „ I 7, 1 ... II 454 2, 11. 12. 17 . . . I 370 „ I 10, 48 . . I lo 5, 12. 14 III 298 „ I 10, 50 . . I 7 Apocalypsis lohannis »» II 2, 81 . . IV 256 3, 7 I 320 " II 6, 2 ... II 73 7, 14 I 118 M II 7, 86 . . I 197 ^ ^, . epiBt. I 12, 28 . .IV 342 -Boethius ,, I 16, 55. . iii 198 de consol. v. 2 . . ! 9 n 1 16, 53—56 .... in Arist. de interpr. . . . .III 204—207 (p. 221) II 33 epist. I 18, 110 . IV 239 Cicero " ii 1. 177 . . I 3 ^*^^!:? , » II 1, 192 . . III 39 or. Phihpp. II 15, 37 I 23 „ 111,199. . II 473 de invent. I 3 . . III 32 „ II 3, 273 . . III 24 m CatiHn. II 1 . . IV 282 „ II 3, 359 . . III 25 Thiofridi vita Willibr. metr. ed. Rossberg-. 8 >l m '■: 'i f 114 Isidorus Hispal. INDICES. origin. II 25, 1. 9 II 29 „ III 5, 3 . . I 55 „ VII 3, 22 . III 358 ,, XI 1, 16 . I 55 de uat rer. 9 . . . I 55 lustinus I 2, 7 . . . . . . II 529 1 2, 8 . . . . . . II 528 luvenalis sat. 1, 60 . . . . II 247 n 5, 125 sq< ^. . III 125 ., 6, 236 . . . . II 497 ,, 6, 278 . . . . III 166 „ 6, 449 . . . . III 32 „ 6. 519 . . . II 368 ,, 6, 534 . . . III 154 „ 6, 631 . . . . III 88 „ 7, 237 . . . . III 40 f, Oj OtJ • • . . . I 386 „ 8, 130 . . . III 209 „ 10, 182. . II 274-276 „ 15, 16 . . . . II 476 Lucanus I 107. . . . . . IV 203 I 120. . . . . . IV 25 I 257. . . . . . I 244 I 288. . . . . . III 310 II 383. . . . I 480 II 511. . . . . II 177 III 573. . . . . . IV 200 III 576 .. . . . . IV 200 IV 76 sqq. . . . . IV 250 IV 305 ... . . . II 328 IV 560. . . . . . II 570 IV 576 ... . . . II 647 V 172. . . . . . III 100 V 567 ... . . . IV 249 V 597 ... . . . IV 60 V 609 ... . . . IV 57 V 613. . . , . . IV 59 V 620 ... . . . IV 13 V 630 . . . . . . IV 59 V 642 IV 61 VI 673 II 259 VII 336 IV 189 VII 363 I 211 VII 489 sqq. ... IV 187 VII 496 IV 191 VII 498 IV 193 VII 499 IV 192 VII 502 IV 194 VII 517 IV 186 VII 519 IV 184 VII 520 IV 185 VII 532 IV 197 VII 533 IV 196 VIII 61 III 103 VIII 73 I 24 VIII 222 II 662 VIII 291 II 662 IX 9 II 753 IX 12 II 754 IX 13 sq II 756 IX 77 I 216 IX 169 II 765 IX 199 I 246 IX 718 II 484 IX 742 II 490 IX 746 II 503 IX 751 II 495 IX 984 IV 361 Macrohius somn. Scip. 19. I 153 Martianus Capella I 92 I 343 II 124 I 52 II 156. 161 . . II 228 IV 339. 344. 345. 355. 356. . . II 28 V 467 sq. . . . III 32 VII 731 III 172 VII 732 ... III 173 sq. VII 748 II 748 VIII 807 II 474 IX 955 III 227 IX 999 II 178 I INDICES. 115 Ovidius amor. I 15, 1. epist. XII 61 . met. I 379 1 380 IV 290 IV 353 V 605 IX 419 XIII 147 XIV 51 . , XV 626 V 260 . „ VI 545 . . ex Ponto II 11, II ,» ,» ,, j, n fast „ III 310 I 359 III 142 II 558 I IV 76 24 III 358 II 605 I IV I I I 76 4 464 464 40 II 605 Persius prolog. 1 I 2 sat. 3, 117 . . II 199. 202 5, 36 II 715 ,, Forfyrius 24 (9). 18 . . . . Sallustius lugurth. 10. . . . Sedulius carm. pasch. 1 85 . IlU. 1113. 1277. II 43 I 194 IV 223 ri ,1 »» ,» » 'I >» ,, »» »» »» ,, ,» », j» ,» Servius ad Verg IV 143 I 34 I 64 II 544 IV 82 II 171. IV 208 V 138 . I 212 I 18 II 399 Vl888qq. V265. 894 Aen. VI I 460 Silius Italicus IV 379 I 64 IV 442 II 542 IV 823 I 294 V 625 IV 29 XI 560 III 87 XIV 678 I 178 Terentius adelph. 860. eunuch. 774 II 698 IV 287 Valerius Flaccus 11 498 IV 13 V 124 II 662 Vergili ecl. 3, ,» 3, georg. us 8 . 100 „ Aeneis I 81. I 447 II 201 III 337 IV 421 ?, ,, 1» „ »» ,, », j» »» »» »» », ,» ,» »» »> »» »» »» )» 1» j» ,, ») I I I I I 52 73 82 84 86 .II 71. . . I . . III . . IV II 245 III 10 II 618 II 311 465 57 47 57 I 364 IV 56 I 91 I I I I 149 153 276 172 I 423 I 497 I 531 I 539 IV IV IV II 56 58 62 88 1 728 II 368 II 487 II 587 II 692 II 774 III 164 III 245 III 267 III 277 III 331 III 511 III 571 . IV 265 . I 417 . IV 5 . I 355 . I 472 . II 69 . II 463 . III 132 . II 549 . II 554 . II 627 . IV 249 . II 73 . II 69 . III 209 . IV 55 . II 220 . . II 230 . . I 437 sqq. . . . . II 190—193 8* ill 116 INDICES. Aeneis UI ni III IV IV IV IV IV IV IV IV IV IV IV IV IV IV V V V V V V V V V V VI VI VI VI VI VI M »» »f »» »1 f» »» »» ♦» »» »» »» >» »» >» »» »» »» »» *» »» »t >» » » n »» n »» »» » 590 594 637 6 .1 93. . 136 . 174 . 178 sq 181 . 188 . 191 . 196 . 247 . 281 . 295 . 453 . 585 . 42. . 199 . 200 . 285 . 304 . 395 . 432 . 429 . 721 . 782 . 20. . 48. . 296 . 304 . 330 . 476 . 50 II 508 II 368 I 50 II 451 II 669 II 222 II 96 II II II 99 100 98 II 104 II 102 II 661 I 136 II 623 I 223 II 311 IV 265 I 36 I 37 III 82 I 294 II 695 I 36 IV 25 I 28 III 352 II 211 III 65 II 269 II 727 IV 296 I 218 Aeneis VI 511 . I 41 VI 528 . II 553 VI 622 . II 614 VI 672 . II 175 VI 677 . II 4 VI 699 . 11 605 VI 756 . I 252 VI 763 . II 252 VI 767 . I 252 VI 893 . I 427 VII 168 . II 108 VII 246 . III 133 VIl323sq. Il9l9q. VII 458 sq. I424sq. VII 496. . I 246 VIII 137. . II 661 VIII 224. . II 604 VIII 256. . II 230 VIII 542. . II 42 VIII 548. . I 217 VIII 727. . IV 152 IX 66 . . IV 183 IX 180. . IV 124 IX 251 . . II 605 IX 415. . II 549 IX 631. . IV 249 IX 764. . IV 212 XI 474. . IV 179 XI 550. . I 206 XI 599. . IV 181 XI 601. . IV 182 XII 283. . I 240 »» »» »» »> »» »» »» »» »» »♦ ♦» »» »» •» »» »» »» »» »» »> »» »» »» »» »» »» »» »» »» >» II. INDEX NOMINUM. Abisag Sunamitis II 726, Ahranam patriarcha I 200. Achar fur III 181. Acheron flumen orci I 266. Achor vallis III 183. Adam I 371. II 563. vetus 194.372. II 61. novus I 95. 372. Adelbertus abbasEpternacen- sis III 234. Aeneades I 255. Aeolius IV, 57. Aetna II 190. Agnes Sancta III 345. Aicwin Caroli magni hyper- aspistes I 4. III 23. Allecto furia II 92. AUohroges gens II 679. Alpes 1 464. Amalberga Sancta III 295. Amhrones gens I 41. Ananeel turris II 210. Ananias III 194. Anchises I 254. Anchisus dux i. q. Ansgisilvts I 256. Andreas apostolus I 96. Anna mater Samuelis I 78. Antwerpum urbs IV 238. Anuhis deus aegyptiacus III 154. Aquitani gens II 656. Archigenes medicus II 497. Arctous I 207. Aristoteles philosophus II 18. III 29. Asmedeus diabolus II 677. 621. Athenae urbs I 148. Atlas mons II 661. Augustus primus imperator romanus II 663. titulus im- peratoris II 674. Augustinus pater ecclesiasti- cus III 80. Aurora II 311. Avernus II 160. Babylon urbs II 529. Bacchu^ pro vino II 405. Bethel urbs PalaeBtinae II 132. Bithynia terra II 52. Britannus I 18. II 688. Cacus fur III 125. Caesar titulus imperatoris II 674. Caesarea urbs Mauretaniae III 81. Carlus, KarluSy CaroluSj Karolus Martellus II 635. Magnus I 5. II 659. III 23. 30. 350. 351. in 118 INDICES. I Caspius II 662. Celaeno haroyia III 209. Christicola 11 182. Christus 1 199. 258. 285. 291. 297. 467 (bis). II 54. 264. 413. 666. III 295. 298. 343. 348. IV 128. 258. Cilices gens Asiae III 109. Clemens cognomen Willibror- di I 486. II 511. IV 75. Cuonrad Allobrogum rex II 679. Dani gens septentrionalia II 23. Dardanius I 252. David rex Israelitarum I 307. 320. II 21. 726. IV 54. Dina filia lacobi patriarchae III 301. Dis pro diabolo II 23. 60. 240. 453. 612. Dorcas i. q. Tabitha III 192. Ekardus monachus, Thiofridi interpres IV 302. Elisaeus propheta II 403. III 186. Ennosigaeus II 274. IV 72. Eous II 531. Epternach monasterium III 97. IV 221. Epternacensis III 332. IV 233. Europa pars orbis II 524. Falernum pro vino II 426. Fama dea II 96. 99. Flaccns Horatius III 202. 203. Flandria terra IV 202. Fto- drensis IV 150. Fositesland insula II 67. Francia terra I 250. II 646. Franci gens I 504, Fresia terra II 13. 449. 468. Fresones gens I 241. II 67. Gahaonitae incolae urbis Pa- laestinensis Gabaon II 282. Gallia terra III 43. GaUi gens II 665. Gallicus II 521. 660. Germania terra II 664. 713. III 43. Gertrudis Sancta III 364. Giezi famulus Elisaei III 185. Giganteus II 99. Gisela avia Heinrici quarti II 679. Graius III 163. Gregorius alter, papa II 711. Heinricus quartus, imperator II 673. H. dux, cui Norica gens dat honorem IV 87. Helias propheta I 91. III 56. Herma statua I 386. III 316. Hero Trebitae filius II 539. Hesperus III 258. Hihernia terra I 147. Hierusalem urbs II 571. IV 53. Hildricus custos Treverensis ecclesiae IV 52. Hippo Regius urbs III 79. 93. Homerus III 25. IV 361. Humhert abbas Epternacensis IV 83. Hyperion pro sole II 279. lacchus pro vino II 372. lacoh scriptor I 99. lerechuntinus III 182. lesus mundi redemptor II 54. 278. IV 66. Uias carmen IV 362. loseph filius lacobi patri- archae III 166. losua dux Israelitarum II 278. Isachar filius lacobi patriar- chae I 395. Isaias propheta II 649. Israelitae I 85. ludas apostolus proditor III 115. luppiter II 228. Karlus, Karolus vide Carlus. Lerna palus I 12. Lethaeus II 292. Leu^othea pro Aurora I 40. Levita II 709. III 115. Lihanon mons I 307. INDICES. 119 Lihitina pro morte II 784. Longohardi gens II 656. Lucilius poeta I 7. Lyaeus pro vino II 445. III 252. Lycurgus Lacedaemoniorum legumlator II 183. Maeonius III 25. Maria mater Christi I 518. II 540. soror Lazari III 346. Maro Vergilius II 93. Matathias sacerdos II 226. Mavortius I 417. Memphiticus II 342. Morini gens IV 67. 152. 174. Mosella flumen II 534. Moyses legum auctor Israe- litarum II 128. 131. Mysia terra II 55. Neho mons 11 130. Nereus pro mari II 291. IV 41. 348. Nilus flumen II 342. Ninivitae incolae Ninives urbis II 528. Ninus rex Babyloniae II 527. Noe patriarcha IV 209. Noricus IV 87. Odyssea carmen IV 362. Ongendus rex Danorum II 26. Orestes filius Agamemnonis II 202. Parius II 769. Paulus apostolus 1 300. II 51. 52. 296. III 202. 214. Petrus apostolus 1 473. II 344 III 191. 196. Pharius III 166. Phinees nepos Aaronis I 335. II 226. Phlegethon flumen orci III 161. IV 296. Phoehe pro luna I 46. 57. IV 344. Phoehus pro sole I 40. Phoe- heius I 50. Phoeheus II 451. Phogor mona II 130. Pierides musae I 520. Pippinus Heristalensis I 251. 505. P. Brevis II 640. Pluto pro diabolo III 217. Poppo archiepiscopus Treve- rensis IV 86. Rahodus vide Rathbodus. Baguel socer Tobiae II 576. Mathhodus, Bahodus princeps Fresonum 1 241. II 13. 204. Bhenus flumen I 234. 517. Bipenses patres I 85. Boma 1267. 417. 483. II 522. 663. Bomanus II 665. IV 264. Bomuleus I 465. Bupertus dux Flandreusis IV 150. Samuel propheta I 78. 127. Sapphira III 194. Sara filia Raguelis II 577. Sareptenus III 55. Scalda flumen II 219. IV 155. Scotius quidam monachus, qui primus Vitam Willi- brordi descripsit III 21. Semiramis regina Babylonis II 527. Seres gens IV 105. Sergius papa I 402. Sichem filius principis Hevae- orum III 302. Sion i. q. Hierusalem 11 757. Smyrnaeus IV 361. Sodoma urbs II 751. Spartanus II 19. 183 Stygius II 92. 248. Suestra vicus II 302. Summanus deus II 228. Sunamitis habitatrix urbis Palaestinensis Sunem II 726* Tecla Sancta III 345. Teutonicus IV 153. Thdbita virgo loppensis, cuius nomen graece sonat Dorcas m 192. T 120 INDICES. m ^ { Thdbor nions II 413. Thetis pro mari IV 39. Thifrid i. q. Thiofridus abbas Epternacensie IV 234. 257. Thitmarus iuvenis IV 90. Tithonus Aurorae maritus II 311. Traiectum urbs Viltorum I 236. Traiectensis I 511. Trebita privignus Semirami- dis II 537. Treveris, Treberis urbs II 521. 537. Trevir incola eius IV 52. 65. Trinacrius II 190. Troianus I 252 Viltaburg nomen Traiecti ur- bis germanicum I 513. Vilti gens, quorum caput Viltaburg, I 235. Walichrum insula IV 151. WaUchrensis II 214. IV 144. 158. 205. Wilbrord, WUbrordus, Willi' brordus Sanctus I 1. 17. 19. 69. 126. 277. 465. II 1. 265. 356. 557. 600. III. 61. 249. 331. 363. IV 3. 42. 49. 68. 75. 160. 220. 245. 253. 295. 338. 351. Wilgisl Sanctus, pater Willi- brordi I 25. III 225. Winfridus i. q. Bonifatius II 687. Zacharias papa II 651. Z. propheta III 118. ( III. INDEX GRAECORUM VOCABULORUM ALIORUMQUE QUORUNDAM RARIORUM. abbas III 158. IV 240. ablactare III 298. abyssus II 283. adamamtinus II 38. IV 281. adelphus I 364. 370. adipatus III 88. aequivoce II 31. aer I 28. 334. aeriu^ I 309. aether I 315. II 191. 754. aethereus I 29. agalma II 14. allegoria II 19. amen I 163. amomum III 13. anachoreta I 106. anaglyphus adj. I 404. anakasis IV 54. anathema III 153. 181. angelicus II 10. 779. angelus 1 278. 408. 423. II 389. IV 258. aplanes I 153. apostata II 212. apostolicus 1 401. 466. II 56. 441. 711. III 115. 168. aquaZiculus I 332. archos II 175. aretalogus II 476. armna III 14. 292. aromaticus II 752. IV 119. aspis anguis I 12. 80. atUeta I 193. aula I 8. 295. II 13. 102. III 260. 331. bacchari IV 289. baptisma II 207. baptismus IV 211. baptizare II 86. barathrum III 218. barbaricus IV 267. barbarus II 463. basiliscus draco I 14. bethula vox hebraica: virgo III 297. bibliotheca I 154. blasphemus II 313. cachectes III 33. caeligenus I 376. caminus II 190. canon II 707. carbasa 1 15. 216. III 2. IV 359. cataclysma IV 209. catechista I 301. categoria II 30. cathedra 1 287. 519. II 1. 749. 122 INDICES. cauma I 56. cedrm I 131. celeuma II 221. charisma lY 211. cheruhim I 492. chrisma II 639. III 295. 338. chroma III 227. IV 263. chronica gen. -ae I 253. chrysocomus I 46. cleptim III 136. clericus IV 67. cZmis II 9. clibanus II 188. cZiwm I 204. coenobita I 106. 157. III 162. 234. compeccare III 194. compunctio II 565. condescendere II 330. consignificare II 33. cansolidare III 106. 340. constipare II 221. contectalis I 375. conterminus I 32. II 655. contiola 1519. II 686. convasare III 129. cosmeta II 541. cosmographia II 524. cosmus I 18. 62. 204. creperus I 429. IV 40. 247. crusma I 1. II 411. 755. crt/p^a IV 104. cyathus II 514. cyclus I 29. cypressus I 131. daemonium IV 294. dapsilis II 448. dccas I 132. degluttire II 158. (^ctYas II 318. III 257. delonge IV 349. diadema II 652. IIl 356. dialectica I 151. didascalus I 500. dipsas anguis II 484. discretio 11 1 112. districtio I 156. e?ms I 518. III 346. IV 86. dogma I 99. dulcorare II 343. <?yas III 173. ecclesia 1 340. 373. III 94. 303. IV 48. 77. 210. ecclesiastes II 17. elogium II 718. emporium IV 257. ewweas II 750. enthymema I 152. III 32. ephebus II 58. ephialtes II 579. epicus II 389. epigramma II 526. ethica I 150. ethnicus II 182. eulogia III 113. evasus, us I 449. exorcismus II 593. exterminium II 569. ca;^wwc II 634. /a?new II 178. 717. fecundare I 56. 57. figmen I 459. figmentum II 154. fragmen II 441. galumma ytccXvfifia 1 286. gausape II 584. genesis I 61. geometra II 305. gerulae: lecticae III 77. gymnosophista I 148. pynes II 505. haeresiarcha I 344. hebdomada gen. ac III 44. hegumenus III 234. IV 110. 234. 345. hemina I 170. II 371. 430. hemitheus II 228. heroicus I 17. /icros II 175. hierarcha I 401. IV 86. historia I 100. 253. holocaustufn I 82. II 561. homuncio III 326. horama I 42. III 363. INDICES. 123 hyalinus III 52. %(2na II 400. /ii/Ze II 383. hymnidicus II 763. hymnizare III 360. hymnologizare I 507. hymnus II 375. 389. 757. III 108. 233. 279. IV 347. hyperaspistes I 4. III 23. irfea I 441. II 383. idioma l 70. idolium I 212. impingu^are IV 10. incircumscriptus I 317. induperator II 672. inmarcescibilis I 63. insufflare II 157. intransibilis II 740. invincibilis II 179. is vox hebraica: vir I 59. isagoge II 29. issa vox hebraica: femina I 59. iusum III 276. A;2/^w6a I 178. 228. laetamen: stercus III 263. Zawipas I 50. 498. II 451. lecythus II 399. III 55. lemma I 22. III 8. Zcpra III 185. lippire I 343. Zo^r^Ac I 150. lychnus III 47. Zyra II 474. magnalia 11 410. III 327. magnes II 39. mandrita IV 257. 324. mantilia II 584. mappa III 40. maranatha III 153. martyrium II 116. mathesis I 153. mathetes 1 500. mausoleum III 18. mensurare II 770. mephitis I 310. metricus I 432. microcosmus I 55. monachilis II 302. III 311. IV 116. 336. monachus 11 7. 8. III 172. 178. 196. IV 83. 303. monarchia I 289. monarchus II 663. mowa^ III 172. 173. monasterium 1517. monomachia IV 19. motabilis II 217, mutire II 75. mysteriarches II 128. mysterium II 414. III 57. 214. wiys^tce adv. II 340. III 120. mysticus II 344. mythus I 186. naulum I 214. nectar II 560. nictare 1 38. novercalis II 531. W02/S vovg I 343, II 684. nudipes I 369. o&6a II 434. oceanus II 268. 495. 0(ia II 763. III 107. oeconomos 1 406. oenophorum II 406. ow ov II 28. onos orog I 395. II 474. organum III 101. ^japa I 423. II 651. paracletus I 55. paradisus II 739. 781. IV 122. paranymphus II 265. III 371. 23aro navis IV 238. pathicus I 306. patriarcha I 200. pausare I 407. III 279. pegma III 285. pentateuchus II 439. perditio II 227. perdius I 52. pertransire III 91. pciorntww III 39. |)cira II 344. phalanx I 107. 309. 124 INDICES. phantasma II 579. phasma II 594. IV 90. phiala III 52. physica 1 160. physicus I 426. physiologicus I 433. pilentum III 39. plectrum III 69. pneuma I 209. 468. III 44. IwZws I 479. III 8. IV 143. polyandrum II 777. pontus II 323. practicus 1 113. praecluis I 96. 293. praesignare II 306. III 121. praesul I 301. 478. II 719. precamen LH 68. pressura I 66. II 580. probata gen. ae: ffrex (graece ra TTpo^aTOf) 11 12. prologus I 1. promus: cella, apotheca II 395. III 230. prophetalis I 45. II 610. propinare III 250. 255. prosapia I 126. proselytus II 282. proseucha I 619. II 223. protelare II 738. protoplastus II 166. provisor 1 352. psallere I 166. psalmodia I 166. psalmus I 161. II 760. psaltes II 382. iwyc^g I 53. 90. 394. II 161. 721. 753. purificare II 171. i?wsio I 75. III 314. quadrifidus I 18. 469. II 45. quilismata xvXiafiata IV 137. rhetoricus III 29. rheuma I 165. ripor via inter duo puncta brevissima, compendium II 305. salsugo II 326. sandapila III 103. sawwa III 157. sarahara IV 96. sceptrum II 172, sc?M??a I 193. scwa.^ IV 295. soUdare III 71. soma I 27. II 723. III 105. 193. 194. IV 113. 139. (295?) sorites 1 152. specular I 414. speculativus I 89. 298. 389. sperma 1 20. 205. 248. II 44. sphaera II 754. spiracula II 402. stadium II 698. stayros atavQog II 562. stemma I 254. II 650. 677. suhlimare II 666. suhreptio III 137. suMentaculum III 74. su^^entomen II 398. su^um III 276. syllaha I 7, 71. II 32. symmysta 1 195. 264. 276. 412. II 641. 649. III 80. symphonia II 765. synaxis I 161. syrma I 124. II 606. techna: dolus I 53. III 195. tetrastichon III 203. thalamus II 745. theca IV 136. theorema I 89. IV 208. theoreticus I 113. theoria I 104. theoticus d^sotOTiog I 123. thesaurus III 149. IV 105. thymiama II 565. III 307. eomws I 203. 299. tragoedia II 606. tritura II 50. tropaeum II 669. IV 214. tropicus 1 388. IV 208. tropologia I 100. «um6a II 526. IV 12. 133. INDICES. 125 turicremus l 223. *2/jMCWS I 34. 477. II 340. 402. III 56 bis. IV 209. typus II 343. tyrannu>s II 25. IV 335. u/nivocus II 31. uranicus II 773. usia I 430. villum III 247. xerampelinus II 368. zabulus i. e. Sid^oXog IV 284. zelotypus III 166. ^rcZws II 226. 226. III 191. srodia I 32. 492. zodiacus l 32. 479. INDICES. 127 ^ IV. INDEX GRAMMATICUS. a hoate IV 178. ac ante vocales I 180. II 583. ac si pro ut, quasi I 165. accusatiyus cum inf. omisso subiecto I 120. 283. II 553 684. III 214. 216. adiectivum praedicati- ve pro adverbio: celer insiliit I 224. celer ex- cepisset II 588. celeres accurrunt III 321. celer recurrit IV 282. profluxit dulcis II 342. perdius et pemox operam dabit I 52. pemox vidit II 759—761. rediit praescia I 59. ante: reus ante deum I 382. apponere cor I 292. III 356. apud: parvus apud se, ma- gnus apud te I 285. hos: abl. plur. bobus I 405. chrmiicae I 253. cogitare in se pro secum I 220. comparativus pro po- sitivo: citius I 274. ma- turius II 449. intentius II 771. condescendit eis II 330. constare pro esse II 277. III 269. IV 102. 360. convenire sequ. infin. III 243. cum chrismate vice instru- mentalis III 295. cupidus fraudare III 191. de fragmine sportas farsit II 441. de se accensum cor I 496. defecit ei venaFalemi II 426. dictum signum pro signum, de quo diximus III 336. dignus ad hoc I 336. dominari: Pippinum dominis dominantem I 251. genti durae dominari II 37. dum cum coniunctivo imperf. vel plusquam- ferf. pro cum tempor. I 247. 267. 323. 365. III 84. 228. IV 55. cum in- dicat. pro quoad, donec (germanice 'bis') I 219. II 565. eo, ire: ivit I 29. 466. II 13. 314. 481. IV 53. abivit. II 310. exivit II 48. 582. IV 96. subivit III 161. ex aetate gravari II 694. ex aetate tener I 127. ex quibus ornandus I 148. ex ?uibus est insula cincta I 218. excellet homines I 49. exorare sequ. infin. IV 291. expetere sequ. infin. IV 301. extunc pro inde ab illo tem- pore II 634. fore pro esse I 283. II 742. III 347. gaudent de virgine III 328. generari pro lieri II 518. gerundium: ablat. ge- rundii pro partic. praes. IV 132. hehdomada, ae III 44 ex accuB. graeci i^dofidg. Iliaden acc. vocis Ilias IV 362. in: in regem deligere I 290. in se rediit II 599. — in lege peritus I 195. in se cogitare I 220. in sorte dei delectus I 281. in honore Mariae sacravit I 518. in situla tulit aera II 120. adesse in mersis rebus le- vandis II 558. modica in hora pro in breve tempus II 593. in se pertuht tra- goediam II 606. in totis artubus tremuere III 89. inspexit nasci coraua lunae I 30. intra se rixam et iram con- cepit II 601. is: ei pro sibi II 426. eos pro se II 358. iubet mari stare II 272. iussit ne facerent II 458. mederi: naevum stillante cru- ore medendum II 119. medius pro dimidius II 770. modicus pro parvus, tenuis, brevis II 334. 373. 434. 593. III 25. 252. 254. IV 134. monere sequ. acc. cum in- fin. IV 68. nimium pro valde II 637. wocmpersonaliterIV358. non apud imperativum II 481. 515. III 209. 210. 239. apud hortativum II 611. 622. 702. III 173. 175. 180. 181. 184. 237. 238. 240. 248. numeralia: in denis Ka- lendis Decembris I 487. annus sexcentenus I 489. quadrageno anno II 675. tres ac denos annos II 691. anno septingenteno trigeno nono II 748. trinus IV 141. anno milleno trigeno IV 81. denum cubitoruui III 119. 0 finalis corripitur in nominativo et vocati- vo tertiae, quae voca- tur, declinationis, in prima persona verbi, in ablativo gerundii, in quibusdam adver- biis ut immo II 488. omnino III 212. oppido III 18. quando II 734. optat et ipsa mori comitem- que addi II 553. paenitere personaliter I 160. 181. II 503. IV 313. partiri passive I 170. per: per repagula clausae IV 88. mori patriae per amo- rem IV 173. per acumina mentis tractant IV 321. per navim ivit pro navi profectus est IV 53. peritus in lege I 195. permisit mactari pinguia II 85. non permisit quem- quam remorari II 333. sim permissus personaliter II 717. eodem modo fortasse permittitur I 176. petere sequ. acc. cum in- fin. IV 130. 221. piget personaliter II 730. f 128 INDICES. praesumere pro audere II 81. 589. precari sequ. coniunctivo I 273. pritis pro antea I 412. II 614. IV 302. 317. pro: pro pace venire II 467. 476. tanta pro peste me- delam II 510. pro se rixam concepit II 601. pro tem- pore nubilis III 349. pro supplice Bternitur p r o sup- plex sternitur IV 276. co- stam pro sacris distribuen- dam IV 120. probata, ae i. ^. grex de graeco ta ngo^axa II 12. pronoraen: genetiv.pro- nom. person. pro pro- nom. possess. legatio nostri I 273. formam non culpam n08tril371. contio vestri III 185. absque sui damno IV 214. providit huic proli honori II 643. quasi pro ut I 224. 236. 467. II 752. III 5. 64. 115. 316. IV 161. 264. quia vice acc. cum infin. II 735. quisque: cuiusque leguminia I 158. pinguia quaeque II 85. quod vice acc. cum inf. a) cum indicat. II 413. IV 334. b) cum coniunct. I 393. III 124. quota aetate I 199. refert cum substant. 1307. III 178. rescivit II 582. resilivit II 208. reus ante deum I 382. secus praepos. cum accus. I 235. III 97. 285. IV 1. ssdere cum infin. con- iunctum III 145. singularis pro plurali: tineae genus p r o tinearum genera III 288. fragmine pro fragminibus II 441. sterno: stravit morti III 198. suadere sequ. acc. cum in- fin. quicquid agi suasit II 3. suadentem nomina spemi II 105. quo me sua- des onerari II 706. sub: sub sorte culinae I 157. incusas sub perditione figu- ras II 227. sub morte reU- quit II 547. sub accessu IV 157. sub forti sedit IV 190. sub specie damni IV 215. ad significandum mo- dum actionis I 31. 45. 168. 214.350.422. 111.448. ad significandum tem- pus IV 209. super: vigilum super excubias II 712. suspirare sequ. (acc. cum) inf. I 120. suus pro eius I 242. III 319. IV55. sibi pro ei 1 10. 113. 115. 170. 259.363.424. 486. 510. II 343. 609. 638. 690. III 285. se pro eum I 236. se pro eo II 720. tacere alicui I 209. tantus pro tot IV 360. vectis ablat. vecti IV 288. venire sequ. infin. II 710* vetat urbs ampla amplae per- sonae latere II 573. vigil super aliquid II 712. / 1 * • > % . 4. - ., = ■y • '- • ■ .V^ ^ i*-i •■ -rtr a 'r™» »#•■' »1- •'a: ^« :1-.