w

\

\

DOCTORIS ECSTATICI

DIONYSII GARTUSIANI

OPERA OMNIA

T.

Digitized by the Internet Archive

in 2011 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/operaomniainunum07deni

ZACH.L IRAANAGNAEGOlEtASCOKSVPER GETE^.ETiTAGlTAS/AEAS CO/APLEBOIN EIS DEV 3Z.

DOCTORIS ECSTATICI

D. DIONYSTI

CARTUSIANl

OPERA OMNIA

li\ IINIIM mwm DKJESTA

AD FIDEM EDITIONUM COLONIENSIUM

CURA ET LABORE MONACIIORUM SACRl 0RD1N(S CARTUSIENSIS

FAVENTE PONT. MAX. LEONE XIII

IN PROVERBIA, ECCLESIASTEN, CANTICUM CANTICORUM, SAPIENTIAIVI

MONSTROLII TYPIS CARTUSI/C S, M, DE PRATIS

MDCCCXCVIIl

iCONVEKiENO^DEVg ^ALVIARIS NR:ET AVERIl!: IRA q^AM A NQBIiy PiAL 84.

THE INSTITUTF OF ^'rn".F",*L S7UDi£3 10 Ei E

TCROnjQ fa, CAWADA,

39(7

ENARRATIONES IN QUINQUE LIBROS

SAPIENTIALES

D. DIOIVYSII

GARTUSIANI

ENARRATIONES VIM AC ERUDi™

IN QUINQUE LIBROS SAPIENTIALES

HOC EST

PROVERBIA, ECCLESIISTEN, CANTICUM CANTICORUM, SAPIENTIAM, ECCLESIASTICUM

Ecclesiastici Lt.

Comparate vobis sine argento sapientiam, et collum vestrum subjicite jugo ejus.

EX EDITIONIBUS GOLONI^

SOTERIS ET NOVESIANI, MDXXXIII ; JASPARIS GENEPII, MDXXXVI ; ITEM MDXXXIX ; HEREDUM JOANNIS QUENTEL, MDLV.

INCLYTO AC VENERABILI VIRO, M. THOM^ CROMWELL ' , SERENISSIMO REGI ANGLLE A SECRETISSIMIS CONSILIIS, THEODORICUS LOER A STRATIS, CAR- TUSI^ COLONIENSIS ET MONACHUS ET VICARIUS, S. P. D.

Q

UANTUM patrise tuse afferas glorife, vir omnium ornatissime, quantum sis Anglige decori, haud parum celebre in omnium ore versatur. Cui enim, qui vel modico tempore in Anglia est moratus, esse ignotus potuit Thomas CronTwell ? quando iis quoque qui extra Angliam vitam agunt, tametsi faciem tuam nunquam viderint, tua virtus ubique te conspicuum, ubique fecerit admirabi- lem. Fateor, nunquam collocutus sum, nunquam ipse te vidi : si tamen quibus te laudibus quotidie audio prfedicari, referrem, vereor ne plus asseutari quam laudes enarrare tuas me existirnares. Porro quod tuis gratulor laudibus, quod faveo ho- nori, adeo est sane ab omni assentatioue alieuum, ut prorsus me aut inhumauum, aut stupidum, aut certe belluam putarem, nisi virtus vel in quocumque homine me delectaret, aut si non gratularer virtuti. Inde flt, ut tanto securius ad te eoque liberius scribo, quo praeter magnificentiam tuam (quam omnibus adeo humanam, adeo exhibes communem) et reliquas auimi tui dotes, in te aguosco, veneror atque suspicio nihil. Nec tu quoque ex m.e exspectas quidquam : quippe cui post virtu- tem, qua satis nobiliter satisque excellenter prseditus es, nihil deest eorum quce mundus miratur : tautum abest, ut in te vel glorise appetitus, vel in me sit adu- latio. Quum igitur abunde satis fortuna tibi arrideat, et propemodum ex senteutia eveniant omnia, quippe qui uihil uisi iutegrum, uihil uisi sanctum desideras, acce- dat etiam favor meus uecesse est, quo spleudori,et tufe (idque potissimum) gratuler virtuti. Hauc a me praedicari commendarive superfluum duco, quaudoquidem ea- tenus jamdudum semetipsam prsedicavit, quatenus diffudit. Adde jain, quod est nihilo minus modestiae tuse, ut nihil minus appetas quam laudari, quamvis, quod dixi, si omuium ora tacerent, satis abuudeque se ipsam laudaret virtus. Videmus prseterea, nescio quo pacto, virtutem quando absconditur, fieri clariorem, quanto- que esse velit secretior, tanto mox omnibus manifestiorem fieri. Solet nihilo minus laus ipsa fugientem sequi, uon aliter quam fugit ambitiosum : adeo ut quo nolis, plus assequaris gloriee. Nunquam enim fuga seu glorise contemptus absque gloria est. Quum itaque, juxta Salvatoris testimonium, non posset civitas supra montem

< Iste, ut norunt, infestissimus Ecclesise persecutor evasit, et B. Joannem Houghton cum sociis ejus supplicio affecit. Lege Ilistor. aliquof mavtt/r. Anylor., auctore Mauritio Chauncy. Moguntife, 1550. MonsU'olii, 1888.

XII EPISTOLA NUNCUPATORIA

posita abscondi, nec quidquid preeclari agitur non palam fieri : quomodo tu qui coram Rege et in fastigio proemines honoris. quem fama denique virtutum nus- quam non loquitur. posses celari? Siquidem quam sis clarus fama. quamque uni- vers?e Anglias notus, liinc conjici potest. quod non modo civibus tuis, verum eremitis etiam, hoc est Cartusiensibus, virtus te conspicuum fecerit. Jampridem scripserat mihi Venerabilis Pater D. Joannes Houghton. prior Cartusiae nostrae apud Londonias, vir boniis. pius ac eruditus, favorem et beneficia tua. quum in Ordinem nostrum, tiiui in omnes ; qua poUeas item eminentia meritorum, quantave apud Regem auctoritate valeas ; postremo, licet in culmine honorum et virtutum, atque adeo in plausu populi constitutus, quam nihilo tamen (quod rarissimum est) sis anirao elatior, sed ad omnes qui abs te opem flagitant. benignus et misericors. Eam ob rem, quum Ordo noster merito tibi debeat universus, ego partes meas agam, ut vel infimus omnium. noniine meo tuis beneficiis sive in Ordinem, sive in alium quemcumque studiosum collatis, habeam gratiam : quandoquidem referre non sit opis mecT, quum adeo sim ego tenuis, tu adeo potens, ut quemadmodum nihil ego valeo, ita nulla tu re indigeas. Verum. tametsi nihil quod te dignum foret possim, numquid propterea animi mei erga te benevolentiam non declarabo ? Id enim opto, id percupio maxime, aut rem tibi gratam efficere. aut saltem gratificari cupientis ostendere animi affectum. Cujus quantisper nulla datur occasio potior, lucubrationem hanc D. Dionysii nostri. quam in Proverbia scripsit Salomonis, in Ecclesiasten, in Canticum canticorum, in Iil)rum Sapientiae et Ecclesiasticum, Tuas Excellentia? a me dedicatam, qureso. suscipe. Cui enim magis sequum foret hos libros nun- cupari, ({uam illi qui tam a Hege quain a populo habetur sapientissimus ? qui prudentife virtutem quoque conjunxit : quod adeo videtur necessarium, ut nisi prudentiic adsit virtus. calliditas magis quam prudentia dicenda sit : mors utique animne, utpote in varia mala pniecipitans. et juxta Apostolum haud immerito prudentia carnis appellanda. At^jue rursus, nisi virtutem moderetur prndentia, saspenumero (licet tuto se gradu quispiam putet) impingat oportet. labatur aut ruat. Siquidem animus niliil disceinens, fucum mendaciumque virtutis, pro vir- tute nonnunquam amplectitur. Opera^ pretium igitur est, virtuti prudentiam con- junxeris : quandoquidcm non tibi uni, sed universo regno vivis. Quare etiam non extra rem agere videor. qui hos quinque libros (ut vocant Sapientiales) tanto de- dicem viro, quibus sapienti dem occasionem ut sapientior fiat. habeasque interim ubi animum tuum alienis negotiis occupatum. ad te rediens, fructuosa hac lectione recrees. Quod sane, ut mihi videor. noii ignaviter prudentiae tuae consulo. (juando- quidem haec recreatio ejusmodi est, ut juxta sit etiam eruditio : nec parum condu- cet, dum a consiliis negotiisque regni fueris liber, in his ferias agere, a quibus rursus ad regni negotia, ubi opus est. redeas instructior. Spero auteni tam gratam tibi fore hujus lectionem, ut per te (quod futurum pra^video) non solum hoc opus, verum reliqua etiam hujus D. Dionysii opera (qune hactenus ferme innumera la- tent) doctissima Anglia requirat, ad editionemque juvet. Tot namque vir iste Deo plenus fecit libros, ut nisi eosdem manu etiam sua scripsisset. incredibile foret unum hominem qui vel nulli operi alioqui animum daret, potuisse legere, nedum meditari, componere, scribere atque (qua^ omnia solus fecit) corrigere. In quibus

EPISTOLA NUNCUPATORIA XIII

adeo plenus est eruditione, adeo copiosus varietate, adeo pietate refertus, ut nihil supra. Gui adest in tractandis rebus mira quasdam diligentia et raritas, in eruendis mysteriis sedulitas, in componendis moribus juxta cum severitate lenitas, et in corrigendis vitiis (quod Chrysostomus monet) tff^loq, te c;uyYvojf7.Y,<; oux a-ECTepYipivo?, xal vou8£C7('x otAavOpwTtiav l/way.. Queiii si cum vetustis illis sacrarum Litterarum illustra- toribus comparare voles : ut in orationis structura et dictionis filo inferiorem, ita in sententiarum pondere, in gestorum delineanda ratione, in expositione myste- riorum, in efformandis Ghristianae vitge moribus parem, ne dicam superiorem, invenies. Utitur nonnunquam (ingenue fateor) triviali"bus, rudibus, subagresti- bus, asperioribus et minus receptis verbis, sed tamen vivis, animatis, flammeis, aculeatis, ad imum spiritum penetrantibus, lectorem ipsum mirabili potestate transformantibus et erudientibus : quibus crediderim citius vehementiusque lecto- rem rapi in divinum amorem, extra se poni, quam fracta aliorum quorumdam compositione. Solet saepenumero dura et salebrosa oratio aculeos in animis audito- rum relinquere, eo quod virilis sit : ubi mollis et concinna, eo quod effeminato concentu, numeroque lasciviori decurrat, praepropere evanescit. Et inanis est soni- tus optimorum et ornatissimorum verborum, si nulla subjecta sit sententia et scien- tia. Nonne Augustinus ait, eo magis soloecismis et barbarismis offendi homines, quo infirmiores sunt, et eo esse infirmiores, quo doctiores videri volunt ? Non te movebunt verborum furfures, si sententiarum polline delecteris. Nec offendit inae- qualitas dictionis, si allubescat integritas prasceptorum et eruditionis soliditas. Quid enim orationis modulationem et numerositatem requiris, ubi mysteriorum celsitu- dinem exspectas ? B. Ambrosius testatur, lenociniis et fuco verborum sententias enervari. Et divus Hieronymus, non in verbis Scripturarum esse Evangelium, sed in sensu : non in superficie, sed in medulla : non in sermonum foliis, sed in radice rationis. Gregorius quoque in prologo super Job ad Leandrum episcopum ait : Ipsam artem loquendi, quam magisteria disciplinse exterioris insinuant, servare despexi. Nam sicut hujus quoque epistolse tenor denuntiat, non metacismi collisionem fu- gio, non barbarismi confusionem devito, situs motusque propositionum etiam, ca- susque servare contemno : quia indignum vehementer existimo, ut verba ccBlestis oraculi restringam sub regulis Donati : neque enim hsec ab ullis interpretibus in Scripturse sacrae auctoritate servata sunt. Sanctissimos hos Patres pluresque alios imitatus, Auctor noster maluit (quod in primis ecclesiasticum scriptorem decet) plane ac dilucide dicere, ne, quemadmodum B. Augustinus scribit, animo defu- gerent ea qua3 dicere conabatur, dum attenderet ut arte dicerentur : et ne ea qu£e mentium religione contineri oportet, ut Hilarii verbis utar, in periculum humani eloquii protraheret. Hunc igitur in Salomonis libros niodo lege, et vide quid in reliquos utriusque Testamenti libros, in Sententias quoque (ut vocant) quas pnBlis paramus, in Dionysium Areopagitam, in omnes partes S. Thomge, quid denique in omnes ferme disciplinas ac status scripserit, perpende. Sit posthac, vir omnium integerrime, per me tuus, qui hactenus est meus : imo ego per hunc deinceps tuus sim, quandoquidem et tu jam olim coepisti et Ordinis esse et meus. Vale. Ex Gartusia nostra Goloniensi. Anno a Ghristo nato MDXXXIII, divi Joannis Baptistae feriis.

REVERElNDISSIMO IN CHRISTO PATRI, Et CLEMENTISSIMO PRINCIPI AC DOMINO, D. JOANNI, EJUS NOMIMS QUINTO, ARCHIPR.ESULI TREVIRENSI, SACRI ROMAM IMPERII PER GALLIAS ARCHICANCELLARIO, PRINCIPI ELECTORI, ETC, DOMINO SUO LONGE COLENDISSIMO.

Q

^om.xv,4. ^~^ U.ECUMQUE scripta sunt, ait tul)a illa Ecclesiae, vas electionis, Paulus, apostolus Jesu Ghristi, ad nostram eruditionem scripta sunt, ut per patien- tiam et consolationem Scripturarum sj^em liabeamus. Sumus enim multis cincir periculis, miseriis, calamitatibus, tentationibus, laboribus, dillicultatibus : quibus non possemus sane non obrui ac prorsus opprimi, nisi adesset nobis gratia et consolatio Spiritus Sancti, qna inter tot mundi discrimina, angustias et alllictio- nes, in spem meliorem identidem erigamur. Atque iiaec consolatio ut est mnlti- plex, ita mirifice sese ofTert in Scripturis illis divinis, quas canonicas recepto more appellamus : quae ut sunt absque ullo dubio summi Spiritus adspiratione confecta^, ita non solum majorem ceteris quibuscumque quantumvis illustrium auctorum scriptis obtinent dignitatem et auctoritatem, sed etiam uberiorem ac ellicaciorem habent vim et energiam ad consolandos animos nostros, dum in hoc exsilio con-

II cor.v, 6. stituli, a Domino peregrinamur. et carnis, diaboli, mundi infestissimis ac iui- portunissimis persecutionibus impetimur ac exercemur. Verum, iie quid in ipsis divinitus inspiratis Scripturis ea ex parte displicere minusque satisfacere nobis possit, quod plerisque in locis obscurius editie ac elaborata? sint, et prupterea, ut bene intelligantur, CKdipo quodam opus habere videantur, atque eo ipso nomine nihil aut parum bonoe frugis, lectori necdum satis exercitato allaturie existimentur, alios quosdam nec paiicos sane viros undequaque eruditissimos atque sanctissimos divina nobis providentia excitavit, suaqiie implevit gratia, qui Scripturarum involucra et dubias sontentias nobis oinnino i^erspicuas siio labore et industria reddiderunt. Quorum studio, Ghristi gratia etliciente, factiim est, ut inter abstrusos ac avios mysticorum sensuum recessus plano et inotfenso pede aml)ulemus, ca- piamus quae non intelligebamiis, suspiremus ac inhiemus veris illis bonis, quae nobis simplex Scripturae littera proponit quidem, sed minime exponit : imo vero multis ac impenetrabilibus humanae mentis imbecillitati tegminibus involvit, non temere quidem, sed iit ipsa litterae planities quoslibet ad legendum invitet, porro interior latens sententia superbos fugiat ac repellat, tanquam indignos qui per- cipiant ea quae non nisi parvulis, id est humilibus, revelanlur : denique pios exerceat ac illiciat, ut cupiant intelligere ac invesligare,non vana ac repreliendonda curiositate, sed religiosa animi pietate, qiia? siib cortice litlerte intus manent recondita et occultata. Ita iiimirum omnil)us consulit Scriptura divina : pascit manifestis, exercet abstrusis ; nec semper perspicua est, nec semper obscura, ne

EPISTOLA NUNCUPATORTA XV

vel facilitate vilescat, vel nimia obscuritate taedium pariat. Et licet altissimo Sancti Spiritus consilio factum sit, ut omnis sermonis fastus et humanae vanitatis tumida sapientia absit a toto sacrce Scripturae corpore, non tamen abest inde stupenda quaedam et suspicienda sapientia, omnibus non plane csecis quamdam sui venera- tionem incutiens, et mire intus animos penetrans longe profecto efficacius, quam solent ea qua3 hominis cujuscumque ingenio excogitantur. Voluit enini Spiritus Sanctus in illa splendidissima divinorum voluminum mensa omnibus esse sua fercula proposita, unde caperent singuli qnod esset e salute et usu singulorum. Quod illi dilficile non fuit, utpote omnium corda et conditiones optime perspi- cienti. Quo flt ut ex illo instructissimo coelestium eloquiorum convivio abunde omnes reticiantur, et ubertim suppeditet omnibus quidquid illis ad bene beateque vivendum possit esse adminiculo; si tamen non sint animo surdi prorsus et caeci, ut nec audiant nec videant voces et incitamenta Spiritus Sancti. Possunt haec dilucide vel ex se ipsis intelligere, qui intus per Ghristi gratiam resuscitati, vivunt in Deo : qiiibus multa stepe in Scripturis sacris perspicue aperiuntur, unde illarum virtutem et incomprehensibilem vim ac majestatem suspicere et admirari coguntur. Qui vero sseculi vanitatibus dediti sunt, et vivunt multis sceleribus obligati, legere illi quidem et audire possunt voces Spiritus Sancti et verbum Dei, et passim multa illis occurrunt, quibus merito emolliri deberent ad vitae emendationem instituen- dam, sed surda aure pertranseunt, nec internis animi obtntibus adspicere sincere possunt,quid in ipso Dei verbo intus delitescat plenum admirationis ac reverentiae. Itaque tales fatentur quidem se nosse Deum, et Ghristi Evangelium buccis crepi- th , ir, tantibus praedicant, sed factis et moribus negant. Quibus sane utilius fuerat non nosse Dei voluntatem in ipsius verbo abunde nobis declaratam et expositam, quam cognitam usque adeo contemnere et neglectui habere. Verum iis pra^termissis, ut ad institutum revertamur, dubium non est magnam illis viris nos debere gratiam, qui scfipta divina plerisque locis omnino tecta et impenetrabilia infirmis ac parum illuminatis mentibus, pro ipsis divinitus collata gratia suis commentariis illustra- runt. In quorum numero non postremum sibi locum vindicat Dionysius noster Gartusianus, vir (sine ulla ambiguitate) multiplici eruditione ac eximia vitae san- ctitate prceditus : qui immenso iabore ex veterum monumentis, imo etiam ex ipso Sancti Spiritus sincero lumine ac divina irradiatione confecit totius sacrae Scriptur^e commentaria nec contemnenda, nec vulgaria quidem. Speciatim vero libros illos ({uimjue, quos Sapientiales vocant, docte ac pie explicavit, adeo ut nemo sit qui illius lectione se non sentiat in iis intelligendis haud mediocriter adjutum. Potest quidem lector curiosus stili elegantiam in eo desiderare, sed eam minime requiret, qui non tam aurium oblectamentis, quam rerum cognitione delectatur. Esto, vim suam habeat sermo ornatus : sed satius est ad pietatem et rerum notitiam institui verbis licet simplicibus, quam lasciva verborum petulantia et dictionis phaleris sine aliquo fructu inanissime detineri. Noster ergo Dionysius, quum totius Scri- pturoe divinse explanandae sibi negotium sumpsisset, etiam hos quinque partim Salomonis, partim aliorum libros exposuit diligenter, copiose et erudite. Qui quum jaui rursus novis essent typis excusi, dignumque videietur, ut novo studio, pul- chrioribusque characteribus impressi, novum sibi patronum adsciscerent, inter

XVI EPISTOLA NUXCUPATORIA

multos praecipue se nobis obtulit Tua Celsitudo, Pontifex celeberrime, Tuque adeo in primis idoneus nobis occurristi, cujus nomine opus hoc Dionysiacura insigniretur. Quamvis enim jam olim suum habuerit patronum, at nova nunc diligentia, magnaque animi industria castigatum et emendatum, merito debuit praecellentioris viri auspiciis emitti. Est enim revera ab innumeris vindicatum mendis, opera et vigilantia studiosi viri Bartholomaei Laurentis, in fedibus Quen- telianis typographici castigatoris : qui sic in eo ad amussim corrigendo laboravit, ut quisquis hanc editionem cum aliis contulerit, manifesto et ipsius vigilantiam, et aliorum incuriam ac oscitantiam sit deprehensurus. Deinde quando opus ipsum Sapientiae peculiari praenotatur titulo (dicuntur enim libri isti quinque Sapientiales), etiam eo nomine Tuae potissimum Amplitudini idem oportuit nuncupatum, quum sis Princeps ipse multa prudentia insignite ornatus, qua Tu sapientissime creditum tibi divinitus Pontificale munus administras, constantissimus in fide Catholica, hostis acerrimus vitiorum, Pastor pientissimus ovium Christi Tuae curae commis- sarum, denique sic omnigenis praeditus virtutibus, ut Pontificia dignitate omnino dignus habearis. Quaj etsi nos pluribus prosequi juvaret, iis tamen supersedemus, ne non tam veras praedicasse virtutes tuas, quam adulationis detestabili vitio ser- viisse videamur. Lt ergo jam dicere coepimus, Tua? Celsifudini hoc Dionysii opus grande et eruditum dedicamus, hoc obnixe rogantes, ut pro solita benignitate et clementia tua placidus accipias, sapientissime Pontifex, quod nos candide exhibe- mus. Alii alia, eaque longe priestantiora fortasse munera olTerunt : at nos pro nostra virili portione ofTerimus quod habemus. Xec formidamus ne despiciat Tua Celsitudo munusculum hoc, quamvis exiguum, si pretium spectes : imo vero hoc 'ipso illi gratissimum fore confidimus, quod sit litterarium, nec qualecumque sane, sed ex medio divinarum Scripturarum corpore extractum. Sic enim persuasum habemus, Tuam Gelsitudinem inter diversas sfficulariuni ac spiritualium negotiorum occupa- tiones, inter medios curarum tumultus, inter tot occurrcntium rerum diversitates, libenter subinde ad legendas divinorum Scriptorum paginas, tanquam ad gratissima animarum pascua recurrere, atque inde verani et salutarem hauriro sapientiam, qua possis tum propriae, tuni aliorum saluti rectissime consulere. Sed ne fortassis duni longior sum, etiam tanlio sini, hic linein faciens, Tuam Celsitudinem Christo Opt. Max. medullitus cupio esse commendatam in annos plurimos, ut per Te Ecclesia Trevirensis non solum ab haereticorum monstruosis dogmatibus servetur immunis, sed etiam in dies a corruptis moribus, si qui adhuc uspiam re.sident, prorsus repurgetur, et ad pristinum veteris Ecclesijp decorem pukherrime reforme- tur, ut jampridem sumino studio conatus es, nec etiamnum conari desinis, Christi fretus gratia et ope, qui Tuae Celsitudini et animum suggerit et vires ad aggredienda perficiendaque ea, quae sint ad ipsius honorem et populi tui salutem. Vale, Pontifex celeberrime. Ex Carlusia Coloniensi, pridie S. Matthiie apostoli, anno Christi nati MDLV.

Reverentiae Vestras Archiepiscop.

Deditissimus Servitor,

F. Bruno Loer a Stratis, Gartusiae Coloniensis Procurator.

ENARRATIO

IN PROVERBIA SALOMONIS

T. 7.

PR^FATIO

DIXIT Dominus Salomoni : Quia posiulasti sapientiam, ecce dedi tibi cor sa- piens et intellifjens,Jn tantum iit niUlus ante te similis tui fuerit, nec post te surreclurus sif. III Reg. lll, 11, 12.

In his verbis tria tanguntur : nempe excellenlia sapienlige Salomoni concesseB; et qualiter, seu a quo eam acceperil, scilicet per infusionem a Deo ; et item causa meritoria infusionis tam liberalis, videlicet, quoniam data sii)i optione ad postulan- dum quod vellet, sapientiam petiit magis quam divitias, quam longitudinem vilse, quam famam, vel triumphum.

Denique data est Salomoni supernaturaliterque infusa, sapientia mulliplex. Primo videlicet, sapienlia illa quse est unum et primum inler septem dona Spiritus Sancti : /«. xi, 2. et hsec sapienlia est habilus supernaturalis infusus ; per quam mens creata agnoscit et contempialur divina cum guslu interno, et bene judicat de summo et incommutabili bono, per connaturalilalem ad iilud, et per conlormitatem affectus ad ipsam noti- tiam. Sicque per sapienliam istam agnoscit homo, non jam nuda et informi notitia, sed formata et affecliva cognitione, quod solo Deo fruendum sit, et [ei] summe vacandum alque finaliter inhaerendum : et cum sapore interno sic senlit et judicat. Hsec sapientia non potest esse informis, imo caritati inseparabiliter est connexa : ita quod quicum- que exsislit in statu salutis, hoc est in caritale et gratia, habet sapientiam istam secundum aliquem gradum ; et quanto quis aniplius crescit in caritate, tanto amplius crescit in sapientia ista. Ideo, sicut non est credendum Salomonem fuisse majorem Moyse, Abraham, David, et consimilibus Sanctis in caritale et sanctilate, quibus nec in carilate et sanctitate sequalis fuisse censetur ; sic in sapientia ista nec major, nec aequalis illis creditur exstitisse.

Alia est sapientia supernaturalis, donum ac habitus gratise gratis datge exsistens : per quam homo scit et potest ea quse fidei sunt, declarare, probare, defendere. De qua loquitur Augustinus : Habes ipsam fidem, non habes ipsam facultatem ac copiam defendendi fidem. Hinc sapientia ista potest esse informis, id est sine caritale et gratia gratum faciente : estque communis virtuosis ac vitiosis hominibus, sicut et cetera gratise gratis datse dona. De qua ait Apostolus : Alii per Spiritum datur sermo icor. x.r, sapienliae, alii sermo scientise. Hsec sapientia, quamvis gloriosis Apostolis, mullisque ^' aliis Sanctis per infusionem sit dala, nihilo minus per lectionem, auditionem, ac studium sacrse Scripturse et theologicorum voluminum potest addisci : imo a studen-

4 PRiEFATIO

tibus ac studiosis quotidie discitur. Hasc quoque sapientia in inagna abundantia infusa est Salomoni. Non tamen major fnit in eo, quam in Moyse legislatorc Hebrgporum : quoniain Moyses magis fuit iiluminatus a Deo ad inteiligendum rationes et argumenta legis per ipsum datse, hoc est rationes credendorum, et litterales ac spiritiiales et mysticas rationes praiceptorum moralium,.C8erimoniaiium ac judicialium legis desuper datae per se, quam aliquis alius in veteri Testamento. Xam in omni ordine, primum est maximum.

Tertia est sapientia naturalis et pliilosopliica : qua^ Iiimine naturali ac studio in- veniri potest et obtineri; et tamen per infusionem aliquii)us est concessa. Hsec autem sapientia quandoque extense accipitur pro omni notitia vera, qufe naturali ralione potest acquiri ac inveniri ; sicquc scientiam et prudentiam comprehendit. Quandoque strictius sumitur pro cognitione divinarum ct immaterialium rerum. Haec autem sa- pientia extense accepta, prout scientiam prudenliamque includit, videtur Salomoni infusa in excellentia quadain praecipua, ita quod in ea non fuerit aliquis inajor eo, nec ante, nec postea, Christo et proloplaslo parente exceptis : quanquam de Arislolele dicat Hieronymus, quod procul dubio fuit grandc miraculum in toto genere hominum, quoniam quidquid uaturaliter sciri polest, videlur ei infusum. Ouod diclum, est pie intelligendum.

Porro, quod Saloinon in sapienlia illa pr;rfata, seu in scientia nalurali, morali ac

rationali simul sumplis prcefulseril, videlur insinuare Scriptura. I.egilur enim lertio

111yfe5r.1v, Reguin : Dedit Deus sapientiam Salomoni, et prudentiam multain nimis, et latiludi-

2'J-33 «j 1

nein cordis quasi arenam quae est in liltore maris. Et pr«cedebat sapientia Salomonis sapienliam omnium orienlalium et .Egypliorum, et crat sapientior cunclis hdminibus. Loculusque est Saloinon tria millia parabolas, et fuerunl carmina ejus quinque niillia. Et disputavit super lignis, a cedro quae esl in Libano, usque ad hyssopum qua? egre- ditur de pariele ; et disseruit de jumenlis, el volucribus, et replilibus, et piscibus. Snp. VII, Insupcr, in persona Salomonis dictum videlur illud : Deus dedit mihi horuin quae sunl scientiam veram, ut sciam disposilionem orbis lerrarum. virlules elementorum, initium, consummalionem el medielalem lemporum. vicissiludiuum permiilaliones, moruin miilationes, et slellarum disposiliones. naluras aninialium, el iras besliarum, vim ventorum, el cogilaliones hoininum. differenlias virgultorum, et virlutes radicum. Quum itaque tanla fiierit sapienlia Salomonis, ceilum est in verbis ipsius sapientiam contineri praecipuam : idcirco cum ingenli diligenlia sunl pensanda. Quorum decla- Eccii.i,ii. ratio, prout fons sapientiae Deus gloriosus et e.vcelsus, cujus incircumscripla essentia est sapicntia infinila, concesseril, priesenli opere prosequenda esl.

ENARRATIO

IN PROVERBIA SALOMONIS

REGIS ISRAEL

S

ARTICULUS PRIMUS

EXPOSITIO CAPITULI PRIMI : PARABOLiE SALOMONIS.

ALOMON tria nomina est sortitus : A lem, reducitur, quoniam de virtutibus, prse- nis opera

quoniam dictus est Salomon, quod sertim moralibus, tractat; liber vero Ec- "^|]^|^^i^°°'

Par.xxn, iuterpretatur pacificus ; dictus est etiam clesiastse, ad logicam, quia scholastice et

?ccie I 1 Ecclesiastes, quod interpretatur conciona- disputative procedit ; liber autem Cantici

tor; et iterum appellatus est Ididia, quod canticorum, ad physicam seu naturalem,

iRefj.xu, interpretatur amabilis Deo. Fecit quoque quia ad Greatoris amorem, coelestisque

^' tria volumina, preetactorum nominum in- Sponsi internum amplexum,atque ad sum-

terpretationibus correspondentia. Etenim mse et incomparabilis veritatis contem-

liber Proverbiorum correspondet nomini plationem universa natura, totusque ordo

ejus, quod est Salomon, sive Pacificus : creaturse dirigunt, excitant ac deducunt.

quia in libro Proverbiorum, de exercendis Propter quod ait Apostohis : Invisibilia flom. i, 20.

virtutibus, de vitiis evitandis, de spirituali Dei, per ea qu» facta sunt, cognoscuntur ; profectu, de sapientise studio specialiter B sempiterna quoque virtus ejus et divini-

atque prsecipue tractat : per quse pax vera tas. Et Isaias exhortans : Levate, inquit, /«. xl, -20.

acquiritur et servatur, et homo Deo pa- in excelsum oculos vestros, et videte quis

cificatur. Liber autem Ecclesiastae corre- creavit hsec.

spondet nomini ejus, quod est Conciona- Amplius, quum triplex sit status fide-

tor : quia in libro illo ad utramque partem lium, puta incipientium, proficientium, et

argumentatur, et instar concionatoris in perfectorum : liber Proverbiorum magis

personis loquitur diversorum. Porro liber coaptatur statui incipientium, quoniam li-

Cantici canticorum, nomini ejus, quod est ber hic tractat de vitiorum exstirpatione,

Ididia, correspondet : quia in libro illo, de timore Dei, de disciplina, de correptio-

de mutuo illo inter Sponsum et Sponsam ne et correctione sequanimiter suscipien-

ardentissimo purissimoque tractatur amo- dis, de linguae custodia, et consimilibus

re, per quem rationalis creatura fit Deo C multis. Liber vcro Ecclesiastee magis con-

amabilis. venire videtur statui proficienlium, quo-

ut ires Prseterea, quum philosophia sit triplex, niam tractat de rerum transitoriarum va-

^rrcT^^^iu scilicet ethica, logica et physica : liber nitate, de instabilitate sa^culi hujus, de

riaSaiomo- Proverbiorum ad ethicam, id est mora- accessu mentis ad unum invariabile bo-

6

ENARRATIO IN CAP. I PROVERBIORUM. — ART. I

Tria Salo- monis no- mina Chri- rIo convc- niunt.

Coloss. 1, 20.

Ephes. II, 14.

Mntth.m 17; XVII, 5.

I.ibrum Pro- vcrbiorum iion ab Au- clore,sed €ib aliis supion- libus fuisse cditum.

Prov. xxv 1.

lhid.\, 1.

num, de supergressione rerum inanium, et profectu virtutum, ac exercitalione in rebus divinis. Porro liber Cantici cantico- rum evidenter congruit statui perfecfo- rum, quorum est per amorem ecstaticum, per viam unitivam, per limpidissimam contemplationem Vacare et inhserere tri- umphantis ac militantis Ecclesiae Sponso. Hsec autem per quamdam coaptationem, non per prsecisionem sunt intonigenda. Non enim in libro Proverbiorum praecise agitur de pertinentibus ad incipientes : imo et de filiali et sancto timore, de sa- pientiali contemplatione, de generatione Verbi geterni, de virtutibus purgati animi aliqua interseruntnr : quemadmodum et in Ecclesiaste qu»dam de pcrtinentibus ad incipientes dicuntur.

Prgeterea, quum Salomon fuerit Christi figura, praefata tria nomina Salomonis po- tissime congruiint Christo. Ipse namque est verus ille paeificus Salnmon. qui per sanguinem crucis sua> reconciliavit nos Deo ; estque pa.\ nostra, (jui fecit utraque unum. Ipsc quoque est Ecciesiasles seu Concionator, disceptans conlra reprobos et pro electis. Ipse esl Ididia, de quo Paler ,T'ternus : Hic esl, inquit, Filius mens di- lectus, in quo mihi bene complacui. El sicut devotissimus ait Bernardus, Chrislus in hoc mundo fuit nosler Pacificus, in ju- dicio erit Ecclesiasles, in palria vero Idi- dia erit, ubi Sponsa perfruetur ejus am- plexu plenissiine in fervenlissima carilate.

Denique lihcr iste Proveibiorum Salo- moni adscribilur, non qiiod ipse immedi- ale ediderit aul conscripserit librum, sed quoniam verba ab eo prolala, ministri ejiis nolaverunl et conscripserunt hiiu' indc in schedulis et memltranis, (pue postea ab aliquo sapiente in unum colleclfp sunt, non lamen ab uno soIo.El islud conjiciiur ex 60 potissime, quod infra pra?milliltir prologus isle atque praefalio, Ha> quoque parabola Salomonis, quas transtuleriint viri Ezechia» regis Jiida ; el ilem ex eo, quod infra habetur, Parahohp Salomonis, elc. Sicque ab exordio hujiis libri, usque

A ad illud capitulum exclusive, creduntur ab uno sapiente collectse ; alque ab illo loco, usque ad capilulum vicesimum quin- tum exclusive. ab alio : et ab illo capitu- lo, usque ad finem libri, a tertio.Yerum his objici potest, quod ipsemet Salomon de se ipso protestatur : Quum esset sapien- Eccie. \u tissimus Ecclesiastes, docuit populum, et ^' "^* investigans composuit parabolas multas ; qua>sivit verba utilia. et conscripsil ser- mones reclissimos ac verilate plenos. Si ergo quis vellet tenere islum librum. sic-

H ul et alios duos sequentes, esse a Salomo- ne editum et conscriplum, polest adjicere quod idcirco decimocapitulo prologus ille pra^mittitur, quoniam Salomon longa mo- ra et occupatione alia intervenienle, ibi quasi de novo incepil: prologum vero, qui vicesimo quinto prfemittitur capitulo. non esse a Salomone. sed ab alio qiiodain in- sertiim. ad insinuandum quod parabola) ab illo loco seqiientes, fuerunt a sapien- tibus Ezechiip regis communicala^ aliqui- bus aliis gentibus id cupientibus, in alia

C lingiia : sicque ab illis vere dicuntur Irans- lala). Nam si eas sulummodo, sicul priPta- ctuin est, ex membraniilis redegissenl in uiuiin. aplius dicerelur. H.'p quo^iue para- buhp Salomonis. (|uas eollcgcrunt, quain, Qiias Iranstulciunl, viri Ezechia'. Verum- lamen de hoc assertivc nil dico. Amplius, (]ui affirmant librum islum ab aliis esse collectum, asseriinf prologum primi hujus capitiili, non a SalouKine. sed a colleclore hoium piiinoriim dccciii capilulorum esse pi;pmissiim.

I) .Vttamen ea qiup lcligi, videnlur confir- mari verbis llieronymi, proleslanlis : Tri- bus nominibus fuisse vocatuni Salomo- uciu, Scriptiii.T inanifcslissimc docenl : [*aciriciiin, id cst SaIomonem,ct Ididia, hoc csl dilcctuin Domiiii, cl Cohelelh, id est Ecclesiaslen. Itaqiie juxla numeriiin voca- bulorum, Iria volumina edidil : In Pro- vcrbiis parviilum docens, iindc ad filiuin crchro dirigitiir ac repclilur sermo ; in Ecclcsiastc vero viriiin maturip iptalis in- struens, ul nequaquam in rcbus inundi se

ENARRATIO IN CAP. I PROVERBIORUM. — ART. I

'rov. III, <id. xxii, id. XXIX,

putet esse perpetuum, sed caduca et bre- A via esse universa quae cernimus; ad extre- muni vero, jam consummatum virum, et calcato sfficulo prseparatum, Sponsi jungit amplexibus. Haec Hieronymus.

Itaque in exordio prologi hujus innui- tur, de qua materia in libro isto tractetur. Parabolce Salomonis filii David, regis Is- rael. Porro parabola vocatur similitudo, quoniam in sermone parabolico intellectus verborum accipitur non immediate juxta verborum seriem, significantiam ac teno- rem, sed juxta rem significatam per ver- B ba. Dicitur namque parabola, a Trapa, quod est juxta, et ^.ci^X-^, sententia, quia directe non sumitur sensus parabolae juxta verba, sed juxta significata per ea : sicut infra per arborem seu per lignum vitse desi- gnatur sapientia ; per ventrem, intelle- ctus ; per rete, deceptio. Sicque liber iste vocatur liber Parabolarum, seu Parabolae : non quod omnes ejus sententise et doctri- n8e,seu verborum complexiones sint tales, imo in multis est simplex et planus, non parabolicus sensus ; sed quia frequenter C parabolico utitur modo loquendi.Et quan- tum ad hoc, verum est quod asserit Glos- sa libri Proverbiorum : Non, ut simplices arbitrantur, habet patentia (id est mani- festa) prsecepta ac documenta, sed quasi aurum in terra absconditum, et nucleum in nuce conclusum ; et sicut in hirsutis castanearum operculis inquiritur fructus intus contentus, sic in Proverbiis altius inquirendus est sensus divinus. Denique, sicut ait Hieronymus, Hebrsei hunc librum appellant Parabolas; editio autem vulgata D vocat eum Proverbia, sicque communiter nominatur et allegatur. Et concordat ac convenit utraque appellatio ista.Qiiae enim parabolse nuncupantur,quia obscura sunt, proverbia quoque recte dicuntur, quia in ore loquentium ssepe versantur, memori- terque tenenda sunt. Demum proverbia interdiim ita obscura sunt, ut apte di- , cautur parabolae. Unde Salvator : Hsc in proverbiis locutus sum vobis. Est autem consuetudo sapientium, suis sermonibus

admiscere parabolica verba, juxta illud Job, Addidit Job assumens parabolam su- Jobws», am ; et secundum illud Numerorum, As- '' ^'"''' '■ sumpta Balaam parabola sua, ait. Num.\y.m,

At vero, ad quid tendant parabolse istse, '""^' et quis sit finis et fructus earum, sub- jungitur. Ad sciendam sapientiam. Quasi 2 dicat : Parabolee hae ordinantur ad obti- nendam notitiam divinorum, et veram il- luminalionem in fide, ad cognoscendum rationes credendorum, qualenus, juxla ex- hortationem principis Apostolorum, parati \neir.m, semper simus ad satisfactionem omni po- scenti nos rationem de ea, qua. in nobis est, fide et spe. Et disciplinam, id est, ad cognoscendum documenta ac prsecepla moralia, per quae dirigenda et gubernanda est vita humana ; vel, Disciplinam, id est morum compositionem, seu debitam pec- cati correctionem. Ad intelligenda verba 3 prudentice, id est verba prudentialia, qu» procedunt ex vera interiori prudentia, qua- tenus ea audiendo addiscant atque pro- ficiant, atque discernere queant quid ex vera, et quid ex ficta ac falsa prudenlia proferatur ; ut non credamus omni spiri- lyoau/i.iv, tui, sed simus prudentes sicut serpenles, 'ufitth.x et simplices sicut columbse. Nam quod i«- verffi discretioni contrariatur, non est ver- bum prudentise.

Ei ad suscipiendam eruditionem doctri- nw, id est, ad complectendum et exsequen- diim informationem Scripturse et eorum qui eam docent ac sermocinanlur, quate- nus dociles simus, et diligenter inlenti ad verba doclrinalia sapientium, juxta illud Job : Qni me audiebant, exspectabant sen- joh xxix, lenliam, et intenti lacebant ad consilium ^'' -^- meum ; exspectabant me sicut pluviam, et os suum aperiebant quasi ad imbrem se- rotinum. Quidam per doctrinam intelligit doclrinales scientias, ut grammaticam, lo- gicam, elc. Sed non videtur quod istae parabolse ad illarum eruditionem suscipi- endam ordinenlur ; sed eas tanquam ad- ininiculatorias atque prseambulas polius prsesupponunt. Justitiam, et judicium,et a^quitatem, id est, ad suscipiendum ac ob-

8

ENARRATIO IN CAP. I PROVERBIORUM. — ART. 1

66,

tinendum virtutem justitise, per quam Deo A exhibeamus quod ei tenemur, et judicium discretionis servemus, sequitatem quoque ad proximos custodiamus, habendo nos congruenter ad eos, temperando rigorem justitige per dulcorem clementise ex cir- cumspecta discretione. ili^quitas quippe est proprie quaedam relaxata ac temperata ju- stitia : quatenus sicut Deus in omni opere suo circa intellectuales creaturas. jusli- tiam misericordiamque contemperat. juxta

p«.xxiv,io. quod scriptum est, Universae vise Domini,

misericordia et veritas ; ita et nos vestigia B Creatoris sequentes, justitiam et miseri- cordiam commiscere discrete discamus et enitamur. Hinc oravit vir sanctus ad Do- Ps. cxviM, minum : Bonitatem et disciplinam el sci- entiam doce me. 4 Ut detur parvulis , id est pusillis et im-

perfectis ; vel, Parvulis, id est humilibus ; astutia, id est circumspeclio sagax. non vulpina calliditas : ut sint oculati ct soler- tes ad vilandum fiaudes, pcricula et rui- nam, ne sub specie boni fallantur, ncc excidanl a simplicilale quse est in Christo, G nec in via Dei remissius agant. Et adolc- scenti scientia et intellectus addatur, id est, in donis Spirifus Sancli qu,T scientia et inlellectus vocantur, proficiat, dc rcbus crealis assidue melius ac inelius sentien- do, el ea quae fidei sunt, perspicacius inlelligendo. Denique, sicut divinus Dio- nysius Ioquilnr,idcirco Scriplura frequen- ter parabolice fatur, quatcnus ipsa lo- qucndi obscuritas fiat studiosis fructuos» exercilalionis matcria alque occasio : per quam utique mens ipsa in sua considera- 1) tione acuitur, et proficil inquirendo, sub- tiliusque intelligit quod quserebat. Itaquc bona isla aslulia csl parvulis ncccssaria, ut sciant sophismatum vitarc vcisutiam,

Co/os.5. 11,8. qnum ct Aposlolus cxhoilclur, Videte nc

quis vos decipial per philosophiam et ina-

nem fallaciam : sicque evilatis erroribus,

in veritatis notilia crescanl. Hinc sancla

v?;«/i. I, animalia Kzcchicli in visione inonstrala,

i8;x, 11 erant undiquc oculata.

Hucusque prologus : quem lamen aliqui

dicunt paulo post finiri, quum dicitur, Timor Domini principium sapientise. Sed vcrs. 7. potius hic finiri videtur, quum dicilur : Audiens sapie>7s, sapientior crit. Quds ver- 5 ba preemittuntur, ad insinuandum quam salubre et fructuosum exsistat, verba sa- pientium audire; et ne quis tam eruditum ac sapientem se arbitrelur, ut verba sapi- entialia auscultare ct pcrpendere dedigne- tur. Porro. quod tracfatus hic inchoetur, Glossa quoque interlinearis faletur. El rur- sus in Glossa habetur : Pulchre Salomon a sapientia incipit, quoniam optione sibi initeg.iii, dafa, sapienliam petiit et accepit. Itaque ' ' sapiens homo, audiens verba sapientiae ac docfrina?, crescif in sapientia, vel addi- scendo quod ignoravif, vel id quod scivit clarius cognoscendo. vel ex ejus nolitia ad alia consideranda tendendo. Hinc el Phi- losophus aif, quod auditus est sensus di- sciplinae. quia audicndo insfruimur. Yisus famen plurium rerum differentias osten- dit. Diiplicitcr equidem acquirimus scien- tiam, secundum Philosophum : Primo, au- diendo ab aliis : et quanlum ad h6c,magis deservit auditus. Undc ct Aposfolus dicit: Fides est ex audifu. Secundo, personaliter /jom.x, it. inquircndo : cf quoad hoc, magis confcrf visus.

Circa ha^c asserit Glossa : Sapiens os- tciidil. neminem esse tam sapienfem in liac vila, qui non possit sapienlior esse efiam ex dicfis minorum. Audivif regina iii/?ef. x, Saba Salomonem, minor majorcm, cf sa- ''■ '" picntior rcdiil ; audivil .Moyses socerum Axorf.xvn., niultd infcriorcm, et sapicntior facfus est. ''•'"-"^- ilinc in suis Provcrbiis aif Cyrillus : Opor- tcl scmpcr addiscerc, ct in cxfremis horis fundum sapicnlisD desiderabilius indaga- rc. Sapicnlia luunquc csf finis priidcntis : ct ob lioc, quanfo hiiic fini sumus vicini- oies, fanto majori ini[)ctu a<I cjus amplc- xum curramus. .Motus enim virtutis, sicut ct niofus naturalis, in finc esl fortior : sed ct (lum \isus exferior senio ingrossafur. inlcrioris ociili visiis acuilur. Digniim quip- pc csl, ul diiin pliis vigcl mcnlis judici- um, discipliiuc plus opcram inipciulainus.

ENARRATIO IN CAP. I PROVERRIORUM. — ART. I

9

Ex his innotescit, quani reprehendendi sunt quidam superbi et scioli, qui idcirco prsedicatorum aut superiorum suorum do- cumenta aut monita audire contemnunt aut renuunt, quia se ea scire prsesumunt. Et iyitclligcns gubernacuJa possidebit. Eruditi namque in Scripturis, in lege, in juribus, et qui se ipsos in primis bene intelligunt,emendantac regunt,digni sunt alios gubernare, quum gubernare non sit nisi ad finem dirigere. Qui autem scit re- gulas juris divini, prsecepta, canones Ec- ciesise, viarum pericula, vitiorura et tenta- tionum remedia, atque veraciter prudens est, alios regere est idoneus.Propter quod Seneca dixit : Multos regere potes, si tu te rexeris ipse; et denuo, Plurimos poteris gubernare, si te gubernet ratio recta. Hinc recfor illitteralus rite vocatur asinus co- ronatus. Quis est intelligens, nisi cujiis mentem passiones et vitia non excaecant ?

fatth.xv, Csecus autem, hoc est homo passionatus, quamvis sit informi scientia plenus, si cseco ducatum prsebeat, ambo in foveam cadunt. Ideo ait Glossa : Nemo de sua se jactet scientia. Qui sapientium verba audire negligit et implere, vitam suam gubernare non novit, multoque minus ali- enam. Hinc ait Philosophus : Homines ratione et intellectu vigentes, naturaliter aliorum domini sunt et rectores. 6 Animaclvertet parabolam et interpreta-

tionem, id est, parabolicam locuLionem diligenter attendet, ejusque expositionem et sensum exquiret, vel ab aliis audiendo, aut in libris legendo, aut propria investi- gatione scrutando; vcrba sapientium : quo- niam verba sunt signa et not» interioris sapientise, qua^ per verborum audientiam ab audiente acquiritur. Hinc in Ecclesia-

?ec/i. VI, stico legitur : In medio presbyterorum sa- pientium sta, et ex corde verbis illorum conjungere. Et wnigmata, id est obscura dicta eorum. Tales fuerunt gloriosi Apo- stoli,quorum primus dixit ad Salvatorem:

'atth.xv, Edissere nobis parabolam istam. Porro sa- pienles interdum parabolicis aenigmaticis- que utuntur sermonibus, quatenus veritas

A veletur indignis, et studiosi exercitentur utiliter. Hinc Ghristus ab Apostolis inter- rogatus, Gur in parabolis loqueris eis ? .Vatth.xm, respondit : llt audientes non intelligant. J,I',;'?j)^"''' Unde in Ecclesiastico habefur : tn prover- EccU.mu, biis sapientium conversare, ab ipsis enim ^' "^" disces sapientiam et doctrinam.

Timor Domini esi principium sapientia'. 7 Hoc idem in Psalmo jam dictum fuit a pa- tre Salomonis, dicente : Sanctum et terri- Ps. cx.o, bile nomen ejus ; initium sapienliee timor *"• Domini. Quod potissime verum est de sa-

B pientia salutari infusa, quse est donum /s. xi, 2. Spiritus Sancti : quse sine caritate et gra- tia non habetur. Itaque, quum sapientia Sap.\,i. ista in malevolam non introeat animam, recte asserifur quod timor Dei sit princi- pium ejus, quoniam timor retrahit a pec- catis, sicque ad infusionem sapientise prae- parat mentem. Et istud de timore pure servili est accipiendum. Nam timor filia- lis, imo et initialis, simul cum caritate et sapientia ista habetur. Timor vero pure servilis, a caritate et sapientia segregatur,

G quia non amat justitiam, sed pravitatem, quam non amore Dei, sed ex respectu sup- plicii vitat : et tamen ex ea parfe, qua retrahit a peccato, disponit ad bona, et bonus est, quamvis non meritorius.

Ideo ait Glossa : Duo sunt timores Dei : unus servilis, qui initium sapientise est ; alius amicitialis seu filialis, qui perfectio- nem sapientise comitatur. Servilis, princi- pium est sapientise [ejus] qui post errata sapere incipit,et facit timere ne puniatur; sed hunc perfecta caritas foras mittit. xjoann.w,

D Succedit huic, timor Domini sanctus, per- '^p^ ^^.,,, manens in sseculum sseculi : quem caritas 10. non excludit, sed auget ; quo tiniet filius ne vel in modico oculos amanfissimi Pa- tris offendat.His verbis addit GIossa:Uter- que in futuro cessabit. Gontra quod objici potest, quod et anima Ghristi fuit et est plena timore hoc filiali, Isaia dicente : Re- /s. xi, 3. plebit eum spiritus timoris Domini. Atque, ut alibi legitur, Exercitus coeli cum tremore iii/?ej.xxii, adsistit ei. Propter quod cantatur in Gano- '^- ne : Tremunt Potestates. Et responden-

to

ENARRATIO IN CAP. I PROVERBIORUM.

ART. I

dnm, quod timor filialis cessat et evacu- A quia etsi quis sit apeccato purgatus.adhuc atur in patria, quanlnm ad actum ejus manent in eo reliquise peccato^-um, scili- qui est sollicitari ne peccnndo Deum of- cet difficultas bene agendi, obscuritas in- fendat : quia Beafi in gralia confirmati, telligendi, obligatio satisfaciendi : quas sciunt se non posse peccare. Et quantum expellit timor initialis. Sicque corde pur- ad hunc actum, nunquam fuit in Christo ' gato per fidem atque timorem, sentit dul- timor filialis. Yerumtamen timor iste ma- cedinem Dei : quemadmodum causa febris net in futuro, quantum ad actum suum cum reliquiis suis expulsa, sentit sanatus qui est reverentialiter affici circa Altis- dulcedinem cibi. — Insuper. tesle Philoso- simum, et ex intuilu infinila» majestalis pho,timor parit diligcnliam, et facit homi- ipsius in parvitatem propriam resilire. nem bene consiliativuni, sicque disponit

Denique ad intelligendum ea qua? infra ad sapienliam. de timore copiose introducuntur, advcr- B Sapientiam, per quam contemplamur tenda sunt quae in tertia parte Summa; divina, <^/ n^oc^r^wam, id est moralem scien- suse scribit Dominus Antisiodorensis : Ti- \'\ii\n, sti/l/i despiciimf.ln Scripturis. stulti

mor, inquit, initialis et filialis sunt ejus- dem speciei, quamvis differant accidentc. Sicut enim homo albus et homo niger sunl ejusdem speciei, tamen nulbis homo

dicunlur omnes homines viliosi, carnah?s et imperiti.qui summo et invariabiU bono pra?ferunt transiloria, carnalia et caduca : in quibus regnal vilium puerililatis, dono

albus cst homo niger ; ita timor fiiiabs et sapientiae direcle contrarium. Nam sicut

limor initialis sunf speciei ejusdem, la- pueri poma ef pira prteferunt auro ac

men nulhis limor inifialis est filialis. Ti- gommis, sic isfi fcrrena ef vana spirifua-

mor aufem filialis quandoque dicifur pos- libus el aDlernis, uf scribif Guillelmus Pa-

sessive, ut dicaliii' fimor filialis timor risiensis. Ili ergo sapienliani salulareni filiorum Dei : et sic non disfinguiliii' li- C et doclrinam salubrem conlemnulit : quia

mor filialis ab iniliali. Ouandoque aulem etsi verbis dicant se eas diligere, opeie 7'w.i, ic.

dicitur tiuior filialis pcr simililudiuem. li- tamen neganl. Kt dalo, qiiod pro adipi-

mor qiio liiiicliir Dc;is liinorc illo qiio fi- sccnda informi sapienfia ac docfiina sch.)-

lii liiiicnl palics, (iiiando limcul separari lasfica sfiidcanl ac laborenl,ad conscquen-

a patribus, solo fimore vel amore, efiamsi (juin commoda el honores vifse pra>senfis ;

niiila ex hoc eis immineaf pcrna. Et sic sapienfiain famen formatam, ef scienliam

diversificanliir isli limores. At vero limor acfiialcm. boni approbafivam, despiciunf,

l ,/onnn iv 18.

inifialis esf, qiio fimemus Deiim, partiiii infiiilii ptrna^, parliin ainore glorijc : el vocalur inilialis, (jiiia csl i)iimo incipicn- tiiim. Perfecta quoqiie carifas dicifiir foras

hoc est, non curant, nec apprehendere moliiinliir. Imo quidam eoruin sunt ifa cainalcs cl vani, qiiod eas irridcnl.nec ap- pelunl. Tal(^s fuerunl Scrib.T ct Pharisa>i,

milfcre fimorem inilialcm, (|iianliiiii iid D (|ui Chrislum conlra avaiiliani pra>dican- /ur. wi

\3, \i.

Joiinn. \ iO.

Act. XV, 9, Eccli. i.i"

hoc quod rcspicil pttMiam. Ilis vcrbis addil hic doctor : Potest eliaiu dici fimor inilia- lis, qiiia cst iniliiim sapicnlia'. Fidcs naiu- quc ct tiinor propric dicuntur sapicnti;u inifia, quoniam mundant cordis palafum a culpa. De fide efenim in .\ctibus habc- tiir, Fide piiiificans corda eoriini ; cl de fimore in Ecclcsiastico lcgifiir. Timor Do- mini cxpcllit pcccaliim. Tiiuor ctcnim s(>r- vilis, el fides, miindanl ab c^scntia ciilpa"; timor vero initialis, a rcliquiis vifiorum :

lciM (icriserunt. dicenles : Insaiiil : (]iii(l ciim audilis? Idco piolestalnr .\postoliis Corinlhiis : Animalis homo non pcrcipil iCor.i., u ea qua> siint Spiritus Dci ; sliillilia cnim est illi.

Pra;ferea, sapienfia, scienfia, prudentia. dc quibus in his Sapicnlialibiis libris fra- clalur, sinc virtutibiis noii habcnlur; nec niida nolilia cfficil sapicnlcm : imo sciens cl non lacicns, pejor atqiie slolidior est ignaro. Ideo omnis slultus veram hanc sa-

ENARRATIO IN CAP. I PROVERBIORUM. — ART. I

11

atth VI, 9,

'phes. vi. Cotoss. 20.

lebr. XII,

bid. 7.

'phes.iv,

9

pientiam et doctrinam hanc practicam, cu- jus finis est bene conversari, contemnit. Et juxta hunc sensum Seneca in epistola loquitur : Ilhid anle omnia vide, utrum in philosophia, an in ipsa vita, profeceris.Phi- losophia non est artificium populare, nec ostentatione paralum; non in verbis, sed in rebus est. Animum format et fabricat, vitam disponit, actioncs regit, agenda et omittenda demonstrat ; sedet ad guberna- cula, et per ancipifia flncfuantium dirigit cursum.

Aiuli, fili mi , auribus cordis ac corpo- ris, disciplinayn , id est informationem et correpfionem, pafris fui : priino et ma- xime Pafris coelestis (cui quotidie in ora- tione dicimus, Pater nosfer, qui es in coe- lis : ubi per Patrem tota superbeatissima Trinitas unus Deus infelligifurj ; deinde efiam patris carnalis, cui in his quse ad ejus auctorifatem ac prgesidentiam spe- ctant, est obediendum, dicente Apostolo : Filii, obedite parentibus carnalibus per omnia. Spirituali quoque patri, id est pra?- lalo, parere oportet ; maxime aufem Patri setcrno, quemadmodum ad Hebrseos dicit Apostolus : Patres quidem carnis nostra habuimus erudifores,et reverebamur eos : nonne multo magis obtemperabimus Patri spirifuum, et vivemus? Et rursus ibidem : In disciplina perseverate ; fanquam liliis offert vobis se Deus. Bt ne dimittas legem matris luce, id est militantis Ecclesise ; at- que ad litteram per matrem videtur Syna- gogam intellexisse, quse mater tunc exstitit Juda^orum, sicut modo Ecclesia Christiano- rum. His verbis jubenfur fideles omnem hsereficam afque schismaficam pravitafem abjicere, generalium quoque conciliorum canonibus obedire, et apostolicse Sedi esse subjecfi, ut solliciti sint servare unitatem spiritus in vinculo pacis.

Ut addatur gratia capiti tuo :\di est, do- na Spiritus Sancti, gratia gratum faciens, et virtutes infusse augeantur in mente fua : quse in cordibus obedientium solent perfici et augeri ; vel,gratia consummata, id est gloria sempiterna, addatur, ac detur

A cordi tuo in coelo. Nam, ut ait apostolus

Paulus, Gratia Dei vita aeterna ; et item ^om. vi,23. apostolus Joannes, De plenitudine ejus, /o«)in.i,i6. videlicet Yerbi a^terni, omncs accepimus, grafiam pro grafia : quia ex gratia orifur ac procedit gratia? incremenfum, de habi- tu actus, de virtute merifa, et tandem pro gralia meritorise actionis datur grafia, id esf gloria beafificee fruifionis. Et lorques collo tuo. Torqucs est circulare et aureum ornamentiim colli, quod capiti continua- tur.Sicque per torquem pofest confempla-

B fio infellecfus insinuari, quae ex Deo con- ceditur, et in ipsum redit ac terminatur, et collum mentis pulcherrime ornat. Porro coUum mentis, est vis prolativa verbi in- terioris. Quod aufem contemplatio isfa Dei recfe per torquem nofetur, consfat ex eo, quod divinus Dionysius quarto capifulo de Divinis nominibus, contemplationem, quse uniformis ac simplex est, comparat mo- tui circulari.

Consequenfer docemur adulalione non vinci nec allici, nec aliorum insligafione

G ad vitia trahi, nec innocentibus adversa- ri, sed pravam jugiler sccietafem vitare. Fili mi, si te lactaverint, id est, blandis 10 sermonibus mulserint, peccatores, ne ac- quiescas eis in rebus illicitis, nec eorum adulatione delecferis, aut exfollaris. Unde in Psalmo : Oleum peccatoris non impin- Ps. cxi, s. guet caput meum. Seneca quoque in suis Proverbiis loquitur: Habet suum venenum blanda oratio. Quse quam nociva sit ac repellenda, Dominus pandit, dicens : Po- /?. m, 12. pule meus, qui te beatum dicunt, ipsi te

D decipiunt, et viam gressuum tuorum dis- sipant.

Sidixerint: Veninobiscummeni\'& con- U sensu, aut corporis gressu ; insidiemur sanguini, id est hominibus, ad effunden- dum eorum sanguinem, quatenus bona eo- rum diripiamus ; abscondamus, id est, oc- culte ponamus, tendiculas, id est nocendi laqueos, contra insontem frustra, id est ad persequendum innccentem ac justum sine rationabili causa. Quod faciendo ini- qui imifanfur caput suum diabolum, juxta

12

ENARRATIO IN CAP. 1 PROVERBIORUM. — ART. I

Jo6 XVIII, 10. i2

Num. XVI, 31-33.

Jer. 1.1,34; Thren. iii, 53. 13

a

Joh\\i\.2- 13.

Mich. 111,3.

Joann. x,8.

illud beati Job : Abscondita est in terra pedica ejus, et decipula illius super se- mitam. Deglutiamus eum sicut infernus viventem, id est, eum totaliter exstingua- mus, et bona ipsius devoremus : sicut infernus deglutivit Dathan ct Abiron vi- ventes ; et integrum, quasi descendenlem in lacum : id est,.nihil relinquamus de eo residuum, sicut de eo qui in profundam labitur foveam, nil apparet. Unde in Jere- mia popuhis Israel loquitur de rege Baby- lonis : Absorbuit me quasi draco, replevit teneritudine mea ventrem suum, posuit in lacum vitam meain. Omnem preliosam sub- stantiam reperiemus, id est, copiam di- vitiarum acquiremus ab his, quos ita op- presserimus ; implebimus domos nostras spoliis occisorum. Sortem mitte nobiscum , quis quid et quantum de praeda accipiat ; marsupium unum sit omniuni nostrum, id est, omnia spolia ponamus in uno com- miini repositorio, iit postea ea inter nos dividamus.

Istiid ad lifteram de latronibus ac fii- ribiis, alqiic raptoribiis generaliter potest intelligi, qui vilani natiirse el exleriora aiiferunt bona : de qiiibus in Job niiilla diciintiir. Alqiie apiid Micha>am Dominiis ail : Coiiiedeiiinl earnem popiili mei, el pellein eorum dcsuper excoriaverunt. Por- ro Iropologice accipi polest de hsereticis et sediictoribus ccleris : qui verc calh(tli- cos ac devotos conanlur subvertere,et suis implicare erroribiis, per argumenlationes ac suggcstiones pesliferas: sic(jiie spiri- tuales eorum divilias. viiliiles ac merila, et innocentiae graliain ipsis nilunliir aii- ferre. De quibus Dominus in Evangelio ait : Quolquol veneriinl, fiires siinl cl la- trones. Isti sludenl convenlicuia sna aii- gere, et domos suas iinplere personis (la- Iholicoriim, el aniinabiis fidcliiiin, qiias potuerinl fallere : ad quod agendnm eliam ab invisibilibus hostibus insliganlur. Alle- gorice vero exponunliir isla dc (Ihristo : quein sacerdoles, Scriba^.ac Pharisiei inuo- cenlem siint perseciili ; ciii varias posiic- ruiil insidias.El non soiuin ejus personain

13

16

A crudelissime occiderunt, sed memoriam quoque ipsius tollere tentaverunt, juxta illud : Eradamus eum de terra viventium, 7er. xi,)9. et nomen ejus non memoretur ultra. Nec solum Christum, sed et ejus discipulos pa- riformiler tractaverunt. Hinc Dominus in Psalmo ait de illis : Posiierunt me in lacu p«.Lxxxvn, inferiori ; gestimatus sum cum descenden- "'^- tibus in lacum. Et ad Hebrseos conversos scribit Apostolus : Rapinam bonorum ve- Hebr. x, slroriim cuin gaudio suscepistis. ^^"

Hortatur itaque Saiomon omnem Syna-

B gogffi filium, ne inipiissimis illis consen- tiat, Fili mi, ne ambules cum eis, id est, nec corporaliter gradiaris cum talibus ad male agendum, nec spirilualiler, per con- sensum, aul alio modo eis communicando in vitiis. Prohibe pedem tuum a semitis eorum, ut nec corporeo progressu, nec aliquo inordinato affectu eis associeris in crimine. Pcdes enim illorum ad malum currunf : (\\\\^ ex malignilatis suse affectu, non soliiin vadunt, scd eliam currunl ad scelera perpelranda : quod faciendo. cur-

(] riint qiioqiie ad aeterna supplicia, qiiibus tain graviler excedendo propinquanl. Et fe.stinant ut effundant sanguinem, non pensanles, nec fonnidanles ciiiod Domi- niis ait : (Juicuinqiie effuderit sangninem cen.w.^. huinaiimn, effuiidelur sanguis illius, ad imaginem qnippe Dei factus est homo ; et quod ait Jiidex coplestis, Omnis qui acce- Hatth. perit gladiiim, gladio peribil. Propria el- cnim iniqiiilale. qiiain gladio mah" iilens cominittil. pcrit in aniina el con^hMunari nuMctiir : iiiagisque nocel sibi qiiain alteri.

D Propter qiiod subdiliir :

Frustra autcm jacitur rctc, id esl, hi- (|iieus circnmvenlionis. prava doctrina, pe- slifera suggeslio, persecutionis molestia iiianiler exh^nditiir. autc orulos pc/tnato- ruui, id est coiaiii sapienlibus et virtuosis hominibiis : qiii inlerioris visionis acumine laiia niachinaiiicnta facililer deprehendiinl. evadunl el vincmil : adversa quoque, aino- rc Dci ac fiilnnr fciicilalis intiiitii, .Tqiiani- iiiitcr patiiinliir. (Jiiorum corda virliiliims siinl alata, quibiis volant in caMuin, deside-

xxvi, 5i.

ENARRATIO IN CAP. I PROVERBIORUM. — ART. I 13

rando aeterna, quorum appretiatione parvi A Sic semifce omnis avari, id est excogi- 19

pendunt transitoria cuncta, tam prospera tationes et practicae hominum avarorum,

quam adversa, cum Apostolo protestantes : animas possidentium rapiunt, id est, ipsas

iCo)-. IV, Id qiiod in prtesenti est momentaneiim et animas cupidorum possidentium aliena si-

' '^" leve tribuiationis nostr», supra modum in ve superfhia, pertrahunt ad gehennalia

sublimitate aeternum gh^riae pondus ope- tormenta. kleo scriptum est : Dives quum Joh xxvn,

ratur in nobis, non contemplantibus nobis dormierit, nihil secum auferet ; apprehen- '^'^^*'

ea quse videntur, sed quae non videntur. det eum quasi aqua inopia. Ideo Seneca

s. XI., 31. De quibus loquitur Isaias : Qui sperant in asserit : Avarus nil rectum facit, nisi dum

Domino, mutabunt fortitudinem, assument moritur. Quia videlicet tunc relinquit quse

pennas ut aquilse, volabunt, et non defi- injuste detinuit, et debitam recipit poe-

cient. Hinc erepti ac triumphantes, grata nam. De his damnabilibus semitis cupi-

^«. cxxiii, ac hilari voce concinunt : Laqueus con- B dorum profert Cyrilius : Totum officium

tritus est, et nos liberati sumus. opulentise mundialis, in tribus assiduis

18 Ipsi quoque contra sanguinem suum vitiis, et in uno continuo tormento consi-

insidiantur : id est, insidiae quas aliis pa- stit, videlicet in insatiabili cupiditate, in

rant, frequenter redundant in ipsos, et inquieta rapacitate, in incessabili illibera-

pro suis sceleribus temporali morte ple- litate, et in timiditate perpetua. Uecte er-

"/«■en. 111, ctuntur, juxta illud in Threnis : Reddes go locutus est Isaias : Vse qui conjungitis 7«. v, s.

eis vicem, Domine, juxta opera manuum domum ad domum, et agrum agro copu-

^imvnm. Etmoliuntur fraudes,\6. e%i,B\\os latis ; atque Apostolus, Qui volunt divites ir/m.vi,^.

student decipere, contra animas suas, id fieri, incidunt in tentationem et laqueum

est contra propriarum animarum salutem, diaboli, et in desideria multa inutilia, quae

quoniam suis fraudulentiis damnationem mergunt hominem in interitum et perdi-

ra«/i.vi., merentur aeternam. Ideo ait Salvator : In G tionem. Praeterea verbum hoc praiindu-

qua mensura mensi fueritis, remetietur ctum aliqui sic exponunt : Semitae omnis

vobis. Unde per Malachiam loquitur Do- avari animas possidentium rapiunt, id est,

raiach.i, minus : Maledictus dolosus. Et Isaias : eos qui rebus terrenis abundant, spoliare

\^j„ - Fraudulenti, inquit, vasa pessima sunt. conantur.

Denique tales affligunt se ipsos, et pace Consequenter ostenditur, neminem de

interna ac vera securitate se privant, quia suae infidelitatis posse ignorantia excusa-

quod aliis machinantur aut intulerunt, si- ri. Sapientia foris pra^dicat. Hoc de in- 20

bi quoque parari et inferri verentur. Sic- creata Sapientia, quae est Christus Domi- \cor.i,u,

que iniquus variis suspicionibus, angu- nus, Dei Patris Verbum aeternum, accipi ^^-

stiis, atque terroribus intra se premitur potest : qui foris, id est inter gentiles ac

36xv, 21. ac mordetur, juxta illud : Sonitus terroris perfidos, praedicavit. De quibus Apostc-

semper in auribus impii, et quum pax sit, D lus : Quid mihi, inquit, de his qui foris ibid.y/i^.

ille insidias suspicatur. Hinc Seneca in sunt, judicare ? Hoc quippe Salvator in

suis testatur Proverbiis : Res vera est : primo suo adventu per se aliqualiter ad-

qui a multis timetur, multos timet. Item- implevit, in Decapoli, et Tyriis ac Sidoniis Marc.yn,

que : Nequitia ipsa, poena sui cst ; nam evangelizando, ut patet ex Evangelio. De- ^*; f^""''-

mala conscientia nunquam est secura. Gy- nique ab exordio,per quosdam Patriarchas ' ' "

rillus quoque in libro suorum fatetur Pro- et Prophetas, annuntiavit multis gentibus

verbiorum : Si quemquam offenderis, pa- viam salutis. Atque post suam resurrectio-

vesce semper hujusmodi.Nam ubi offensae nem,per Apostolos aliosque discipulos toti

memoria, ibi ira ; ira autem cupit vindi- mundo legem evangelicam patefecit : qui-

ctam, vindicta parit fraudulentiam, quae bus praecepit, Euntes in mundum univer- Marc.xM,

serpit ad poenam. sum, praedicate Evangelium omni creatu- *^-

14 ENARRATIO IN CAP. I PRO^^RBIORUM. — ART. I

Ac<. 1, 8. rse ; et itera, Eritis mihi lestes in omni A tuariim. Et sanctus Job : Prooedebam, in- /oAxxix,-,

Judgea et Galilsea, et usque ad ultimum quit, ad portam civitatis, et in platea pa-

terree. Prsedicavit etiam foris, id est mani- rabant cathedram mihi.

feste in populo, quemadmodum testatur : Usquequo.parvaU^dlUgitis infantiam? 22

]oann.\sm, Ego palaui locutus sum mundo ; ego sem- Per parvulos designantur quandoque hu- per docui in synagoga et in templo, quo' miles, in Scripturis (juxta ilhid Psalmistse,

omnes Judaei conveniunt, et in occulto lo- Testimonium Domini fidele, sapienliam Ps. xvm^s.

cutus sum nihil. Hinc subditur : Tn pla- praestans parvulis ; et alibi, .\bscondisti -i/a»/Lxi,

teis datvocem suam : (\\\\di in latitudinibus haec a sapientibus et prudenfibus, et reve- "^'

viarum ac gentium prsedicavit per suos lasti ea parvulis) ; quandoque qui corpore

Maith.x, ministros : quibus commisit, Quse audilis parvi sunt (sicut de Christo fertur in Isaia,

in aure, praedicate super tecta. Nempe, ut ParvuUis natus est nobis ; atque in Evan- is. ix.e. /onnn. III, fassus cst, Qui facit veritatem, venit ad B gelio.Sumens Jesus parvuUim,statuit eum Matih.

^'" lucem. Nec his obstat, quod de Ghristo in medio) ; intordum imperfecti (juxta il- """''■

/s. xi.ii,2. praedictum est, .Non clamabit, nec audielur hid Apostoli, Quum factus sum vir, eva- icor.xm,

foris vo.x ejus : quia per hoc, non nisi ir- cuavi quae erant parvuli): aliquaudo qui *'"

rationabilis et indecens clamor de ipso ne- culpa? expertes sunt (pioul Paulus horta-

^pAes, IV, gatur. Unde jubet Apostolus : Omnis ama- tur, Nolile pueri effici sensibus, sed ma- /Airf. xiv,

ritudo, et indignatio, et ira, et clamor litia parvuli estote); nonnunquam qui mo- ' '

tollatiu" a vobis. dicum habent dc intellectu, prout Isaias

21 Incapiie, id est in superiori parte, seu asserit, Puer centum anuorum morietur : /«. ixv,2o.

loco,vel \ii'\\\c\^(i,turbarumclaniitaf.V\'dd- et ita hic sumuntur. Infanlia quoque pri-

dicalores namqiie stare solent in loco pri- mo accipitur pro infautia corporali. Se-

mo ac eminenli ; sed et principibus popii- cundo, pro simplicitate ol innocentia, ut lorum sermocinari dignatus est IJominus. G quum sacratissimus princeps ApOslolorum

In foribus portarum urbis profert verba in prima sua monet Ganonica : Sicut mo- \Ptir.n,i.

sua, dicens. Urbs ista, est Ecclesia. De do geniti infantes ratiouabiles, sine dolo,

P.5.LXXXVI, qua in Psalmo : Gloriosa dicta sunt de le, lac conciipiscitc. Tertio, pro carnalitatis

^Anoc XXI ^ivitas Dei ; et in Apocalypsi, Vidi civita- iuollitic,('t insolentiaac imperitia puciili:

2. tem sanctam Jcrusalem a Deo paratam, sicque accipitur hic, ut sit sensus : Quain-

sicut sponsam ornatam viro suo. Fores diii. o pusilli ac parvuli sensu, amalis car-

portarum urbis istius, sunt virtules, qiii- nalia et piierilia maIa?Tales namque desu-

bus intraliir in regnum ipsius, vel fides per illiiminari non valent, sicut per Isaiam

atquc Haptismus, vel pastoies ac pr;plati, inducilur : Qiiem doccbit Domiuus scien- /«. wvm.o.

qiii alit)s in Ecclesiaiu diicuul. In his fori- tiaiu '. el qucm iutclligere faciet aiidiluin?

bus profcrt Sapientia verba sua : qiiibus Ablactalos a lacte, aviilsos ab iibere. Unde Matih.x, et dixit, Non vos estis (|iii loquimini, sed D ot scriplum est : Non iuvcnitur sapientia Jobwwn.

Spiritus Patris vestri, qui loquiliir iii vo- iii terra suaviter viventium. '^"

iicor, xm, bis. Uudc et unus lalium scripsit : An El stulti eaquce sibi sunt noxia, \\{\q\\-

^' experimentum qujeritis ejiis, qui in me cet delectabilia. vana, illicifa, cupicnt, ct

loquitur Ghrislus ( Ad litteram (jiioque sa- imjn-udentes, i\\\\hy\i, dccsf discretio vcra,

pieutes et jiidices consueverunl auliquitiis ac virlus \)Yvh\ci\{\x, od ibunt scienliam sa-

residere in iirbium portis, ad consulcii- liitarem, evangelicainque doctrinam,et in-

dum ac judicandiim de causis sibi propo- formationem salubrem .' Tales sunl. qiii

silis, quatenus omnibiis paterel ad ipsos ignoranfiam crassam habenf, qui ncdunt iCor. xv,

accessus, et celerifcr expediicntiir qiii a<- doceri. uf sine rcmorsu liberius peccenf. ' '

Deut. \yi cessissenl. Unde in Deiileronomio jiissiiui Qui. iit ait Scriptura, quasi de iudiisfria /oixxMv,

18. est : Judices constitues in portis urbium recedunt a Deo. De quibus loquitur Job : "■

ENARRATIO IN CAP. I PROVERBIORUM. — ART. I 15

XXI, u. Dixerimt Deo, Recede a nobis, scientiam A fatas attenderet : quemadmodum in Je-

viarum tuarum nolumus. 0 quam multi rcmia habetur, Induraverunt faciem su- ;er. v, s.

sunt tales, qui veram expDsitionem arctse am supra petram, et noluerunt reverti.

viee salutis audire exhorrent, eosque dili- Despcxistis omne comilium tncum, id est 25

gunt a quibus complacentia suse carnali- exhortationes quae in divinis fiunt Scri-

tati vanitatique audiuntl De quibus Isaias: pturis, et consiiia quse dedi de vitandis

xxx,io. Dicunt adspicientibus : Nolite adspicere occasionibus transgressionum, ac de ope-

nobis ea quse recta sunt ; loquimini nobis ribus supererogationis, evangelica quoque

placentia, videte nobis errores. Hinc Sene- consilia Ghristi. Unde Paulus disseruit :

ca in quarta ad Lucilium scribit epistola : Non subterfugi, quominus annuntiarem Ac^.xx, 27.

Auctoritatem habemus senum, sed vitia vobis omne consilium Dei. Et increpatio-

puerorum, imo et infantium. nes meas, quibus per verba aut verbera

23 Convertimini ad correptionem meam, B redargui vitia vestra, neglexistis, non at- id est, verbis correptionis et castigationis tendendo, aut velociter obliviscendo. De meae obtemperate, et dociles ac dirigibiles talibus incorrigibilibus et induratis diffu-

vos praebete. En proferam vobis spiritum se loquilur Dominus: Dedi,inquiens, vobis Amosiv,6,

meumA^ est, animi mei conceptum, spi- stuporem dentium, et indigentiam panum, ''^'

ritualemque intellectum,seuSpiritum San- et prohibui a vobis imbrem, et percussi

ctum vobis infundere sum paratus, dum- vos vento urente et aurugine; et non re-

modo quod in vobis est faciatis. Alia littera distis ad me.

habet : Proferam vobis vindictam meam, Ego quoque in interitu vestro ridebo, 26

id est, seternam damnationem prsenuntia- id est, per modum ridentis ac consolati

bo,ut vel ex timore cessetis peccare. Solet habebo me in morte vestra, et in vestro

etenim spiritus pro indignatione, ira, seu particulari judicio ac condemnatione, exer- ultione accipi in Scripturis, juxta illud in C cendo in vobis cum gaudio effectum ju- 6 IV, 8,0. Job : Vidi iniquos Domino flante periisse, stitise meae : juxta illud, Gonsolabor super is.\, 24. et spiritu iree ejus esse consumptos. Et hostibus meis, et vindicabor de inimicis ostendam vobis verba mea ad vestram sa- meis. Et subsannabo : juxta sensum prae- lutem spectantia. tactum ; quum vobis id quod timebatis,

24 Quia vocavi, id est, variis modis ad advenerit, scilicet debita poena pro culpis emendationem et poenitentiam vos invita- vestris. Hinc Dominus contestatur : Gom- Ezech.v, vi ac monui, per instinctum divinum, per plebo furorem meum, et requiescere fa- '^" angelicas inspirationes, per Apostolos et ciam indignationem meam, et consolabor. Prophetas, per praelatos et prsedicatores, Hoc jam ante Salomonem pater ejus dixit

ac proximos virtuosos, et renuistis con- in Psalmo : Qui habitat in coelis, irridebit p«. n, 4, 3. verti. Extendi manum meam, beneficia eos, et Dominus subsannabit eos. Tunc largiendo, et per adversa paterne casti- D loquetur ad eos in ira sua,et in furore suo gando : hoc est, potestatem meam demon- conturbabit eos.

stravi in vobis per prospera et adversa : Quum irruerit repentina calamitas, id 27

quatenus per prospera vos ad obsequium est improvisum periculum ac tormentum, meum allicerem, et mea caritate accende- et interitus quasi tempestas ingruerit : rem ; aut per adversa terrerem et illustra- juxta illud in Psalmo : Quomodo facti sunt Ps. lxxh, /s. xxviii, rem, ita quod vexatio vobis intellectum in desolationem? Subito defecerunt ; per- *^' Jer. XXX, conferret : juxta illud, Gastigabo te in ju- ierunt propter iniquitatem suam. Quando '• dicio, ut non tibi videaris innoxius. Et venerit super vos tribulatio, et angustia

Oseeii,6. Osce ait : Sepiam viam tuam spinis. Et cordis et corporis : quod prsecipue fit in non fuit qui adspiceret, id est, mentem morte", quse miris et ineffabilibus modis suam ad me dirigeret, et visitationes prae- molestat, premit, ac tribulat morientem.

16

ENARRATIO IN CAP. I PROVERBIORUM. — ART. I

28

\lAlach.iK. 13.

Hebr. XII,

r

/.?. 1, 15.

Dan.xw, 2.

Thren. iii, 44.

29

30

Amosv, 10.

Zach. VII, 11, 12.

Num. XIV, il.

31

/"s.xi-v 111,15.

Potest quoque istud referri ad horam ex- tremi ac generalis judicii. Tunc invoca- bunt me, et non exaudiam. Multi enim in tempore mortis veniam petunt, nec obti- nent ; confitentur, nec audiuntur : quia solo servili timore haec faciunt, non zelo justitise. Post mortem quoque in particu- lari aut generali judicio, non patet pre- cum aut veniae locus,quando status viae et tempus merendi sumpserint finem. Hinc de Antiocho fertur, quod orabat scelestus Dominum, a quo non esset misericordiam consecuturus. Atque de Esau Apostolus ait : Non invenit poenitentise locum, quan- quam cum lacrimis inquisisset eam. Unde apud Isaiam Dominus loquitur : Quum cx- tenderitis manus vestras, avertam oculos meos ; et quum multiplicaveritis oratio- nes, non exaudiam. Mane consurgeni, id est, acerbitate poenarum inducti, festina- bunt me invocare, non amore virlutis ; vel, Mane consurgent, id est in die no- vissimo, quando resurgent alii in vitam, alii in opprobrium sempiternum; et non invenient me sibi propitium, id esl, mi- sericordiam salvantem non impetrabunt, juxta illud : Opposiiisti nubem tibi, ne transeat oratio. Eo quod cxosam habuerint disciplinam, id est caritativam increpati- onem, justamque correctionem ; et tiino- rem Domini initialem aul riiialem, non susceperint , imo nec servilem, nec acqui- everint consilio meo : sicut exposilum esl ; et detraxerint univcrsa^ corrcptioni mccr, scntiendo perverse de judiciis meis, aut corripienlibus indignando ac obloquendo, ut scriptum est : Odio habuerunt in porla corripienlem. De talibus Dijminus ait per Zachariam : Noluerunl atlendcre, et aver- terunt scapulas reccdentes, et cor suum posueriint ut adamantem, ne audirent le- gein. De lam perversis hominibus conqiie- ritur Deus in Numeris : Usquequo delrahet mihi populus iste?

Comedent igilur fructus via? suce, id est, justa relribulione su» perversitalis implebuntur, et qiiasi reficienlur ut cibo, quemadmodum ait Psalmisla : Sicut oves

A in inferno positi sunt, mors depascet eos ; suisque consiliis saturabuntur , id est, ef- feclu ac praemiatione miserrima et poeno- sa suorum perversorum replebunlur con- siliorum.

Aversio parvulorum sensu : de quibus 32 jam dictum est, Usquequo, parvuli, dili- vers. 22. gitis infanliam? Interficiet eos. Tales et- enim a Deo aversi sunt corde, prseponendo caritali ipsius affeclionem ad transitoria alqne carnalia. Et haec ipsa aversio, occi- dil eorum animas spirituali interitu : imo

B est mors culpae, et mortale peccatum, quo spiritualiler coram Deo sunt mortui. De qua morte ait Saivator : Dimitte mortuos Matth.ym, sepelire mortuos suos. Et in Apocalypsi : "" Nomen habes quod vivas, sed mortuus es. Apoc.m.i. Haec quoque aversio, post hanc vitam oc- cidet eos morte damnationis aeternae, se- cundum iliud : Pars illorum erit in stagno /6i<ixxi,8. ardenli igne et sulfure, quod est mors secunda. Et prospcritas stultorum perdet illos : id est, terrena prosperatio impio- rum, qua in praesenti saeculo consequun-

G tur divitias, delicias et honores, 6rit causa sive occasio perdilionis eorum perpetuse in futuro ; quoniam abulunlur beneficiis Dei, el extolhmtur ex prosperitate praesen- ti. l)e quibus ail Psalmographus : Yelut /*«• lxxu, somnium surgenlium, Domine, in civitate tua, imaginem ipsorum ad nihilum redi- ges. De quibiis Job : Impii sublevati sunt, /oAxxi, 7, conforlalique divitiis, et non esl virga Dei ' super eos: (luciinl in bonis dies suos, et in punclo ad inferniim descendunt. — In- super polest et ita exponi : Aversio parvu-

D lonim interficiet eos, scilicet impios. de (jiiibus pra?dictum est : qui ex aversione parvulorum el prosperilate stullorum, qui in vita hac videntiir impune peccare, imo peccando eliain prosperari, scandalizan- lur, el sumunt peccandi occasionem alque audaciam, desercntes viam justitiae. Ouo- conlra ait Propheta : Noli aMniilari in mali- p». xxxvi, gnantibus, neque zelaveris facientes iniqui- ' latem, quoniam tanqiiam fuMUiin velociter aresciMit. In .lob quoque ail vir islud per- pendens : Ego vidi impium firma radice, /06 v, 3.

ENARRATIO IN CAP. I PROVERBIORUM. — ART. I 17

et maledixi pulchritudini ejus. Et de viro A Ghristus et ejus Apostoli mullipliciter do-

:. xiv,4. justo fertur in Psahno : Ad nihilum de- cuerunt, pie corripuerunf, et de aeterna

ducfus est in conspectu ejus malignus. Sa- eorum calamilafe prffimonuerunt ; exten-

pienfes namque et justi, intuentes impi- derunt etiam manus suas ad ipsos, facien-

orum prosperitatem, pro nihilo repufant do mulfa et pra?elara miracula. hiio et in

eos, ut tales, et compafiuntur eisdem, cer- cruce extendif Salvator manus pro eis,

ti hoc periculosissimum esse, peccare, et sicut per Isaiam testafur : Tofa die exten- /«. i.xv, 2.

nihilo minus prosperari, nec in prffisenfi di manus meas ad populum non creden-

saeculo castigari. tem. Ipsi vero parvuli sensu, dilexeriint

33 Qui autem me audierit auribus mentis, infantiam,id est rudimenta et superficiem

id est, obtemperaverit jussionibus meis, legis, quge fuit psedagogus nosfer in Chri- Gaiai.m,

absque terrore quiescet : id est, pacem pe- sfo ; sibique noxia cupierunf, scilicef per- -'''■

ctoris possidebit, et consfans ef securus B pefuam caerimonialium observantiam prae-

erit in Deo, omni inordinafa exclusa for- ceptorum,ef oderunt summam evangelicae

midine, nec turbabitur, sed gloriabitur in legis scientiam. Ideo Christus fandem fe-

adversis; et demum post vitam hanc, pace cit Apostolos ab eis induratis recedere, ac Af<.xiii,46.

aeternitatis feliciter erit plenus. Et ahun- genfibus praedicare ; et in eorum risit in-

dantia perfruetur : quia nunc in donis terifu,eosque ex zolo justifiae subsannavit,

gratiae, deinde in bonis gloriae abundabit, ac hostibus tradidif, sicut per Isaiam Uo-

xxvi,i3. et possidebit bona Domini in regione vi- minus praedixerat : Calcavi eos in furore /s. iaih, 3.

Lxiv, 4; vorum, quae nec oculus vidif, nec auris meo, et conculcavi eos in ira mea. Quum-

on 11,9. audivit, nec in cor hominis ascenderunt ; que irruisset super eos repentina obsidio

malorum terrore sublato, ita quod mala a Romanis, vastitasque gravissima, fames,

ultra non formidabit. Nempe,in vita prse- pestis, vendifio, inferfectio millium pluri-

senfi erit paratus ad mala poenae propfer C morum, reliquit eos omnino ; nec eorum

Deum et suam salutem aequanimiter tole- sacrificia, orationes, fletus ac gemitus ex-

u-.x.xviii, randa, sicut et inf ra habetur : Justus quasi audivit Altissimus, eo quod exosam ha-

leo confidens, absque ferrore erit. In pa- buerunt Christi disciplinam ac legem :

tria autem, nec mala poenae, nec mala cul- tuncque perfidiarum et impietatum sua-

pae possunt accidere.Hinc in Isaia loquitur rum,ac pravissimorum consiliorum fructus

s. xxxii, Dominus : Erit opus justitiae, pax ; et cul- et demerita invenerunt ac perceperunt. De

J Q

tus justitiae, silenfium, et securifas usque hac expositione transeo, quia facillimum

in sempiternum ; et sedebit populus meus est litteram applicare ad eam.

in pulchritudine pacis, et in tabernaculis Nos itaque Christum in omnibus audia-

fiduciae, et in requie opulenta. mus, quatenus omni nostra affectione et

Postremo, quidquid hic dictum est de intentione simplificatis ac fixis in Deo,

justo et impiis, referri potest ad Christum D omnique nostra occupatione secundum di-

et Judaeos persecutores ipsius, disclpulo- vinam legem directa, atque in Deum fre-

rumque ejus : quibus impii perfidique quefiter relata, quiescamus in Creatore

Judsei inaniter posuerunt insidias, rete at- absque omni vitioso et infrucfuoso timo-

que decipulas; imo hoc faciendo, sibimet- re, ac per hoc in divinorum opulenfia

ipsis mercati sunt finalem isfam captivi- charismatum proficiamus et abundemus

tatem, et condemnationem aeternam. Quos assidue.

T. 7.

18 ENARRATIO IN CAP. II PROVERBIORUM. — ART. II

16. I Petr. IV

ARTICULUS II

EXPOSITIO CAPITULI SECUNDI : FILI MI, SI SUSCEPERIS SERJIONES MEOS.

DICUNT nonnuUi, quod postquam Salo- A infructuosum efficiunt. Verumtamen, non

mon prsecedenticapitulo docuil vitare sic abscundenda sunt mandata ac verba

avaritiam, hic nunc docet vitare idolola- Dei in corde. ut publice non impleantur

triam : quod non videtur idonee dictum, nec aliis communicentur, quum dicat Sai-

quia nec in isto capitulo videlur ad litte- vator : Luceat lux vestra coram homini- Matth.x

ram de idololatria mentio fieri, ut pate- bus. Princeps quoque Apostolorum : Unus

bit ; nec in prsecedenti capitulo solum aut quisque, inquit, sicut accepit gratiam, in lo.

principaliter contra avariliam est tracta- alterutrum illam administrantes. Et item

tum, sed ostensum est ibi, quid ad sapi- .loannes in Apocalypsi : Qui audit, dicat, Apoc.wu

entem intelligenfemque portineat. Deindc ^eni : hoc est, qui mandala Dei audierit, ' "

fit ibi monitio, ne quis peccatorum blan- proximum suum invitet ad eadem per-

ditiis seducatur ad commitlendum homi- agenda. Ut audiat sapientiam, id est sa- 2

cidium aut rapinam ; et qualiter trans- B pienlialia verba, auris tua corporalis ac

gressores plus noceant sibi ipsis, quam spirilualis, puta auditus et intellectus.

aliis. Deinceps introducitur ibi, qualiler Incliiia cor luuin, id est, intellectum

summa et increata Sapienlia increpel el tuum cum humilitale ac ililigenlia appli-

praimoneat insipientes at(}ue injustos. et ea, aif cognoscendam prudentiam, id est

quam fructuosum sit Deo in omnibus obe- sapientiam,sumendo prudentiae nomen ex-

dire. tense;vel, Ad cognoscendam prudenliam,

His igitur ibi peraclis. hic rursus horta- quae est virtus moralis ac cardinalis, re-

tur ad sapientiam amplc(lendam,et (luan- claque ratio agibilium, id est virtus et

to affectu sit e.\quirenda, quanla eliam liabitus, per quem homo cognoscit quid

bona homo ex ejus acquisitione ac posses- agere, quid omiltere debeat in lebus quae

sione consequalur. Quum etenim nemo sil ei occurrunt, prout Kthicorum sexto habe-

sapientia? liujus capax, nisi piirgatus a C tur. Ilaque ait. luclina cor tuuin ad co-

vitiis, recte in prfficedenli ca|)itulo ad cor- gnoscendam priidcnliam : quia non suffi-

dis expurgationcm horlatus esl : et admo- cil cognilio divinorum, sed humanorum

nitioncm de sapientia obtincnda ibi in- (|uoquc acluuin el negotioiuin notilia ve-

choatam, hoc loco prosequilur. /«Y/i wi, s/ ra ac discrela requiritur ; et ne quis ex

susceperis sermones meos, diligenter eos divinorum agnitione se erigens. asperne-

audiendo, considerando. ac recolendo. cf lur etiam infcriora addiscere.

inaiidata mca absconderis pcncs te, id es[, Deniquc. ad acqiiirendiim lam sapien-

in fundo cordis tui sollicile rcposueris, ne liam (]iiam prudcnliam. cum humililale et

pcr oblivionem, aut negligcntiam violes (liligfiilia ojjoitet acccderc. Nain sicut in

/»4. cxvMi, ea. Jiixta quem sensum ait Propheta : In vallibiis c<dligunliir aqiiarum fluenta, ita

corde meo abscondi eloqiiia tiia, iil non in cordibus humilium superna charismata,

peccem tibi. Econtra de quibusdam ail in D aqiia sapienti;r, virtus prudentia^ lumen

jVa//;i.xiiT, Evangelio Dominus, quod (|uum rcce[)('rinl sciciiliip. Atque. ul in Ecclesiaslico scri-

*' '"• semen verbi ccrlcstis, voliicrcs cadi, id est plum est : Auiis bona audiel ciim omni eccIi.m

aeriae potestates, devorant illud, id est, concupiscentia sapientiam. liinc consequcn- ^'-

n

ENARRATIO IN CAP. II PROVERBIORUM. — ART. II lO

ter ostenditur, quam instanter ac fervide A nens, ait : Non aliter te habeas in secreto,

sapientia sit quaerenda. Si enim sapien- aliler in publico. Et scientiam Dei inve-

tiam invocaveris, id est, orando vocaveris nies, id est, sapientiam ejusque profeclum

eam in te, et increatam Sapientiam sup- et perfectionem obtinebis a Domino. De

pliciter fueris deprecatus, ut animam tu- quo Psalmista : Accedite ad eum, et illu- Ps.wwwfi.

am radio sapientise salutaris perfundat ac minamini ; et facies vestrse non confun-

impleat,et pro infusione et incremento,ac dentur.De qua scientia dicit Dominus in

conservatione sapientiae rogaveris Domi- Osee : Scientiam Dei volo plus quam ho- Osee\i,&.

num incessanter; e^ inclinaveris cor tuum locausta. Apostolus quoque ad Philippen-

prudentice. Si qucesieris eam quasi pecu- ses : Existimo, inquit, omnia detrimentum PhiUpp.m,

niam, id est tam indesinenter et insati- esse propter eminentcm scientiam Domini *'

abiliter, tam laboriose ac fcrvide, sicut nostri Jesu Christi. Per hanc demum infu-

cupidus quserit argenlum et aurum : de B sam seu acquisitam Dei scientiam, aliqua-

quibus quanto plus obtinet, tanto plus cu- liter invenimus, cognoscimus et contem-

pit ac quserit, diligentiusque custodit hsec plamur increatam Dei scientiam : de qua

acquisita ; et sicut thesauros effoderis il- in libro de Mirabili scientiaDei sublimiter

lam, id est, ex fonte sapientise studueris tractat Albertus Magnus.

eam haurire tali instantia et ardore, sicut Qula Dominus dat sapientiam his, qui 6

quis thesaurum in terra absconditum niti- modo prsetacto eam exquirunt. Sapientia

tnr invenire terram effodiendo. Girca hoc autem quee est donum Spiritus Sancti, a

ait Glossa : Qui thesauros effodit, terram solo Deo immediate datur, et per creatio-

rejicit, et foveam facit profundam, sedulo nem infunditur; sapientia vero quae est

insistens, donec quod quaerit, inveniat : donum gratise gratis datse, et sapientia

sic qui thesauros sapientise desiderat in- naturalis, quandoque etiam infunduntur

venire, omne pondus terrenum a se reji- C immediate a Deo, quandoque etiam dan-

ciat,et foveam humilitatis faciat in se, nec tur a Deo mediate, videlicet per studium

quiescat, donec inveniat. Denique huic si- et laborem, per informationem angelicam

mile est quod Seneca in suis ait Prover- vel humanam. Nam omne bonum a Deo

biis : Ut auri aliquid extrahamus, terram est, procedit, confertur. Et ex ore ejus

evertimus : ut summum bonum occupe- prudentia, de qua dictum est, et scientia

mus, et sapientiam reperiamus, pectus derivantur ac profluunt : sive scientia ac-

scrutari piget ? cipiatur pro dono gratiae gratum facientis,

Tunc intelliges timorem Domini, id est, quod est unum de septem donis Spiritus

vere experimentaliterque cognosces, atque Sancti,ct a Deo solum immediate infundi-

in te invenies filialem Dei timorem.Quan- tur ; sive accipiatur prout est donum gra-

to namque intentius studueris desuper il- tiae gratis datae, de qua Paulus, Alii, in- i6'or.xii,8.

lustrari et dono sapientiae perfici, tanto D quit, datur sermo sapientiae, alii sermo

amplius formidabis summi Dei Patris ad- scientiae ; sive ut est unus de quinque

spectum offendere,et coram eo intimorate habitibus intellectualibus,puta habitus na-

te gerere ; ipsaque infusa sapientia te do- turalis et acquisitus, qui tamen potest a

cebit istum timorem castum et sanctum, Deo supernaturalitcr dari : de qua scien-

ostendendo tibi quam infinite et incom- tia sexto Ethicorum tractatur ; estque no-

parabiliter Deus altissimus sit sincere ti- titia eorum quae aliter nequeunt se ha-

mendus,honorandus,ac diligendus : sicque bere, videlicet recta ratio speculandorum.

ingeret tibi sapientialem pudorem,ut ubi- Porro os Dei est increata sapientia et

que erubescas coram divini vultus prae- aeternus intellectus ipsius, quo intra se

sentia inhoneste, negligenter, aut turpiter profert Verbum aeternum, Quandoque tarnen

te habere. Ad quod etiam Seneca admo- os Domini appellantur Scripturae sanctae,

20 ENARRATIO IN CAP. II PROVERBIORUM. — ART. II

seu ipsi Prophetse : quoniam ex Scriptu- A plicitatem diligas.Simplices ergo, quorum

ris datur nobis instructio atque responsio. intentio est recta, et cor sincerum coram

jobxxsw, Unde scriptum est : Semel loquilur Deus, Altissimo,ita quod ei soli.et aliis non nisi

**■ et secundo id ipsum non repetit. Per Pro- in ipso cupiunt coniplacere. proteguntur

phetas quoque et Sanctos suos respondet a Creatore, ne tentationibus sedncantur,

queerentibus. Propter quod ipse per Pro- aut adversitatibus opprimanlur. Sine hac

/«.xxx,i,2. phetam ait : Yae, filii desertores, ut face- simplicitate nullus est justus ; nec justus

retis consilium,et non ex me; et os meum est qui hac simplicitate caret. Ideo, teste

non interrogastis. Hinc alibi protestatur : (jlossa, simplicitas et rectitudo insepara-

jer.\v,\9. Si separaveris pretiosum a vili, quasi os bililer snnt connexge. Propter quod asserit

meum eris. Postulanda est ergo semper Beda : Simplicitas sine rectiludine, est

divina directio, et sapientia desuper est dissoluta, laxa et stulta ; lectitudo vero

quaerenda : quae nihilo minus ex ore do- B sine simplicitale, dura est et austera. Est

ctorum, et libris, quantum fieri potest,est autem el alia simplicitas asinina, qujB per

/nco6. 1,5. accipienda. Ideo scriptum est : Si quis exclusionem prudentiae sic vocatur, et dis-

vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, plicel Deo.

qui dat omnibus afriuenter, et non impro- Servans semitas justitiiv, id est in esse

perat ; et dabitur ei. conservans opera justa, e^ vzas sanc^orMm,

7 Custodie ( Dom\nn% rectorum salutem,'\& id est actiones ac inerila perfectorum,

est, justos in eorum salule conservabit. custodiens, ne a regia via discedant. Pos-

Ilabetur enim in hac vita salus seu beati- simt quoque per semitam consilia desi-

tudo in quadam inchoatione, pra^libatio- gnari. per viam, mandata : qua? omnia

ne, merito et spe. Unde in .Matlhaio ponun- Doniinus tunc cuslodit, dum homini gra-

j/a«/i. V, tur octo beatitudines, quse sunt virtutuin liain perseveranliae ac circumspeclionis

^"'*'' excellenlium actiones et merila, per quaj C lrii>uit, per quam Deo auxiliante custodit

pervenitur ad salutem regni coelestis coin- se ipsum in aclibus bonis.

ibid.z. pletam. Nam dicitur ibi : Beati pauperes Tunc i >i tell iges Justiiiam, kl est, quid

spirilu, etc. Diim crgo Omnipolens jiislos sit virtus justitia' scies, non nuda ct in-

conservat in actibus virtuosis, custodil re- formi nolilia, sed cognitione formata : ita

ctorum salutem. .Nempe a Deo esl ince- qiiod justus eris, et per connaluralilatem

ptio,continuatio et consuminatio, prosecu- gusluin(|iie menlis, bene de ipsa justitia

tio et custodilio omnis boni. Aliqui lamen judicabis, pensando el adimplendo quod

recti interdum ex propria negligenlia di- spectat ad eam : quemadmodum habens

labunlur in culpam, fiuntque niiseri ca- non solum notiliam elhica?. sed eliam ip-

lamitale peccati : dc qiia in Apocalypsi sas virlulcs moralcs, multo mclius jiidicat

Apoc.M, dicitur, Nescis quia lii es miser el misera- de virtutibus illis.qiiam qui solam nudam

bilis, pauper, ca?cus el nudus? A7 /jro^Y/e^ D scholaslicamqiie noliliam habet de ipsis.

gradientes simpliciter, id est eos qiii in Simili inodo inlelliges cl judicium discre-

columbina simplicitate serviunt ei, exclii- tionis : quod est aclus priidentia?, quo in-

sa omni duplicitale, simulalionc, hypocii- lcr boniim el maliim discernilur; et ilem

si.Tales etcnim priccipue placcnl Dco, qui judiciiiin, id est prolationcm justa; senlen-

esl simplicissiinus in nalura, unifonnis, tia; : qiiod esl actus justiti;c spectans ad

invaiiabilis, et unicus in operatione, ul in judicem, cujus est juslam in onini causa

fine tangitur sepliini Ethicorum. Ilinc Job proferre determinationem ; ct wquitatem,

/oAi,i;ii,3. vir simplex el reclus placuil valde Dco. id csl jusliliam contemperatam clementiaB

.i/a»A. X, Ideo Chrislus : Estote, inqiiit, siinplices qwqva (i'\^cvc[\o\\(^,ct omiicm scinitam bo-

16.

IR ...

17. latetur David : Scio, Dumiiic, quud siin- ultiimiin lineni recte dcducit

sicut coIuinba3. Et i)rimo Paraliijoincnon nam, id esl virluosam aclionem, quae ad

Ifor. XXIX, ' ' ^

ENARRATIO TN CAP. II PROVERBIORUM.

ART. II

21

10 Si intraverit sapientia cor tuum, ita quod intellectum tuum inhabitet ae infor-

s. xi,2. met, et scientia, quae est donum unum de septem donis Spiritus Sancti, anima' tuce placuerit efficaciter per effectum, ita quod non quieveris nisi istam scientiam pos-

11 sederis ; consilium custodiet te : quia sa- pientia et scientia instruent te ad consu- lendum tibi ipsi qualiter debeas te habere, et pericula praecavere. Facient quoque te docilem atque benevolum ad obtemperan- dum sanis aliorum consiliis. Ha-c etenim dona Spiritus Sancti instigant hominem, ut nequaquam constituat sibi finem in re- bus creatis, caducis, sed in Deo dumtaxat. Hinc et Seneca in suis Proverbiis : Ora- torem, inquit, te putes, si tibi ipsi quod oportet persuaseris. Cyrillus quoque in Proverbiorum suorum asserit libro : Pru- dentia non calliditate, sed consiHo vero tuetur prudentem.

Et prudentia servabit te, id est, a peri-

12 cuHs praeservabit. Ideo subditur, ut erua- ris a via mala, id est aclione iniqua, quae ad perditionem deducit, et virtuti contra- riatur : quam prudentia facit cognosci ac evitari ; et ab homine qui perversa loqui-

13 tur,\d est a seductoribus et mendosis. Qui derclinquunt iter rectum, id est viam ju- stitise, legem divinam, prseceptum Dei, et ambulant per vius teneljrosas, id est per habitus vitiosos,per consuetudines pravas,

14 per hgereses et errores. Qui laHantur quum malefecerint, et exsultant in rebus pessi- mis. Peccant enim ex habitu vitioso. Habi- tus autem est quasi altera natura, et facit hominem deleclari in his ad qu» incHnat. Tales quoque apprehendunt mala ac pes- sima sub ratione apparenti bonorum ac optimorum. Ideo delectantur in maHs ac pessimis, quemadmodum virtuosi in bonis et optimis. Tales etiam sunt adeo excaeca- ti, quod non advertunt sua pericula, pec- cantque sine remorsu ac freno, imo de vitiis suis se jactant. De quibus dicitur

i!(/. 111,9. in Isaia : Peccatum suum quasi Sodoma praedicaverunt,nec absconderunt.Hinc de-

Teann. ii, * _ _ '

mum in epistola Joannis asseritur : Qui

A odit fratrem suum, in tenebris est, et in tenebris ambulat, et nescit quo eat : quo- niam tenebrae occaecaverunt oculos ejus. Denique Ethicorum tertio ait Philosophus: Qualis unusquisque est, talis sibi finis videtur. Ideo vitiosi, in rebus foedis et vo- luptuosis, vanis ac pessimis constituunt si- bi finem, et delectantur in talibus. Atque, ut rursus docet Aristoteles, Signum habitus est delectatio conjuncta operationi ex ha- bitu procedenti. Qui ergo in peccafis est habitualus, delectatur quum male egerit,

B et exsultat in pessimis. Propterea Seneca protestatur, gravissimum esse imperium consuetudinis, quia videlicet sic subjicit hominem sibi,ut sibi,non rationi obediat. Quorum vice perversce siint : quia actiones ig eorum sunt saluti contrariae ; et infames, id est mali, sunt ^ressws, id est processus conversationis eorum. Nam publice pec- cant, et alios scandalizant : idcirco a sa- pientibus contemnuntur ut tales,ac merito diffamantur.

Ut eruaris a muliere aliena, et ab ex- 16

C tranea, id est adultera ac fornicaria, quce mollit scrmones stws, id est, verba blanda, procatoria, libidinosaque profert, ut alli- ciat ad peccandum, et relinquit ducem 17 pubertatis suce, id est priorem maritum, quem sumpsit, ductoremque habuit in ado- lescentia sua, dum annos habuit puberta- tis, et pacti Dei sui oblitn est, id est legis 18 divinae ac praecepti quo adulterium et for- Exod. xx, nicatio prohibentur. Vel etiam violat pa- ^"^- ctnm, quod tempore connubii iniit cum marito, cui fidelitatem promisit : quod

D et Deus ab initio ordinavit, dicendo per Adam : Relinquet homo patrem suum et Ge«. 11,24. matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Unde et per Prophetam dicitur : Haec particeps tua, et uxor foede- Maiachw, ris tui. Inclinata est enim ad mortem do- ^^- mus ejus, id est cor in quo per pravitatis suae consensum moratur, vel caro in qua turpiter delectatur, seu conversatio prava, qua regitur; vel, Domus, id est domestici ejus,qui ei in peccatis communicant : qui ad mortem culpae inclinant se, et secun-

22

ENARRATIO IN CAP. II PROVERBIORUM . — ART. 11

Lev.xxAo. dum legem Moysis eorporali morti addi- cebantur ac lapidabantur. Et ad inferos semitce ipsius, id est, actiones nefariae appropinquant inferno, et illuc ducunt. d9 Om7ies qiii ingrediuntur ad eam, ad-_

ulterando cum ipsa, non revertentur ad Deum per poenitentiam veram : quoniam tales vel raro, aut nunquam veraciter poe- nitent ; vel tam pauci ex eis convertuntur, quod comparatione non redeuntium,quasi nulli videntur. Nec apprehendcnt scmitas vita^, id est actus virlutum, seu habitum gratise, quae est vita animae. Hinc, secun- dum Philosophum, Qui peccant ex habitu vitioso, sunt incurabilcs, quia difficulter valde curantur : quamvis ab omnipoten- ti animarum medico queanl curari, apud Zuc. 1,37; quem non est impossibile, imo neque dif-

h^t'""'" f'^i^®' omne verburn.

Quidam per mulierein alienam afque

extraneam, ad litteram intelligunt idolo-

latriam, qua? alienat a Deo. Sed expositio

ista spiritualis potius esse censelur. Quam-

Osee i,i; viseuim idolohitria in Scripturis fornicatio

ii,2,5;m,i. gf adulterium aliquando appelletur, non tamen ad litteram solet mulier aliena aut extranea nuncupari : nec idololatri» com- petit relinqueie diicein pubertatis sua>, id est Deuin. ul ipsi exponunl. quoniam Deus nunquam fuit sponsus aut dux idolola- trise. Spirihialiter vero potest per mulie- rem hanc congregatio hserelicorimi inlclli- gi : qiise mollil vcrba eloquenlisB sua:», ct vana promittil. alqiie carnalia pollicelur; ad qiiain qiii inlroieiit. vix redibit. qiiiim ri(.iii,io, dicat Aposloliis : HaMclicum homiuom posl unam et secundam correplionem devila, sciens quia siibversus est.

20 Porro, quod sequitur, ut ambuies iti via bnna, id est, conversalionc jiisla lendas ad gloriam, ct catles, id esl prflecepla, docu- menta, exempla, Ji/storum custodias, re-

vcrs. II. fertur ad illud qiiod diclum est : Consi-

21 liiim custodiet le, etc. Qui eniyn recti sunt corde, videlicel justi, quoriim corda sunf linealiler ac direcle ad Deiim erccfa, et viliorum obliquitatem dc\\\i\n\Jiabitabunt in terra : qiioniam jam per graliam, fi-

11

A dem et caritatem requiescunt in militanti Ecclesia, quse peregrinatur in ferra ; dein- de per gloriam ef beatificam fruitionem seternaliter commorabunfur in Ecclesia fri- umphanti, in terra et regione vivorum ac Beaforum. Nunc quoque in terra sui cor- poris habitanl bene. quia illud habent ra- fioni subjecfum, alque in spiritus servi- xcor.w. tiitem redactum : jiixta quem sensum ait Salvafor. Beati mifes. quoniam ipsi here- .i/a»/i.v, 4, dilabiint terram. Ad lifteram quoque po- pulus Israel. quando Deo fideliter deservi-

B vit, habifavif in ferra promissionis ; sed quando ad idololatriam corruit, expelleba- lur de ea, vel in servitufem redigebafur in ea : quod erat quasi ea privari. £!t simpli- ces columbina simplicifafe, permancbunt in ea : sicut de recfis jam dicfum est. Impii vero de terra perdentur : quia desi- 22 niint esse membra Ghrisfi filiique Eccle- siae, per inobedientiam, et incorporanfur diabolo, alqiie de ferra hujus exsilii ad inforos peifrahunfur ; ef interdum propfer siia interficiunfur facinora, terraque here-

C difafis ccelestis privanfiir. Et qui inique af/Hiit , auferentur ex ca : sicuf de impiis expositiim esf.

Ilaque ex isto docemur capifulo. qiiam forvenfer et indesinonler debeamus qiiae- rore, desiderare, amplocli. el cuslodire increatam Sapientiam Dei Patris, Unigeni- tiim Doi, el dona ipsius. Nemo enim, ut ail Ambrosius, (iim desidia quaerit Chri- slum. ol pretiosissima Doi dona cum af- foofu oondigno siinl exquirenda ac po- stulanda : iino ciim fopore et nogligontia

D pro eis rogare. est datorem illiim alfissi- inum in suis donis fam caris inhonorare, ac parvi pendoro miinora ojus. Ipse oerfe in suo obsequio respuil indovotiim, evo- a/oc. m, inif fepidiim. nogligonlom frigidiimquo ab- '^- horrof. sicul do hoo Eiisobiiis Einisonus pulchre in suis loquiliir lloiniliis. Et uti- quo si perpondamiis, quam infafigabililer mulli philosophi pro nalurali sapienlia ac scientia laboravorunl, (|uain laboriose quo- qiie ot inoossanter miilti ineroaloros ol alii pro lorrona opiilonlia onilunlur, morilo in-

ENARRATIO IN CAP. III PROVERBIORUM.

ART. III

23

tra nos de nostra confundemur ignavia, A infusa, pro salute seterna adipiscendis, tam quia pro spiritualibus, supernaturalibus, modice laboramus, tam frigide depreca- ac prsestantissimis Dei donis, pro sapientia mur, tam parum accendimur.

ARTICULUS III

EXPOSITIO CAPITULI TERTII : FILI MI, NE OBIIVISCARIS LEGIS ME^.

A'

D diversas virtutes actionesque vir- tuosas in isto admonemur capitulo ; et ne acediosi simus ad obtemperandum, adjiciuntur fructus prseclari et prsemia gloriosa. 1 Fili mi, ne obliviscaris legis ynea', id

est iegis divinse. Denique minus dicit, et majus praetendit : quia non solum debe- mus legis divinse non oblivisci, sed et ju- giter recordari, imo eam opere adimplere, quemadmodum in primo habetur psalmo

Ps. 1, 2. de homine justo : In lege Domini volun- tas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte. Dupliciter quoque dicitur homo oblivisci legis Dei : primo, eam oblivio- ni omnino tradendo ; secundo, eam non adimplendo in factis, sicque multi oblivi- scuntur ejus, qui tamen docent aut prse- dicant eam. Insuper multiplex est lex Dei, quam recordari ac adimplere debemus.Est etenim lex divina, lex naturalis, lex posi- tiva. Et lex divina, in legem Mosaicam evangelicamque dividitur. Similiter lex positiva, in Jus canonicum, et Jus civile. Lex autem seu jus naturale, variam habet divisionem,prout de ista materia in prima parte Decreti, ex verbis Isidori ac aliorum

Osee viii, diffuse tractatur. Hinc Dominus ait : Scri- bam ei multiplices leges meas, quse quasi alienge computatae sunt. Unde et in Job

.4x1,5,6. dicitur : Utinam Deus ostenderet tibi se- creta sapientise suse, et intelligeres quod multiplex est lex ejus. Est etiam lex aeter- na et increata, quae est exemplar, fons, causa, et regula omnis legis creata? et re- ctse. Et prcecepta mea cor tuum custodiat

B tenaci memoria, et exsecutione idonea ; et qufle opere adimplere non vales, devota voluntate adimple, ac citius quo poteris, adimplere propone : sicut de bonis fertur in Psalmo, Memores sunt mandatorum ip- sius ad faciendum ea.

Consequenter pollicitatione mercedis ad istud 'vi\di\yQ,\.i.Longitudinem enim dierum, ct annos vitce, et pacem apponent tibi : id est, pro observantia praeceptorum conse- queris hsec bona pro prsemio : quod primo intelligi potest de longa, prospera, atque

G pacifica vita in sseculo isto, quae in veteri lege promittebatur ssepissime observatori- bus legis Mosaicae. Verumtamen bona illa terrena ac transitoria, non erant princi- pale aut sufficiens praemium obedientise Deo exhibitse ex caritate in actibus virtuo- sis, qui sunt spiritualia bona. Multi quo- que Prophetse et Sancti ac justi fuerunt in veteri Testamento, qui preefata bona con- secuti non sunt in hac vita, imo adversa multa et mortem pro lege ac justitia sunt perpessi, sicut in libro Machabseorum os-

D tenditur. Et per Ezechielem Dominus ad Jerusalem dixit : Occidam in te justum et impium. Ideo per longitudinem dierum, seterna duratio felicitatis in coelo, et per annos vitse, diuturnitas glorise, et per pa- cem, pax seternitatis omnem sensum ex- superans, principaliter designantur. Unde in Psalmo Dominus pollicetur : Longitu- dine dierum implebo eum, et ostendam illi salutare meum; et in Isaia habetur, Erit mensis ex mense,et sabbatum ex sab- bato : per quse verba seternitas designatur.

Ps. cu, 18.

Exod. XX, ll\DeiU.i\\ 40; V, 16; VI, 3;vn,t3-16; VIII, 1; XI, 8, 9; XXV, 13; xxviii, 1-13; XXX, 16.

WMach.w, 10, 11, 18- 31; VII. Ezech.xw, 3.

Philipp.w,

7.

Ps. xc, 16.

7«. Lxvi,23.

24

ENARRATIO IN CAP. III PROVERBIORUM.

ART. III

/«.Lxvi,i2. Et rursus ibidem : Ecce ego declino in eos A

ut flumen pacis.

3 Misericordia et veritas, id est justitia,

non te deserant : id est, indesinenter habe

in te misericordiam alque justitiam, ila ut

opera misericordise, tam spiritualia quam

corporalia,pro po^se exerceas,et justitiam

non omittas : quia et sic interdum igno-

scendum est animee peccatoris, ul nihilo

minus juxta censuram justitiae puniatur,

aut etiam occidatur in corpore. Imo hoc

ipsum misericordige est, quod in praesenti

punitur,ne seternaHter condemnetur.Nam B

et pcense praesentis vitae sunt medicinales.

Prseterea, tripliccm veritalem habere et

conservare debemus, videlicel, veritatem

vita?, veritatem doctrinae, veritatem justi-

tiae, et esse veraces in verbis, fidelesque

o^eexii, 6. proximis. Hinc in Osce scriptum esl : Mi-

scricordiam et judicium custodi ; et in Za-

Zach.wn, cl^aria, Yeritatem tantum et pacem dili-

*^" gile. Clarius quoque paulo anterius in

/6irf.vii,9. Zacharia habetur : Judicium verum judi-

cale, et misericordiam et miserationes fa-

cite, unusquisque cum fralre suo. (^

Circumda eas gutturi tuo, id est, aliis

quoque praedica eas, ut et ipsi nequaquam

miscricordiam et verilalem relinqiiant : et

/«. Lviii.i. quantum ad hoc, quasi tuba exalla vocem

o*eeviii,i. tuam. Et sicut in Osee habelur, In gullure

tuo sit tuba, ut cuin sancto Job dicere

yo6 XXXI, queas : Non dedi ad peccandum giillur

^°" meum. Et describe eas in tabulis cordis

tui, id est in capacitafe et laliludine men-

tis atque rnemoriai tu». De his labiilis ait

II Cor. 111,3. Apostolus : Epislola eslis Chrisli, scripta

non atramento, sed Spirilu Dei vivi; non D in labulis lapideis, sed in labulis cordis carnalibus. Unde per Ezechielem Dominus /?;ec/i. XI, dixit : Dabo vobis cor carneum. id est 26.' '""'^'' molle, flexibile.el faciliter recepliviim gra- lia^ ac viiluliim. Ideo tabiihe cordis sunt esscntialiter spirituales, quamvis per pro- prietatem et simililudinem carnales vo- centur, sicut el cor nominatur carnale. Nain et jiixla Philosophum, inlellccliis seu anima in principio sui, esl velul labula rasa.

Et invenies gratiam et disciplinam bo- 4 nam coram Deo et hominibus : id est, per hsec acceptus et placens eris Deo ac pro- ximis ; incrementumque gratia^ et profe- ctum virlulum consequeris divinitus, et proximis disciplinatus videberis. Imo et bona instructio efficaciaque docendi ac disciplinandi alios, conferentur tibi a Do- mino. Qui enim dona desuper sibi con- cessa communicat aliis,meretur majora,et spiritualem opulenliam a Deo sortitur.Un- de et Seneca in suis Proverbiis : Eleemo- syna, inquit, plus prodest danli, quam ac- cipienti.

Habe fiducinm in Domino ex toto corde S tuo : quoniam ipse est infinitre pietalis ad succurrendum. invariabilis verilalis ad fa- ciendum quod sperantibus in se promisit, alqiie omnipolens ad exsequendum. Qui ail per Isaiam : Ego Dominus, super quo /s.xi.ix,i3. non confundentur omnes qui exspectant ine. Cui ait Psalmista : Sperenl in tc, qui /»s. ix.ii. noverunl nomen luum, qiioniam non dc- reliquisti quierentes te, Domine. Denique, quamvis spes ista in Deo habeal firmila- tem ac certiludinem.quantum est ex parte Dei, ex qua parle nequaqiiam erit defe- clus oplal.T salulis et gialiie; lamen ex parle noslii, hoc est ex propriae fragilila- tis, defecluosilatis ac culpa? consideralio- ne, debet timor esse admixtus : ne forte iiidigni simus exaudiri, adjuvari alque sal- vari a Domino propler nosfra demerila, prouf in Iraclalu de Spe Thomas dccla- rat. Imo nec cerli sumus de hoc, quod habeamus spem formalain et efficacem in Ded, qiium ignoremus an simus in carila- ^cc/e.ix.i. le. ilinc inler spem el limorem seniper spi- ritiialiler moli debemus, ut spes sif mola siiperior, sublevans in sublime. el despe- ralionem ac piisillanimitalem excludens ; timor vero sit mola inferior, pra:>sumplio- neiii el iinmoderalam securitalem repel- lens : sicul in lerlia parle Sumnue sua? .Vnlisiodorensis inducil.

Kt ne iniiitaris prudentia' tua\ id esl, propria' prudenli;e aut nalurali induslriip non inluereas, lanquain libi sufficiant pro

ENARRATIO IN CAP. III PROVERBIORUM.

ART. III

25

tiia} conversationis directione, atque ad evadendum tuse salutis pericula, da^mo- num, carnis ac mundi tentamenta : ne im-

.xLMi.io. pleafur in te quod dicitur in Isaia, Sa- pientia tua et scientia tua dccepit te. Innitendum est ergo divino auxilio atque angelic» directioni, et meritis precibus- que Sanctorum : pro quibus impetrandis, dcvote ac jugiter est orandum. Etenim,

^s.xci. qiii habitat in adjulorio Altissimi, in pro- tectione Dei coeli commorabitur. Ideo per

s. L, 10. Prophetam scriptum est : Quis ambulat in tenebris, et non est lumen ei ? Spe- ret in nomine Domini, et innitatur super Deum suum. Item protestatur Dominus :

!eexiii,9. Perditio tua ex te ; in me tantummodo auxilium tuum. Nempe ad bene agendum, indigcmus in omni actu meritorio, actuali motione Spiritus Sancti. Et ut ait Aposlo-

Cor.m,5. lus : Nou sumus sufficienfes cogifare ali- quid ex nobis quasi ex nobis ; sed suffi-

hiiipp.w, cientia nostra ex Deo est, qui operatur in nobis velle atque perficere. Itaque habi- tus acquisiti et infusi non nobis suffi- ciunt, sed actualibus motiouibus, influxi- onibus, directionibus, auxiliis Dei jugitcr indigemus, sicut de hoc Thomas in Sum- ma confra gentiles, catholice atquc subti- liter scribit. 6 In omnihus viis, id est actionibus tuis

interioribus et cxferioribus, cogita illum, id est, divinse majestatis praesentiam pen- sa, et ad Deum intentionem tuam refer ac dirige, ejusque directionem et opem im- plora : quod in omni actione faciendum est actualiter aut habitualiter,s8epeque ac- tualiter; imo quo sapius, tanto et melius. Tales fuerunt magni illi illuminatissimi

III Reg. viri Elias et Eliseus, dicentes : Vivit Do-

!o. iiiiu. minus ante cujus vulfum sfo hodie. Ista assidua consideratio divinge pr8esenti8e,ma- xime confert ad stabiliendum mentem in Deo. Talis fuit Psalmista, qui loquifur,

s. .XV, 8. Providebam Dominum in conspectu meo

6 XXXI, 4. semper ; et sanctus Job, dicens, Nonne Deus considerat viam meam, et omnes gressus meos dinumerat? Et ipse diriget gressus tuos, id est affectiones tuas et ac-

A fus, ad finem beatum, dando tibi lumen verse discretionis, et grafiam spiritualis profectus, ac super semitas justifise te du- ps. xxn, 3. cendo. Pro qua directione piissima oravit Propheta : Gressus meos dirige secundum Ps. cxvm, eloquium tuuin. Quem Deus sic dirigit, '^^" nisi cujus mentem illustrat et movet in omnibus ad intuendum et exsequendum quidquid sibi complacitum esf? Hanc cer- te directionem meretur percipere,qui tam reverenter in cuncfis attendit Dei praesen- tiam.

B Ne sis sapiens apucl temetipsum, id est 7 propria reputatione. Sed quomodo intelli- gendum est istud? quum dicat Apostolus, Ut sapiens architectus fundamentum po- i Cor. m, sui ; ifemque, Spiritum non hujus mundi y^'.^ ^^ ,2. accepimus, sed Spirifum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis. Ergo qui sapientiam a Deo accepit, et in Scripturis est eruditus, potest sapientem se reputare. Et respondendum, quod non debet se in se sapientem pufare, sed so- lum in Deo ; nec sibi, sed Deo sapienfiam

C suani adscribere ; magis quoque insiste- re considerationi insipientia? suae, et defe- ctuositatis ac culpa?, quam magnificationi sapientise sua3 : potissime quum ignoret an habeat sapientiam quae est donum, si- ne qua vifio puerilifafis impletur homo, et potius stultus quam sapiens est censen- dus. Et juxla hunc sensum apud Isaiam inducitur : Yse qui sapientes estis in ocu- is v, 21. lis vestris,et coram vobismetipsis pruden- tes. Unde et Paulus Romanis : Nolite, in- /?om.xii,i6. quit, esse prudentes apud vosmetipsos.

D Tiuie Deum casto et filiali timore. Ecce qui paulo anfe locutus est, Habe fiduciam in Domino ; hic subjungit, Time Deum : quasi dicat,Non ita confidas in misericor- dia Dei, quin expavescas ejus jiisfitiam, quoniam haec est sapientia vera. Et recede a malo, id est, malum culpse ex corde ab- horre et fuge : quia ex hoc apparct quod timeas Deum, et sapiens sis in eo. Juxta quod in Job dicitur : Ecce timor Domini joh xxvm, ipsa est sapientia ; et recedere a malo, in- -*• telligentia. Hoc est quod Vas electionis

26

ENARRATIO IN CAP. III PROVERBIORUM.

ART. III

florji.xi,2o. hortatur : Noli altum sapere, id est magna A viliora. offerendo Creatori dignitatis ac

de te ex elatione sentire; sed time. Unde et sanctus ait Bernardus : fn veritate di- dici, nihil coram Deo ita prodesse ad gra- tiam obtinendam, ad culpam vitandam,ad proficiendum in bonis, quam ut semper inveniaris non altum sapere, sed timere.

Sanitas quippe erit umbilico tuo, et ir- rigatio ossium tuorum. Posset hoc super- ficialiter sic exponi, juxta veteris legis promissa : Quod si prsehabita fcceris bo- na, corporaliter eris sanus et bene dispo-

Ps. xxxjir, 20.

excollentise infinitse. Unde et Abel obtulit Gen. iv, 4.

Deo de primogenilis gregis sui, et adipi-

bus eorum, et placuit Deo ; Cain vero de md.z.

fructibus terrse, utique de deterioribus, ut

legitur in Genesi. Hinc scriptum est : Si Maiach.x,

offeratis claudum aut languidum. nonne ^'

malum est? Offer illud duci tuo, si placu-

erit ei : hoc est. si talia viliora offerretis

seu exhiberetis principi vestro terreno,

non ei placeret, sed indignaretur quod ta-

lia vilia sibi darentur. Hinc rursus in eo-

situs intus in umbilico et ossil)us. Sed B dem fertur Propheta : Maledictus dolosus, ibid. u.

quoniam mullae sunt Iribulationes segri- ludinesque justorum in vita hac, spiritna- liter interprelandum est islud, intelligen- do per umbilicum, qui mollis et tener esl, bona opera adhuc imperfecta : per ossa vero, quse solida sunt, opera virtuosa per- fecta. Sicque, Sanitas erit umbilico tuo, id est,opera lua imperfecla,a culpis veniali- bus ac reliquiis vilioiiiin j)urgabuntur pcr confidenliam Dei, huniiliation<'ii), celeias- que virtules et acliones earum prselaclas.

qui habel in grege siio masculum, et votum faciens. immolat debile Domino. Spirilua- liler aulem de omnibus bonis nobis con- cessis, debemus Deo sacrificiiim laudis, graliarum aclionem, reverentiamque of- ferre : imo nos ipsos totaliter el quidquid habemus in ejus cullum obsequiumque convertere. Oblationes quoque et decimas corpnrales ab Ecclesia inslitulas, fideliter el libeiiter persolvere el offerre. nec in Dei conspectn vacui apparerc, et quidquid Exod.w

atque in melius omni die proficieiil. cl (1 prsecipue bonum habemus aiil agimus,de- |^; "^^^'^' opera tua perfecta, erunt pura, inviolata. bcmus specialiter Deo adscribere; nec ali- xm, le. illa^sa. Possunl qiioque per umbiliciini in- qnid nobis ipsis, nisi peccata nostra et telligi affecli()n<'s. iiiolus el aclus j)artis vitia. depulare. Da paupcrilms : id est, sensitiva^, videlicel appelilus conciipisci- non solum piiclalo modo de bonis tuis bilis et irascibilis, in quibus sunl anim;p Deum honora. sed el paiiperibus,qui sunt

fralres el proximi tui, membraque Dei,

communica et succurre.

Et implcliuntur horrea tua saturitate,

id est friictibus lerra» copiosis. qiii tibi

passiones : iii qiiihus esl sanilas, dum per virtules reformaiitur morales ; per ossa aulem, actus parlis inlellccliva».

Consequentci' fil admonilio ad sacrificia

10

Dco placentia. Ilouora Domiuuin dc tua ct tuis donicsticis ad relcclionem plcne suljstantia, id est, dc rebus et opibus tibi sufficient; et vino torcularia liia rcdun- concessis offer Deo sacrificia in lcge prae- D dabunt, id est, vinca> tuic lol proferent ccpla, hosliasque sponlaneas c.\ devotio- uvas, quod in torcularibus exprimelur dc

iic. pro pacc, pro graliariim aclione. pro spiriluiilibus charismalibiis obtinendis. el «H)rum profrclibus. \)c (luibiis oblatioiii- bus in Levitico, in libro Nunieroriim, ac Deutcronomio copiosa est menlio : (|ii;r omnia offerebantur Deo in recognilioncm univcrsalis dominii sui, et quod ipse sit omnis boni collalor. Et dc jjrimi/iis om- nium fruffu)n tuarum. id esl de ineli- oribus fruclibus terra? tuse poliora, non

eis viniim abiindaiis : (piod in Deiilero- Deui. iioniio qiinqiie promiltiliir. Spiriliialiler '^- '*• aiiteni. qui opcra |)ictalis exercel, el vcr- bo coplcstis doclrina> reficit audienles. ac poculo spirilualis consolalionis recreat ens, mcrctiir iil horrea siia impl(Mntur sa- tiirilale, id est, |)ntenlia> anima> sua», quse siml subjccla grali;c ac virliilum. pi\Tser- tim intcllccliis at(|uc voluntas, implcanlur a Deo inlerna refcctionc ; el lorcularia

ENARRATIO IN CAP. III PROVERBIORUM.

ART. III

27

ejus vino redundent, id est, vires prsefa- tae, in quibus ex littera trahitur spiritualis intelligentia, sicut ex uva per pressuram educitur vinum, repleantur spirituali ac sobria ebrielate, ex divinorum contempla- tione et caritatis fervore.

Insuper, juxta Glossam, quemadmodum

electi habent thesauros in ccelo (secun-

Va/</(.v., dum quod ait Salvator, Thesaurizate vobis

thesauros in coelo), sic et horrea ac torcu-

laria habent ibidem : in quibus taliter re-

s. xLixMO; ficientur ac potabuntur, quod iiltra non

poc- vu, p5„pjpjj^ ^gg sitient. De quibus Filius Dei

zkc. XVI, disseruit : Facite vobis amicos de mammo-

na iniquitatis, ut, quum defeceritis, recipi-

bann.xiv, aut vos iu setema tabernacula; itemque,In

domo Patris mei mansiones multse sunt, hoc

est diversi gradus prgemiorum. sccundum

varietatem ac differentiam meritorum.

Amplius, sicut ex verbis sanctorum

Patrum Hieronymi et Augustini, imo ex

Scripturis colligitur, fidelis persolutio de-

cimarum, primitiarum et oblationum ab

Ecclesia statutarum, constructio ecclesia-

rum, fundatio monasteriorum, exhibitio

operum misericordia?, qualuor mercedes a

Domino sortiuntur. Prima est, abundantia

opum, ex copiosa fertilitate agrorum et

vinearum.Hinc loquitur Deus per Malachi-

raiach.m, am : Infertc omnem decimam in horreum

'' "■ meum, ut sit cibus in domo niea; et pro-

bate me super hoc, si non aperuero vobis

cataractas coeli, et effudero vobis benedi-

ctionem meam usque ad abundantiam, et

Ajff. 1, 9, non erit sferilis vinea. Et per Aggseum :

Quia domus mea deserta est, et vos festina-

stis unusquisque in domum suam; propter

hoc super vos prohibiti sunt coeli, ne da-

rent rorem, et terra prohibita est, ne daret

germen suum. Et de hoc plenius alibi. Se-

cunda merces, est prolongatio ac sanitas

vitSB. Tertia vero, affluentia gratise in prge-

senti. Quarla autem, copia glorise in futu-

ro. Denique in oblationibus quse Deo fiunt,

ineg.xyi, ipsc qui cordium est inspector, magis re-

(IV, 12; spicit ad rnentis sinceritatem, caritatem

'ccii.xxm, ac devotionem, quam ad munerum quan-

Jen. IV, 4. titatem. Ideo scriptum est in Genesi : Re-

A spexit Dominus ad Abel, et ad munera ejus. Primo enim attendil et approbavit ipsius sancti et innocentis Abel sincerissi- mam devotionem, et ita deinceps accepta- vit sacrificia ejus. Hinc etiani Seneca in suis hortatur Proverbiis : Non adspicias quam plenas, sed quam puras manus quis- quc Deo admoveat. Nihilo minus Hostia altaris, videlicet sacrificium novae legis, per se complacet Deo.

Sed quia nonnulli in prosperis Deo ob- sequuntur, adhaerent ac gratias agunt, in

B adversis autem deficiunt et labuntur (de quibus disseruit Christus, quod ad tempus luc. vm, credunt, et tempore tentalionis recedunt : '^- unde et in Psalmo dicitur, Confitebilur tibi Ps. xlvhi, quum benefeceris ei); ideo nunc hortatur *^' Sapientia, ne adversis fvangamuv. Discipli- 11 nam Domini, fili mi, ne abjicias, nequc deficias quum ab eo corriperis. Discipli- na Dei est omnis adversitas, tribulatio, castigatio, increpatio : quse ex divina pro- videntia accidit nobis, a quocumque in- fligatur. Et sicut legifur, Deus increpat Jobx\xm,

C quandoque per dolorem in lectulo, et om- *^' nia ossa hominis marcescere facit. Per prse- latos quoque vicarios suos, et per princi- pesac judices corripif et castigat : qui teste Apostolo ad Romanos, ministri Dei Rom.wu, sunt, in hoc ipsum constitufi.Omnia igitur ^' ista aequanimifer ferre debemus, fanquam virgam fidelissimi patris : primo, quia per ista purgamur a vitiis; secundo, quia per hsec crescimus in virtutibus; tertio, quo- niam per hsec a futuris gravissimis eripi- mur poenis ; quarto, quia per ista capiti

D nostro Christo propter nos passo, aliquali- ter conformamur ; quinto, quia per haec corona aetcrnae felicifatis nobis augetur ; sexto, quia per haec efficimur in spirituali conversatione exercitati (Qui enim non est ecch. tentatus, quid scit?); septimo, quia ex ho- ^^^^"^ ^- rum eventu cognoscimus caritafem Patris coelestis ad nos, qui ob tam multiplicem fructum et commodum nosfrum, per prae- fafa nos disciplinat.

Hinc subditur : Quem enim diligit Do- 12 minus, corripit, et quasi pater in filio

28 ENARRATIO IN CAP. III PROVERBIORUM. — ART. III

complacet sibi, id est, beneplacitum est ei A les atque prsecipui, sicut et ipsa sapientia

in his, sicut pater complacentiam habet in inter virtutes et dona tenet primatum ;

filio suo dilecto et bono. Ideo ait Glossa : et item purissimi ex sua natura, quia

Tanto minus de llagello quo castigamur, versantur circa supermundissimum iliud

murmurare debemus, quanto cerfius in eo . objectum, quod Deus est, el circa spiritua-

pignus paternee dilectionis tenemus. Unde lia ac divina. Contemplatio quoque, quae

Apoc. 111, et ipse in ApocalVpsi fatetur : Ego quos est actus et fructus sapientise hujus. est

"*• amo, arguo et castigo. Hinc de reprobis affectuosa ac limpida Dei cognitio. Circa

Osee IV, 14. ait :Non visitabo super filias vestras quum hoc scribit quidam : Purissimi sunl fru-

fucrint fornicalse. Pcr Ezcchielem quoquc ctus sapienlia", quia spiritualia bona non

Ezech.xM, ait de reprobo induralo : Auferelur zelus habenl aliquod malum admixlum, sicut

mens a te, non irascar tibi amplius. Et in frequenter habent corporalia, ut aurum,

/'«.Lxxx,i3. Psalmo de impiis : Dimisi eos secundum B argentum, et consimilia habent annexam

desideria cordis eoruni. Haec est metuen- sollicitudinem, impcdientcm mentis ele-

dissima cl gravissima Dei plaga ac ira, valionem in Deum. Quod non videtur con-

dum juslo judicio hominem sic rclinquil. grue diclum. prffserlim quum Isaias affir-

Dcsidereiuus crgo in vila pra»senti palcrnc met : Quasi pannus mcnstruatfe universa? ;». i.xiv, e.

castigari a Domino, et superiorum nostro- justilia? nostra?. Gregorius quoque in Mo-

rum correptioncs atque correcfiones hila- ralibus super Job.frequenler effalur,quod

riter amplcctamur, quum cf Aposfolus ju- mens nostra in divinorum contemplalione

^eftr.xu, beat : In disciplina perseverale ; fanquani diu non figifur : quoniam carnis infirmi-

^■^" filiis vobis se offcrl Dcus.Ouis enini filius tas et inslabilitas cordis frahunf deorsum.

quem non corripif pafer? Ouod si cxlra Nonnc indesinonler ac miscrabiliter expe-

disciplinam eslis, ergo adulleri, et non fi- riinur, quanUT dislractiones, venialcsque

jo6v,i7,i8. lii estis,Hinc efiam in Job habefiir : Bealns C ciilp» orationibus ac mcdifafionibus no-

homo qui corripitur a Domino. Increpa- stris assidue misceanfur,et in divino obse-

tionem ergo Domini ne reprobes : quo- quio negligcnfisp, pigrifiae, ac somnolentia?

niain ipsc vidnerat, cf medefur; perciitil, iiiiiIUt conlinganf ?

et manus ejus sanabiint. /^/■cfiosior csf sapicnlia cunctis opilnts 15

13 Bcdtus honw (pii invenit sapientiam, id Iransiforiis ac ferrcnis; ct omiiia qua" dc- est,qui a Deo suscipit ac refinef eam, pra>- siderantnr, ex universifafe corporaliiim sertiin illam qua? esl donuiii Spirifus San- rcrtim, liuic non valent comparnri. Si au- cfi : in qiia polissime crescil, disciplinain lcm pra^dicla exponanlur dc Sapicnfia in- Domini modo pra>faclo gralanlcr fcrendo, cieala, (iiia» in hac vifa per fidem, cari- ef in omni adversifalc palicnfiam c(msei- tafcm cf contcmplalionem aliqiio modo vando ; et rjui aljluii prudcntia, (jiia> csf invcnifur ct habclur. ccrliim cst quod illa virliis moralis dignissima, virliitiim auri- D incomparabililcr cunclis pra>mineal rehus ga, doc(Mis modiiin in cunclis lcnere, ac crealis. De hac prctiositalc cl dignifafe sa- ordinafe ad fincm infenfum ])rocedere : picnfia», in libro Sapicntia» muifa dicun- snp.Mi-\. in qua qui affluit seu abiindal. aplus est lur. De qua ct in Job asseriliir : Nescit yoAxwni,

14 el alios giibcrnare. Mclior cst actpiisitio homo prcliiini ejiis. Non dabilur aurum '^•'^■"•- ejus nci/otiatione auri et argcnti : quia obriziim pro ca, ncc conicrctur lapidi sar- incomparabililer est pra?slantior corpora- donycho preliosissimo vcl sapphiro. Lon- 16 libus ac transiforiis opibiis. gitudo dierum iu dcrtera cjus, ct in si-

Primi etpurissimi fructusejus.VvwcUxs nistra illius divitia' el gloria. Dextera et

sapicnti» hujiis, siint actiones, delecfatio- sinisfra mctaphorice adscribiliir sapicn-

nes et cclcra bona (|u<t oriunlur cx ca : fijc, intelligcndo pcr dexlcram (\jiis, polio-

qui fructus sunt primi, id csf principa- ra cl piicclariora sapicnlia^ bona ; per si-

ENARRATIO IN CAP. III PROVERBIORUM.

ART. III

29

nislram vero, secundaria ejus bona.Itaque in dextera sapientiae,est longitudo dierum, id est dios a^ternitatis, et beatilica visio increatee et incommutabilis verilatis : ad quae sapientia habet primum ac principa- lem respectuin. bi sinistra vero ipsius, sunt divitige exteriores, et gloria, id est claritas rama» : quia ad sapientiam duo hsec consequi solent, sicut in Salomone. Yel per divitias et gloriam designantur ac- cidentaba pra?mia Beatorum, ad quae sa- pienlia ista perducit. n Viiv ejus, vice pulchra'. Vise sapientise,

sunt actiones et processus, seu doctrina! ac merita ejus : quae omnia bene dicuntur vise, quoniam sicut via est medium in- ter duo extrema, et inter terminos duos ; sic actiones et merita vitse prsesentis, sunt media qusedam inter istud exsilium ssecu- lumque futurum, seu inter mansionem istam terrenam et patriam Beatorum. Ita- que vise, id est actiones, contemplationes, delectationes, et merita sapientiae, sunt viae pulchrae : quia in ipsis est splendor veritatis, hix graliae ac virtutis sinceritas; immunditiam etiam peccati depellunt. Et sicut in corporaHbus dicitur pulchrum, quod oblectat corporeum visum ; sic spi- rituabter pulchrum censetur, quod in- teriorem visum, scilicet intelleclum, de- lectat : quod actibus sapientiae competit valde, quum et Philosophus dicat quod phi- losophia, id est naturalis sapientia, admi- rabilcs delectationes habet admixtas. De aj9.vii-ix.qua re in libro Sapientiae plurima conti- nentur. Et omnes semitce illius pacificcv. Nam contemplationes et actiones, gustus et profectus sapientiae hujus,in semetipsis tranquilla sunt, et mentem quietant, per- turbationem excludunt, atque ad pacem aeternitatis perducunt.

Insuper viae increatae Sapientiae prorsus pulcherrimae sunt, utpote Christi praecepta, documenta, et exempla seu opera, om- nem turpitudinem culpae deformitatem- que falsitatis excludentia ex se et prohi- bentia aliis ; et semitae ejus pacificae, id est evangelica ejus consilia ad pacem pecto-

A ris ac tranquillissimam vitam disponentia ac perducenlia. Docent enim, inquietudi- nem passionum, sollicitudinem tempora- lium, occupationem terrenorum, concupi- scentias carnis omnino vitare, atque in solo Dec recolligere ac figere mentem. Rursus, semitae Christi pacificae, quia per ejus mysteria ac opera reconciliati exsisti- mus Deo.

Lignum vitce est Jiis cjiii apprehende- 18 rint eani : id est, sapientia instar ligni vitae, quod est in paradiso, spiritualiter

B reficit, et in vita gratiae conservat, ac ro- borat sapientem. Quemadmodum lignum Gen. 11,9. illud vitae situm in medio paradisi, con- servativum fuit et est vitae corporalis in suovigore; sic Christus quoque, qui etiam, dum iret ut crucifigeretur, nuncupavit se Lue.xxm, viride lignum, recte dicitur lignum vitae ^'' credentibus in se : quia multiplici alimo- nia reficit ac sustenlat fideles, quousque de vita gratiae ad vitam gloriae eleventur, videlicet pane lacrimarum, vigore opera- Ps. i.xxix, tionum bonarum, donis gratiae ac virtu- ^'

C tum, consolatione et spe futurorum, imo se ipso, suique corporis ac sanguinis Sa- cramento. Nam ait : Ego sum panis vitae; Joann.M, et, Hic est panis vivus de coelo descen- ^^^.^ dens, ut si quis manducaverit ex ipso, non moriatur in xtevnum. Bt qui te/merit ea>n, id est,qui vitaverit omne peccatum mor- tale, quo donum sapientiae perditur, et gratiosa Christi praesentia tollitur, heatus est jam in spe et merito, ac praelibatione et dispositione propinqua. Dotninus sapientia fundavit terram, sta- 19

D bilivit coelos prudentia. Sapientia quan- doque dicitur in Deo absolute, et est ipsa divina essentia ; et toti superbeatissimse Trinitati communis est, et una in tribus supersanctis Personis. Attamen Filio ap- propriatur, sicut et bonitas Spiritui San- cto. Filius enim est verbum et emanatio intellectus Dei Patris ; sapientia vero ad intellectum est pertinens. Quandoque au- tem sapientia dicitur in divinis notionali- ter, personaliter seu relative de Filio, qui, ut ait Apostolus, est virtus et sapientia iConi,24.

30.

30

ENARRATIO IN CAP. III PR0\-ERBI0ROI. — ART. III

Ps.ciii, 24.

Joann. i, 3.

Fs. xcii, 1.

yoftxxwiii,

4-0.

Ps. ci, 27.

20

Gen. II, G. Jbid. 10.

/6iW.vii,n.

yo&xxxviii, 8.

Patris. Et utroque modo potest hic accipi. Nam Deus Trinitas sapientia sua, id est per sapientiam suam, tanquam per exeni- plar ef artem operis sui, universa creavit, juxta illud Psalmi : Omnia in sapientia fe- cisti.Pater quoque per unigenitum Filium suum condidit curicta, secundum quod ait Scriptura : Omnia per ipsum facta sunt. Dominus ergo sapientia sua fundavit, id est, in medio mundi iirmiter et immobili- ter fecit ac posuit, terram, sicut cantatur: Etenim firmavil orbem, qui non commo- vebitur. Constituit enim eam in medio universi pro centro. Et de hoc loquitur Deus Job subtiliter : Ubi, inquiens, eras quando ponebam fundamenta terra> ? Quis posuit mensuras ejus l vel quis tetendit super eam lineam ? Super quo bases ejus soiidalae sunl ? Prseterea, in Deo idem sunt sapienlia et prudentia ; scd in quantum sapienlia Dei, respectu crealurarum, est praclica, vocatur prudentia : sicque per suam prudentiam slabilivit orbes coele- stes, (juoniam esse incorruptibiic alque perpetuum tribuit illis,quamvis alibi scri- ptum sit, Ipsi peribunt : quod non est de corruptione substantialis esse, sed de va- riatione cujusdam accidentalis esse intel- ligendum.

Sapicntia illius eruperunt abysai, id est venae ventriculique aquarum exsislen- tes sub lerra, vel parlicularia maria, seu congregaliones aquarum Oceani. Iloc nam- que esl opus infinitae sapicnliic omnipi)- tenlis Opificis, quod in venlriculis lerrui aqua sic continelur, et eiuinpit in fon- tes ac puteos, atque in fluinina magna per terram fluentia, el omnes hae aquic ex Oceano originaliler derivanlur ac ma- nanl : ex quo eliain fons paradisi habct originem, qui in (lualuor niagna riumina erumpil, parlitur, ac fundiliir, ul in (lcne- si habelur. Tempoie quoque diluvii rupti sunt omnes fontes abyssi magna?, ul lui- sus scriptum est in Genesi. Hinc ait Allit- simus : Qiiis conclusil ostiis mare, (jtiando crumpebat quasi de vulva procedcns ? Et nubes rore concrescunl, id cst densaulur :

A quia sapientia Dei sic ordinante, pro ter- rae irrigatione et fructificatione, ex solis calore vapores et exhalationes ex aquis elevantur, ac inspissantur in aere, fiunt- que nubes : ex quarum resolutione descen- dunt imber et ros, quamvis diversimode. Ros namque, secundum Philosophum, est effeclus temperati caloris, et ex subtiliori nube descendens.et frequentius generatur in vere. In his ergo sapientia Dei relucet. Propter quod in Scripturis haec multoties continentur, ul omnipotentiam ac provi-

B dentiam Creatoris in suis contemplemur, miremur, ac veneremur eff(^ctibus. Hinc sciiplum est : Si voluerit extendere nubes Jobxxwi, quasi tentorium suum, et fulgurare lumi- ne suo desuper. cardines quoque maris operiet : per haec enim judicat populos, et dat escam multis morlalibus. Et rursus ait Scriptura : Frumentiim desiderat nubes, /ftirf.xxxvn, el nubes spargunl lumen suum : qiiae lu- "• '"• strant cuncta per circuilum, qiiocumque eas voluntas gubernantis duxeril.

Spirilualiter, Doininus sapientia funda-

C vil terram, id est, Pater per unfcum Fi- liiiin suum insliluil el firniavit mililan- tem Ecclesiam in lerra peregrinanlem, quam in fidei solidilate, spe el caritate fundavit. Stabilivit quoijue c<clos, id est sanctos Aposlolos et priedicalores ac con- lcinplativos, quorum conversatio cst in coelis, prudentia, in qua el ipsos perficit ad regimen aliorum ; vel, Coelos, id est tiiumphanlcm Ecclcsiam, cujus perpelua ct sccura mansio est in coelo empyreo. Sapicntia illius crupcrunt abi/ssi. id est,

1) fliienta graliae ct doclrinae, ex fontibus sacramenlorum et sacrorum voluminum juofluxcrunt.AV nubcs, id est aliorum prae- lali et doclores. qui inslar niibiiim ele- vaiilur (lc lerra, el slillicidia intliiunl do- c\n\\iivmn,rorc concrcscunt , id esl,supcrna irrigalionc sapientiae inigantur, ac lor- rcnte voluptatis divinae inundanlur. Tnde /.?. xxvi,i9. Isaias loquilur Deo : Kos luus, ros dulcis*. •a/i« lucis

Fili nii, nc c//luant luvc ab oculis tuis, 21 id esl, praefalae saliibcrrima? instructiones et exhortaliones ncquaquam recedanl ab

ENARRATIO IN CAP. III PROVERBIORUM. — ART. III 31

intuitu et memoria interiorum oculorum A ipsi poenalis ac gravis est, sic animus or-

tuorum. Custodi legem, eam recolendo ac dinatus est jucundus,quietus et dulcis ; et

implendo, ef consilium, acquiescendo bo- per sapientiam consolari se potest, per

22 nis consiliis ; et erit vita animiv tucv : id patientiam quoque completam manet in est, haec faciendo, habebis vitam gratiae in adversitatibus etiam magnis imperturba- prsesenti, et vitam glorice in futuro. Unde tus. Propter quod dicitur in Ethicis, quod

faHA.xix, Salvator : Si vis, inquit, intrare ad vi- studiosi habent phantasmata meliora,dum

tam, serva mandata. Ideo scriptum est : a vigilia ad somnum pertranseunt. Nam

aruc/iiv, Hic liber mandatorum Dei, et lex quae est quod homo in vigilia tractat, hoc sibi in

in aeternum : omnes qui tenent eam, per- somno solet occurrere. Ideo, sicut iniqui

venient ad vitam; qui autem derelinquunt in vigilia frequenter de insidiis et terri-

eam. ad mortem. Et gratia faucibus tuis: bilibus eis imminentibus cogitant, sic in

id est, gratia discretionis ad loquendum, B somno terribilia et molesta saepe somnia

instruendum, et corripiendum opportune habent. Nihilo minus ex tentatione diaboli

et fructuose praestabitur tibi ; eruntque et corporali indispositione,potest et justis

verba legis divinae interiori tuo palato su- in somno terror occurrere, et inquietudo

>s. cxviii, avia : juxta illud, Quam dulcia faucibus absque malitia generari, prout beatus Job

^" meis eloquia tua! Vel,Gratia erit faucibus de se ipso testatur : Si dormiero, dicam, yo6vii,4.

tuis, id est, temperantise virtus donabitur Quando consurgam ? Et : Terrebis me per ibid. u.

gustui tuo, ad reficiendum te moderate. somnia. Loquitur autem Salomon confor-

96x11,11. De quibus faucibus fertur in Job : Nonne mando se legi, quae observatoribus suis

auris verba dijudicat, et fauces comeden- securum et quietum somnum in Deutero-

tis, saporem ? Hanc enim temperantiam nomii libro promisit,transgressoribus vero

sapientia confert, quoniam facit in spi- prsedixit contrarium. Unde ibidem induci-

ritualibus delectari, et carnalia aspernari C tur de iniquo :Erit vita tua quasi pendens Deut.\^ym

oblectamenta. Prudentia quoque prsefigit anle te ; timebis die ac nocte, et non cre- "''' ^'-

mensuram in cibo et potu. des vitse tuae. Mane dices, Quis mihi det

23 Tunc amhulabis fiducialiter in viatua: vesperam ? et vespere, Quis mihi det ma- idest, bona conversatione proficies confi- ne? propter cordis tui formidinem,qua ter- denter, et proficiendo confides in Domi- reberis. Insuper justus et innocens, quum no; conscientiam quoque bonam haben- dormierit somno mortis, aut non timebit, do,eris vir bonae spei.Nam et Philosophus aut a suo timore cito eripietur, et erit protestatur, quod hi qui in divinis be- securus.Quidam vero ita divini sunt, quod ne se habent, melioris sunt spei. Et pes etiam in somno orant, psallunt, meditan- tuus non impinget, id est, affectus tuus tur, et multa intelligunt, quae vigilando seu operatig, qua tendis ad finem, non intelligere non valebant. Quibus dicere cespitabit recedendo a via virtutum ac me- D licet : Ego dormio, et cor meum vigilat. Cant.v, 2. dio rationis. Prudentia etenim diriget te, Ne paveas repentino terrore, id est, non 25

s.xxv,i2. ut cum Propheta dicere queas, Pes meus concutiaris timore, qui inopinate ac subi-

yofixxiii, stetit in directo ; et cum sancto Job, Ve- to solet oriri ex aliquo sensibili strepitu,

stigia ejus secutus est pes meus. clamore, phantasia, aut simili quod solet

24 Si dormieris, non timebis ; quiesces, et timeri. Verumtamen primi motus natura- suavis erit somnus tuus. Hoc ad litteram lium passionum non bene sunt in nostra ita est, quod virtuosus et sapiens, pru- potestate; sed quo magis in virtutibus cre- dens et innocens, justus et perfectus, se- scimus, eo facilius eos refrenamus ac mo- curior atque tranquillior est in cunctis ; deramur. Idcirco quod ait, Ne paveas re- nec in somno terretur, sed dulciter dor- pentinb terrore, sic accipi potest, ut non mit. Nam sicut animus inordinatus sibi immoremur tali formidini, sed ex consi-

32

ENARRATIO IN CAP. III PROVERBIORUM.

ART. III

28.

deratione divinae prsesentise, et confiden- tia protectionis siipernsp eam abjiciamus, ac animemur in Deo. Ideo subdilur : ct irruentcs tibi potentias impioriaa non me- tuas : quod tam de invisibilibus, quam visibilibus hostibus potest exponi. Nam

Matih.x, de visibilibus ait Salvator : Nolite timere eos qui corpus occidunt. Non enim timen- di sunt immoderato seu carnali aut mun- dano timore, quamvis naturalis timor non exstet illicitus. Perfectius vero et melius est, ut sit homo paraUis pali quidquid adversi voluerit aut permiserit Deus ei accidere : et hoc, amore Dei, et pro suis peccatis, et pro exercitafione virtutis, ac incremento sahitis. Invisibiles quoque ho- stes non sunt limendi timore inordinalo et immoderato, qui rationem et actum virtutum impediat et conturbet ; sed ex consideratione divina> prsesentiae, et con- fidentia protectionis superncP. atcpie sub- vcnlionis angeliciB sunl vilipendendi. Ideo subditur : 26 Dominus enim erit in latere tuo, id est,

gratiose adsistet, si confidas in eo, et ad ipsum sincere confugias, ct custodiet pc- dem tuum,ne capiaris jib hostibus, id esl, ne vel corporaliter vel spiritiialiler no- ceant tibi. (Juod si Doniinus permiseril te corporaliler lajdi ab eis, hoc erit pro luo meIiori,dummodo patienter sustineas: sic- ut permisit S.Anloniiim a dajmonibiis fla- gellari, sanctosque martvres a lyrannis occidi; (piolidie quoque permiltil jiistos a pravis infeslari hominibus. Ideo viri peilecti excludunl omnem carnalem,mun- danum et inordinatum limorem.Unde san-

yoixxxi, ctus Job : Si expavi, inquil, ad niullilii- dinem nimiam. Et Psalmisla : Dominiis illuminalio mca, et salus mea : quein time- bo^ Dominus proleclor vita^ me;p : a (juo /'i.xv.s. trcpidabo? etc. Itemque : Providebam Do- minum in conspectu meo semper, quo- niam a dextris est mihi, ne commovear.

Praetcrea, aliqui sunt ila perfecli, quod nec primos motus repenlina? formidinis sentianl. Undc, ut in Vilis Patrum habetiir, quum quidam intcrrogassel abbalein Theo-

34

PS. XXVI, 1.

A dorum, Si fiat strepitus improvise, aut so- nitus magnus, timesne ? Qui respondit : Si coelum terra? adhaereat, Theodorus non formidal. Sanctus quoque abbas Macarius, quum in templo quodam idolorum se po- suisset ad dormiendum, et calvariam suo capiti quasi pro pulvinari supposuisset, coepit diabolus clamare ex illa calvaria. Macariiis vero nil metuens,cum capile suo tiindebat super calvariam, dicens diabo- lo : Si aliquid potes, fac. Kcontra, quidam sunl lam imperfecti, quod faciliter imino-

B deranterque timeanl, pra?sertim noclurno tempore, dum fuerinl soli, non pensan- tes Omnipotentis el sanclorum angelorum pra?senliam : nec atlendcntes pulcherri- mum sensum praeclarissimi psalmi,qui in- /'«. xc cipil, Qui habilal in adjutorio AItissin)i. Kst aulem limor immoderalus valde poe- nalis, miser, et detestandus. Propler quod eliam Seneca dixit : Ileu, quam miserum est, metuendo fieri senem I

Xoli pro/iibcrc bcnefacere eum cjai po- 27 tcst, id est, neminem a bono actu impe-

C dias, aut relardes, quin scilicel tempore opportiino faeiat illum : alioqui omissio boni illius impulabilur tibi. »S/ valcs, et ipsc fac boriHin, alleri succurrendo, seu opus virtutum quodcumque excrcendo.

Ne dicas amico, id esl proximo tao, 28 aliquid a te rationabililcr postulanli : ]'<i- dc, ct rcvertere, ct cras dabo tibi ; quum statim possis dare : nisi ralionabile impe- dimenlum mox dandi occuriat. In lali el- cnim casu, dilatio nec liberalitati, nec mi- sericordiap, nec caritati concordat. Imo

D sicut, leste Apostolo. hilarem, sic el cele- iicor.ix,:. ifin, datorem diligit Deus. Nec nobilis aui- mi esl. ul facial vel permittal proximiim suum a se Iristem recedere ; sed sicul vo- Mauh.yw, lumiis exaudiri a Deo, e.xaiidiamus et pro- ';;^"*'v. ximos. l'>tcniin, juxla versiculum, Qui cito dat, bis dal ; nescil dare, qui dare lardat. Hinc Seneca in suis scribit Proverbiis : Inopi beneficium bis dat, qui dat celeriter. 1^1 rursus nolabililer proleslalur : Benefi- ciis humana vitaconstat,el concordia; non lerrore, sed mutuo amore in fojdus aiixi-

ENARRATIO I\ CAP. III PROVERBIORUM. — ART. III

33

jalat. V,

, 21.

S. XXXVI,

liiiniquc commune constringitur. Nc mo- liaris amico fuo malum, id est, damnum, aut infestationem non excogites, nec in- ferre coneris proximo tuo, quum ille in te habeat fiduciam. Hoc nanique impiis- simum esset, et contra legem naturalem, divinam,ac positivam. Imo econtrario opta et procura ei bonum, sicut confidit de te. Gravissimus certe est inimicus occultus et familiaris, qui putatur amicus. Hinc Sene- ca TuHiusque testantur : Pejora sunt te- cta odia, quam aperta. Et iterum Seneca fassus est : Gravior est inimicus qui la- tet sub pectore. De hoc Cyrillus in suis Proverbiis plenius docet, prout suis locis tangetur.

Ne contendas adversus hominem fru- slra, id est inaniter et sine causa ido- nea, quum ipse tibi nihil mali fecerit. Ve- rumtamen judex, qui est publica persona, arguere debet non solum eos qui peccant in ipsum, sed et injuriosos in alios. Con- tentio autem proprie sumpta, ab Apostolo inter mortalia computatur peccata : quse, ut ait Ambrosius, est impugnatio agnitse veritatis, cum confidentia clamoris. Unde rursus ait Apostolus : Noli verbis conten- dere; ad nihil enim utile est, nisi ad sub- versionem audientium. Hinc Seneca in Proverbiis suis disseruit : Cum pari con- tendere, anceps est ; cum superiore, fu- riosum ; cum inferiore, sordidiim.

Ne oemuleris hominem injustum,'\d. est, eum non ames, in quantum talis est, sed in quantum homo viator : nec eum sequa- ris in vitiis, nec invidentiam contra eum concipias, de ejus prosperitate dolendo ; sed committe hoc occulto judicio Dei, nisi forsan periculosum sit bono communi. Ideo scriptum est : Noli aemulari in mali- gnantibus. Nec imiteris vias ejus : Quia abominatio Domini est omnis illusor , id est injustus, qui ipso facto illusor est, et Dei prsecepta irridet, ac spernit in opere. Ideo est abominabilis Deo, qui justus est, et justitias dilexit, oditque omnes qui ope- rantur iniquitatem. Et cum simplicibus sermocinatio ejus. Hoc dupliciter potest

T. 7.

Ps. L, 8.

33

U

A exponi.Primo, quod sermocinatio illusoris est cum simplicibus, quoniam tales faci- lius potest decipere. Innoccns enim credit Prou.xiv, omni verbo, quum sit humanarum astu- *''■ tiarum fraudumque ignarus.Secundo, quod sermocinatio Dei sit cum simplicibus, qui quum sint sinceri ac innoccntes, specia- liter sunt capaces illuminationis divinse. Ideo in ipsis loquitur Deus, et secreta sa- pientise suae eis revelat.

Egestas a Domino in domo impii. Cer- tum est, quod spiritualium divitiarum seu

B virtutum inopia sit in corde iniqui et in domesticis ejus, qui ei in vitiis sunt con- formes ; quandoque etiam temporalibus rebus propter suos excessus privantur. ^a- bitacula autem justorum benedicentur , id est, congregationes seu personse virtuosae abundabunt bonis gratiae in hac vita, et bonis gloriee seternalis in patria. Benedi- cuntur quoque, id est laudantur, a multis, et frequenter etiam in temporalibus satis abundant.

Ipse Deus deludet illusores : in quorum

C interitu ridet; et quum debitas incurrerinl Prot». i, 26. poenas, eos subsannat, ut dictum est. Per- mittet quoque eos a daemonibus decipi, laqueosque incidere, quos aliis parant ; Ps.vii,i6. et in die judicii eorumdem, ostendet eos delusos. Ideo in Isaia prsecipitur : Nolite ^*. xxvm, illudere, ut non constringantur vincula ve- '" stra. Denique Judseos increduIos,qui Chri- stum illuserunt, permittet ab Antichristo illudi. Atque, ut asserit Glossa, illusor est, qui verba Dei, quse novit, implere contem- nit; vel ea perverse intelligendo, ac male

I) docendo corrumpit. Et mansuetis dabit gratiam, id est virtutum et gratise incre- menta. Quemadmodum enim ira, sua in- quietudine mentem a gratia impedit ; sic mansuetudo, sua quiete efficit eam spiri- tualium charismatum susceptivam, ejus- que precem Deo acceptam, sicut in libro Judith habetur : Mansuetorum et humilium Juduh ix, semper tibi placuit oratio. Hinc divinus '^" Dionysius in epistola ad Demophilum mo- nachum protestatur, quod Moyses, David, et Joseph prsecipuam apud Dominum gra-

3

34 ENARRATIO IN CAP. IV PROVERBIORUM. — ART. IV

Num. XII, tiam invenerunt, quoniam mites erant. At A tur. Unde in Ecclesiastico fertur : Collau- Ecch.

jig^g^'^"^' vero, pro eo quod hic habetur, Ipse de- dabunt multi sapienfiam ejus: uon recedet ^j""'' '"'

4-13. ludet illusores, mansuetis autem dabit memoria ejus. Et in Daniele legitur : Qui Dan.xu.z

gratiam, Septuaginta transtulerunt : Deus docti fuerint, f ulgebunt quasi splendor fir-

superbis resistit, humilibus autem dat gra-_ inamenti. StuUorum c.vsultatio, ignomi-

tiam. Et juxta hanc litteram beatissimi «m, id est detestanda et fatua,quia eorum

iPe<r. V, apostoli Petrus etJacobus in suis episto- Isetitia est inanis, et Ijetantur in rebus

lis istam introducunt scripturam, ut tan- vanis, stullis, illicitis, sicut praehabitum

git Glossa. est : Lffitantur quum male fecerint. Porro Prov.uM

5,Jacob.i\ 6

3S Gloriam sapientes possidebunt : quia in Hebrseo (ut ferlur) habetur : Stultorum

sempilernam in coelis gloriam consequen- e.xaltatio, ignominia. Sunt enim exaltatio-

tur,et spirituali jucunditate contemplando ne, honore, pra?latione indigni ; et quanto divina replentur, sicut in Ethicis ait Phi- B plus promoventur ac sublimantur, lanto

losophus : Homo contcmplativus plenus eorum stoliditas magis ostendilur : sicut

est jucundis theoremalibus, in quorum el nuditas simi» retro tanto plus ridenda

consideratione lajtatur. Sapienles etiam in monstralur, quanto amplius ascendendo

vila sua, et posl obilum habent famam levatur. Ideo Seiu^ca dixit : Superi)i gloria

laudabilem. .\am et sapientiae honor debe- cilo fit ignominia.

ARTICULUS IV

ELUCIDATIO CAPITULI QUARTI : AUDITE, FILII, DISCIPLI.NAM PATRIS.

RFKSUS hortatur Salomon ad sapienli.T (] et delicalus.Unde David dixil ad populum

desiderium ac amoicm.et in hoc ponil Isiael : Salouionein filium meum elegil Do- {Par.ww.

se in exemplum. Audite, filii,(Usciptinam iiiinus adliuc puerum et lenellum. Et uni- '"

patris cceleslis, Dei omnipotentis; vel mei, genitus coram matre ttiea Belhsabee. Con-

(lui sum paler vesler per sapienliae ex- Ira hoc est duplex objeclio : prima, quia,

cellentiam. Atque ad litleram, auctorifate ut secundo Uegum narralur, David genuit iineg.%i

regiae dignilalis potuif se pafrein appel- ex Hethsabee filium unuin anfe Salomonis "'■

lare, prjesertim subdiforum suorum. Et nalivitatem ; sccuuda, qiioniam primo Pa-

attcndite, id vsl, diligenler adverfite ver- ralipomenon scriptum esf, In Jerusalem i y.ir. m

ba mea, ut sciatis prudentiam : quia pri- nafi sunl ei, scilicet David regi, filii Sam- ^'

mo oporfet scire, deinde operari. Ef quain- maa et Sobaf). Nafiian ef Salomon, qua-

vis prudenfia, quae est virtus infusa, sit tuor de Bffhsabee. Ad horum primum re- immediafe ef fota a Deo, lamen ad ejus D spondel llieronymiis. (|uod priinus ille

infusionem ac prorectuin polesl se homo filiiis ex David el Hethsabee genitus, sine

disponere,ef per sfudium ac experienfiam noinine, id esf anfe ciicumcisionem, in

proficit in ediA(^m. Donum honum trihuam qiia noinen iinponebatur, discessif quasi

vobis, utpote sapientiam, ad quam hoino nunquani fuisset. Et eliam. (iiiia in eir-

hominem pofest disponere, excilare, in- cumcisione fiebaf ab originali peccafo piu-

ducere. gafio. qu» fuit spirifualis regeneratio, sic-

Nam ct cgo Salomon filius patris mei , iif modo Haptismiis ; sicque puer ille ante

David regis, /'«i /(?«c'//<<s, id esl valde leuer hujusceinodi nativilateni videtur obiissc.

ENARRATIO IN CAP. IV PROVERBIORUM. — ART. IV 38

Unde de saeratissimo .Joanne Baptista le- A asserit : Magna pars boni est, velle fieri

gitur angelus patri illius prsenuntiasse : honum. Ei in omni possessione fua acqui-

,uc. 1,-20. Pro eo quod non credidisti verbis meis, re prudentiam : id esl, dc mil\a opulentia

non poteris loqui usque in diem nativitatis acquisita seu tibi donata sis contentus, ni-

ejus. Nam usque in octavum diem, quo si prudentiam quoque possideas, sine qua

S. Joannes fuit circiimcisus, pater ipsius ceterse virtutes mox degenerarent in vitia.

ijd.59-64. permansit mutus, ul patet in Luca. Ad Arripe illani, puta prudentiam seu sapi- 8

secundum communiter respondetur, quod entiam, et exaltabit te, id est, spirituali-

tres alii jam preefati, fuerunt carnales filii ter magnum efficiet, atque idoneum alios

Urise ex Bethsabee, et adoplivi filii David, gubernare ; et glorificaberis ab ea, quum

qui ipsam Bethsabee ducendo uxorem, fi- eam fueris am-plexatus in corde, ut spon-

lios ejus adoptavit in suos. sam carissimam.Nempe in dono sapientise

^ Et docebat me pater meus, videlicet Da- B proficiendo, fit homo tandem quasi consi-

vid, atque dicebat : Suscipiat verba mea liarius ac secretarius Dei, et in regno coe-

cor tuum, custodi proicepta mea, quae tibi lesti glorificari meretur. In praisenti quo-

propono de observanda justitia, de divino que multipliciter honoratur, sicut de hoc

obsequio, de templo aedificando. Qualiter Sapientise octavo multa habentur. Hinc ail 5ap.vni,3-

enim de his David Salomonem instruxerit, Pliilosophus, quod sapientia est divina pos-

\Par. in primo Paralipomenon libro partim ha- sessio. Dabit capiti tuo augmenta grati- 9

(viii,9,io, jjgjyj. Ygj Salomon per patrem suum in- arum : id est, per sapientiam cor tuum

telligit Deum, qui per Nathan dixit de proficiet in omni gratia, virtute, dono et

\Reg.M\\, ipso, Ego cro illi in patrem ; et per ma- fructu Spiritus Sancti ; et corona inclyta

trem, Synagogam. cujus exstitit filius, et proteget te, id est, aurea illa, quse est prse-

quasi unigenilus ab ea dilectus,sicut nunc mium essentiale in patria, faciet te secu-

unusquisque fidelis vocatur Ecclesise fi- C rum in sempiternum. De qua in Psalmo

lius. Yel Salomon in persona Ghristi hsec dicitur Deo : Posuisti in capite ejus coro- Ps.K.\,i.

loquitur, qui fuit unicus naturalisque Fi- nam de lapide pretioso ; et in libro Sapi-

lius Patris aeterni, et unigenitus Filius entise, Accipient regnum decoris, et diade- 5ap.v, n.

Virginis : quem secundum naturam as- ma speciei de manu Domini ; et iterum,

sumptam Pater ab incarnationis instanti Ut dareni lugentibus Sion coronam pro /s.lxi, 3.

instruxit plenisslme in momento ; et fuit cinere.

tenerrimus corpore, tanquam ex purissi- Audi, fili mi, et suscipe verba mea, ut 10

mis sanctse Virginis natus sanguinibus, et multiplicentur tibi anni vitce:\d est, qua-

nobilissimae prorsus complexionis, atque tenus in praesenti vivas, quamdiu hic fu-

in omni caritate ac pietate in visceribus eris, per gratiam, atque in die aeternitatis

misericordise omnino tenellus, et tenerri- per gloriam. Viam sapientice dononstrabo H mus mente. D tibi, id est, docebo te qualiter ad sapien-

5 Posside sapicntiam ; posside pruden- tiam veram queas pertingere, et in ea pro- tiam. Ne obliviscaris , necjue declines a ficere, et qui sint actus ipsius ; ducam te*

6 verbis oris mei. Ne dimittas eam,et custo- per semitas cequitatis , id est per praecepta

7 diet te; dilige eam,et conseroabitte.Prin- justitise ; quas qumn ingressus fueris, ex- 12 cipium sapientice, posside sapientiam : id sequendo divina mandata, non arctaburi-

est, admonitio ista, qua te exhorlor, di- tur gressus tui : id est, libere et jucunde

cens, Posside, id est, acquire, conserva, servies Deo, et actiones tuse atque affecti-

custodi sapientiam, est principium sapi- ones erunt in latitudine caritatis. Et quan-

entiae tibi, quia hanc exhortationem sus- to plus in via Dei profeceris, tanto facilius

cipiendo, incipis ad sapientiam ascendere ac delectabilius erit tibi Deo servire : quia

seu disponi. Juxta quem modum Seneca caritas fervens instigabit te ad agendum

36 ENARRATIO IN CAP. IV PROVERRIORUM . — ART. IV

omne bonum alacriter, ut grata mente Do- A sima (quse est altera quaedam natura ma-

Ps. cxvm, mino psallas : Yiam mandatorum tuorum Hgni) eos inclinant. Nam et Philosophus

^^- cucurri, quum dilalasti, id est, per cari- protestatur : Qualis quisque est, falia cu-

tatem extendisti, cor meura, ad diligen- pit, loquitur, operatur. Hinc Christus in

dum te ferventer ac proximos, et ad con- Evangelio talibus ait : Hypocritge, quomo- JJatth.wi,

siderandum pertinentia ad salulem. Hinc do potestis bona loqui quum sitis mali ? ^*'

Matth.x\, ait Salvator : Jugunl meum suave est. Apo- Et in Jeremia dicitur vitiosis : Si mutare Jer.xm.iz.

licoiwi, stolus quoque : Dilatatum est, inquit, cor potest ^Elhiops pellem suam, et pardus

''• nostrum. rsihilo minus arcta est via saki- varielates suas, et vos poteritis benerace-

tis, habendo respeclum ad hun)an« iragi- re.quum didiceritis mahim.Hinc disseruit

btatis conditionem; allainen per carilalem Augustinus : Moles imposita monumen-

dulcescit. Bt currens, id est ea quse Dei to, ipsa est dura vis consuetudinis, qua

sunt, fervide exsequens, 7ion habebis of- B premitur anima, ut nec resurgere nec re-

fendiculum, id est, non impinges cadendo spirare permittatur. Verumlamen, sicul ad

per culpam, sed recto perges ilinerc ad consuetudinem paulatim pertingitur, sic

bealitudinem selernalem. ipsa paulalim Deo auxiliante eradicatur,

13 Tene disciplinam/\i\ est correpfionem, quamvis dirficuller id fial. Allamen qui- correctionem et salutarem doctrinam.^Mm busdam repente tanta iufunditur gralise ipsa est vita tua : id est, per eam vives in copia, ut celeriter alque faciliter vincant, gratia, et deinceps beatus eris in gloria. abhorreant, vilent quidquid paulo ante ex

14 Ne delecteris in seinitis impiorum, id est, prava consuetudine placuil, prout in libro in actibus vitiosis nullafenus glorieris.nec Confcssionum eleclissimus Augustinus si- aliorum impietali aut vanilati consenlias. bi contigisse falelur. yec capiiur soiunus In spectaculis, torneamenlis, hastiludiis, ab eis, id est, somnum non capiunl. nisi choreis et consimilibus vanilalibus non C stipplantaverint infirmiores ac simplices. habeas complacentiam aul consensum, ncc Comedunt panemimpietatis,etvinumini- 17 alienis peccalis communices : quibiis pla- quitatis bibunl, id est, cibis ac polibus

ne communicas, si eorum impielali aul injusle acquisifis reficiunlur. in pravisque

vanilali consenlias aul la;leris. Condolen- aclibus et affectibus, quasi in esculenlo et

dum igilur aliis, dum eos talibus occupari poculenlo, deleclantur.

et delectari videmus aut scimus. Nec cor- Justorum autem semita quasi lux splen- 18

Ps.xxxix,5. rideamus eis in vanitalibus el insaniis dens,proccditetcrescitusquead pcrfectam

falsis. Ideo quippe horlatur Aposlolus : dicm. Semita jusforum csf conversalio bo-

.e;)/ies. V, Noliio communicare infructuosis oneribiis norum el confemplalio virluosorum : in

tenebrarum, magis aiitem redaiguile. Hinc qua lux gralia\ splendoi- sapicnli;r. puri-

^\\h(\'\\\\v'.nec tibi placeat via malorum,\A tas cordis relucenl. Hffc crescil spiiiliiali

15 est actio '\\\\(\\\ov\\\r\. Fugc ab ea,nec trans- D profeclu usque ad perfeclam diem, id esf, eas pcr illam ; declina, ef deserc eam, '\(l ad siimmum gradum duni sapienliie ac est,ut etiam vites occasionem omnem pec- virfutum,ef usque ad diem aefernifafis, de candi, incautum adspeclum, conlaclum. qua canlamiis. Huia meiior esl dies una in /^.«.lxxxmi, ampiexum el oscula, confabulaliones fur- aliiis luis super millia : hoc esl, de fide "' tivas, munuscula. Qui enini noii vilal oc- Iransil ad speeiem, de spe ad comprchen- casiones peccandi, cilo incidil in laqueum sionem. de carifafe ad beatificam fruifio- inimici, et Dei offcnsam. ncin. De qiia via loqiiifur Isaias : Haec est h.wx.n.

16 Non enini dormiunt nisi malefecerint , via, ambulate in ea, el non declinetis ne- id est, iniqui in viliis assueti, non qiiie- qiie ad (icxleram, ncque ad sinislram ; et

scunl nisi procedanl in aclus illicitos, ad ilerum. Semila jusli recla esf. El Psalmi- /6irf.xxvi,7.

quos habilus pravus, consuetudoque pes- sla : 1'sallain et inleliigam in via immacu- p».c,i,2.

ENARRATIO IN CAP. IV PROVERBIORUM. — ART. IV

37

7phes. v,8. ^oann. 1,5. ftfrf. 111,19.

19 lata. Via autemimpioriim fetiebrosa : quia eorum vita tenebris ignorantiae et erro- rum, caligine vitiorum, enormitate culpa- rum, et immoderantiis passionum est ple- na, juxfa illud in Psalmo: Fiat via illorum tenebree et lubricum. Hinc de iniquis lo- quitur Paulus : Fuistis aliquando tenebra^. Et .loannes : Tenebrse eam non comprc- henderunt ; itemque, Lux venit in mun- dum,etdilexerunt homines tenebras magis quam lucem. Nesciunt ubi corruunt, id est, proprium lapsum non advertunt, nec qualiter inferno propinquent, attendunt, nec pensant sua pericula. Et dato quod informi et nuda notitia hoc aliqualiter pensent, non tamen formata et efficaci notitia : quia exca>cati sunt corde,et quasi insensibiles ad ea quse Dei sunt ac suae salutis.

Fili mi,ausculta sermones meos, et ad elo- quia mea inclina aurem tuam. Qui enim ex Deo est, verba Dei audit. Ne recedant ab oculis luis interioribus, custocH ea in medio cordis tui.Huic simile est illud Deu- teronomii : Erunt verba Domini in corde tuo, et meditaberis sedens in domo tua, et ambulans in itinere, et dormiens atque consurgens; eruntque et movebuntur in- ter oculos tuos. Vita enim sunt invenien- tibus, id est recolentibus, ac opere exer- centibus ea. Ideo ait Salvator : Verba qujfi ego locuius sum vobis, spiritus et vita sunt. Et universce carni sanitas, id est, sa- lus omnium hominum consistit in audien- tia et effectu ^erborum Dei.

Omni custodia custodi cor tuum : id est, cum summa et jugi diligentia prseser- va menlem tuam ab omni cogitalione im- munda,ab om.ni affectione iniqua,ab om- ni omissione culpabili ; et insuper exerce eam assidue in meditationibus et affeclio- nibus sanctis, et verbis actibusqne virtu- tum ; quia ex ipso vita procedit : id est, ex cordis puritate vita gratiae derivatur in actu omni exteriori ; et nisi cor custodia- tur, reliqua bona fiunt inaniter. Imo, quem- admodum ex corporeo corde dependet et oritur vita naturge, ita a corde spirituaii,

20

Ihid. VIII,

7.

21

Deu/. vi,6-

22

/oann.vi, i.

23

A quod est mens, pendet ac pulhilat vita gra- tia?, ac profectus in ea. Ideo ait Salvator : Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum Matth.y,^. videbunt. Et Deuteronomii quarto : Custo- Deut.iw,9. di temetipsum et animam tuam sollicite. Invisibiles namque hostes ipsum cor tan- quam pretiosissimum obsident castrum. Idcircointentissima cuslodia est necessaria homini evadere cupienti. Hinc ait Euse- bius Emisenus : Quid est quod nos vigiliis laboribusqne conficimus, et ea quse Deus maxime in nobis esse desiderat ac requi-

B rit (hoc est cor mundum a quotidianis culpia ac negligentiis istis, quas qui non vitat, paulalim deficit, et ad graviora pro- labitur), non habemus? Itemque : Hsec est, inquit, spiritualium bonorum ratio, ut quum ea summo labore constet acquiri, tam facile pereant, ut vix possit inlelligi. Et inde est, quod interdum nos sanctos putamus, quoniam lucra de laboribus aes- timamus, et detrimenta subsequentia non pensamus. Itaque, juxta doctrinam Clima- ci, ponamus in janua cordis portarium et

G custodem, ipsum Dei timorem, qui nihil illicitum permittat intrare, aut intus ma- nere ; et sit cor nostrum semper in Domi- no. Nam quod amat, in eo se figere solet. Propter quod sanclus testatur Hierony- mus :GuIosus cor habet in ventre,Iascivus in lumbis, superbus in eminentia, avarus in pecunia. Hinc loquitur Isaias : Super is.\xi,s. custodiam meam ego sum stans totis no- ctibus; Habacuc quoque,Super custodiam Habac.u, meam stabo, et contemplabor quid re- '• spondeam ad arguenlem me.

D Remove a te os pravum,\[a. ut tu nec pra- 24 va loquaris, nec ora loquentium mala con- sentiendo adverlas,sed fugias. Sic Salvator docet manum, pedem, oculum scandali- Matth. zantem abscindere. Atque Apostolus : Mor- ^'",'' *' "; tificate, ait, membra vestra quae sunt su- per terram.Simili modo dctrahentia labia sint procul a te, ut nec detrahas, nec de- trahenti communices. Detractio namque enorme est vitium, et gravius rapina ac furto : quoniam aufert nomen bonum, „

Pi'oi'.xxn,

quod divitiis antefertur. De hoc vitio infra i.

38 ENARRATIO IN CAP. IV PROVERBIORUM. — ART. IV

magis dicetur. Unde et Jacobus ait aposto- A Ne declines ad dextram neque ad sini- 27

yaco6. IV, lus : Nolite alterutrum detraheie, fratres stram : id est, regia via incede, nec ad

"■ mei ; qui enim detrahit fratri, detrahit le- aliquod vitiosum extremum divertas, sed

25 gi. Oculi tui interiores rccfa videant, id persevera in medio virtutis, prout recta est, justa ac salubria pensent ac appro- determinat ratio. Yirtus namque, secun- bent, inter vera et falsa, inter bona et ' dum Philosophum, est quaedam medietas mala discernant, et qualiter sit agendum, inter duo extrema culpabilia : quorum voluntate os\endsinl. £t pal^iebra; tuce in- unum est manifeste malum, ideo per sini- tellectuales, id est scientige et notitise ti- stram significatur ; aliud bonum, imo val- bi concessse, prwcedant gressus tuos, id de bonum esse pulatur, ideo per dextram est, opera tua praeveniant, quatenus sicut designatur. Quemadmodum in virtute abs- per exteriorem visum consideras quo et tinentise, medium est abstinere prout vi- qualiter sit eundum, ita per scientiam et B res queunt sufferre; manifesteque malum Scripturam quam scis, perpendas qualiter est, omnino abslinere, et jejunare non vel- sit tibi vivendum : sicque consideratio le. Sed ultra vires abstinere et jejunare,ap- prseveniat actum, et vitiorum obliquita- paret quandoquc valde laudabile, quamvis tem ac viarum pericula fugial ac devitet, ex indiscreto fervore procedat. Porro, se- prout in libro de Consideratione plenius cundum Glossam,declinat ad dextram.qui docet Bernardus. Hinc Agga)us propheta de justilia sua pra^sumit : ad sinistram,

Agg.\,h. ait : Ponite corda vestra super vias ve- qui palam peccat. Dedinat quoque ad dex-

Ephes.M, stras. Et Aposlolus monet : Yidete quo- tram, qui prosperis vel promissis ab iti-

modo caute ambuletis. nere reclo allicilur; ad sinislram vero, qui

26 Dir ige sonitas j/edibus tin's, id esl, acUo- per adversitates aut comminationes deji-

nes tuas ordina bonis affectibus, ut pro- cilur. Hinc scriplum est : Ha?c est via, am- /«. xxx, ii

cedant ex caritate et desiderio complacen- C bulate in ea. et non declinetis ireque ad

I Cor. XIV, di Deo : sicut hortatur Aposlolus, Omnia dextram. neque ad sinislram. Averte pe-

autem decenter et secundum ordinem fiant dan tuum a malo, id est, affectum tuum

in vobis. Et omnes via^ tiuv stabilicntnr, compesce ab acfu illicito. et omnc quod

id est, opera tua fient stabiliter bona. Or- agis, refrena a vitio.

dinatio namque prudentiae et carifas,valde Totum aulem quod subditur in isto ca-

stabiliunt mentem in Deo, et opera ex se pitulo (ut refert Lyra) non est in Hebrajo,

procedentia faciunt firma : sicut econtra- neque de textu; sed per modum glossaj ab

rio passiones, vitia ac imprudenlia agitant aliquo credilur fuisse adjunclum, ac postea

hominem, et per diversa instar venli ef- ex scriplorinn imperilia textui mixtum.

Ps.Lxxxii, fundunl, juxta illud Psalmi : Deus meus, Vias cnim qna- a dea-tris sunt, novit

pone illos ut rotam, et sicut stipulam Dominus. Ea qua> virtuosa et bona sunt,

ante faciem venti.Propterea per Jeremiam D Deus noscil per approbationem, sicut Do-

/er. IV, I. loquitur Dominus : Si abstuleris offendi- minus ad .Moysen : Te ipsum, inquil, novi Exod.

cula tua a facie mea, non commoveberis. ex nomine. Yitiosa aulem el reproba, scit ""'""•'"•

Hinc Seneca libro de quatuor Yirlutibus, nuda el siuiplici iutelligenfia. juxfa iilud :

ait : Si prudentiam ampiecleris, ubiiiue Cogiiovi nuilla sceiera veslra. Si ergo per Amosv.id

idem cris ; et prout rerum ac temporis vias quje a dextris sunt, iulelligantur viae

varietas exiget, ila le accommodabis ef veraciter bonfc, seu actus jiistiliir, illas

applicabis rebus atque temporibus ; nec scit Dominus per approbalionem ; si vero

te in eis mutabis, sed potius coaptabis, per eas inlelligantur viae qua) mulfum bo-

sicut manus est eadem quum in palmain n;e videntiir, cl lamen ex indiscrefione

extendilur, et duin in pugniim restrin- procediinf, illas novif per inlelligenliam

gitur. simplicein el reprobalionem. Sed priino

40.

14.

ENARRATIO IN CAP. IV PROVERBIORUM.

ART. IV

39

Ose^ XIV, ).

^S. LXXXV,

1.

Ps. CXVlll,

i3.

Uebr. XI!, I.

°S. CXVIII,

15. )6xxii,21.

Coi\ XIV, i. )«eeiv,6.

modo videntur hic accipi, qiiiim subda- tur : perversas vero sunt quce a sinistris sunt, id est, ad extremum aperte malum declinant. Ipse autcm Deus rectos faciet gressus tuos, dando tibi gratiam conver- sandi juxta suorum rectitudinem preece- plorum : de quibus dicitur, Rectse vise Do- mini, et justi ambulabunt in eis. Non ergo prsesumamus de viribus nostris, sed auxi- lio gratiee jiigiter innitamur, quoniam sine ipso nihil meritorium possumus facere. Ideo cum Psaimista precemur, Deduc me, Domine, in via tua; et, Gressus meos diri- ge secundum eloquium tuum. Nihilo mi- nus Apostolus monet:Rectos gressus facite pedibus vestris. Oportet enim nos coope- rari gratise Dei, atque per liberum arbi- trium acceptare divinum instinctum, et eonsentire directioni divinse. Itinera au- tem tua in pace producentur,'\A est, opera tua eruntpacifica, et actus tui paci pectoris erunt conjuncti, et ad pacem aeternitatis perducent. Etenim pax mulla diligentibus legem Dei. Et Job dicitur : Acquiesce Deo, et habeto pacem ; et per hoc habebis fru- ctus optimos.

Ecce in isto capitulo multipliciter, et per verba saepius repetita, ad desiderium et amorem, ad studium et amplexum sa- pientia? admonemur. Nec mirum, quoniam tanta est dignitas ejus,quod in actu ipsius, Unigenitus Dei beatitudinem nostram con- stituit : Hsec est, inquiens, vita geterna, ut cognoscant te solum verum Deum. Deni- que, sicut in suis Proverbiis ait Cyrillus : Nihil est homo, si sit sapientia destitutus ; qui se ignorat, nihil est sibi. Et prsesertim miser et pauper est, qui suum non novit Creatorem. Propter quod dixit Apostolus : Qui ignorat, ignorabitur. Afque in Osee asserit Dominus : Conticuit populus meus, eo quod non habuerit scientiam Dei. Quid prodest rutilantia cseco, eloquentia surdo, prudentia fatuo ?

Prseterea, ad vigilantissimam cordis cu- stodiam hic monemur : quam exercere poterimus,si omnipotentis prsesentiam Ju- dicis sagaciter ponderemus. Si enim reve-

A rendo aliquo homine prsesente ac intuen- te,erubesceremus nos turpiter, negligenter et inhoneste habere : cur super hoc in Dei vultu non verecundamur ? Hinc S. Bernar- dus in epistola ad Fratres de Monte Dei, edocuit, quod ad habendum se honeste ac virtuose in solitudine et seorsum, pluri- mum valet ut homo imaginetur sibi quasi prgesentem aliquem venerabilem virum, sub cujus adspectu agat omne quod agit: et quod illo intuente agere vereretur, co- ram Deo agere vereatur.Idcirco in epistolis

B suis ait et Seneca : Sic vive cum homini- bus, tanquam Deus videat ; sic loquere cum Deo, tanquam homines audiant te. Aecipe admonitionem salubrem, quam af- figere animo tuo volo. Aliquis vir bonus nobis eligendus est, et ante oculos sem- per habendus, ut sic semper tanquam spe- ctante eo vivamus, et omnia tanquam il- lo vidente faciamus. Magna pars tollitur vitiorum, si peccanti testis venerandus ad- sistat. Prgeterea, in isto capitulo, ad evitandum

C sollicite omnem detractionem instruimur. Quocirca pensandum quia, ut ait Thomas in secunda secundse, quaestione 73, Sicut quis nocet alteri facto dupliciter, scilicet manifeste, ut in violentia et rapina, et se- crete, sicut in furto ; sic unus nocet alteri verbis duobus modis : primo occulte, ut in detractione ; secundo aperte, sicut in contumelia. Dicitur autem homo detrahe- re, non quia semper aliquid minuat de verifate, sed quoniam quantum in se est, infenditbonifatem famee alterius minorare

D directe aut indirecte. Direcfe, quatuor mo- dis : primo, dum alteri falsum imponit ; secundo, dum culpam ejus exaggerat seu adauget; tertio, dum revelat occuIta;quar- to, dum ea quse bona sunt, affirmal prava intentione peracta.Indirecte quoque dupli- citer : primo, dum negat bonum alterius; secundo, dum malitiose reticet illud. At vero quam grave sit crimen detractio, con- stat ex hoc, quod Apostolus ad Romanos, defraxjtores vocat odibiles Deo. Et item ex flom.i, 3o. hoc, quod, ut refert S. Clemens, beatissi-

40

ENARRATIO IN CAP. V PROVERBIORUM.

ART. V

mus princeps Apostolornm assernit esse tria homicidii genera. Primum est homici- dinm corporale. Secundum est odium : nam in prima Canonica sua ait .loannes, ijoann.m, Omuis qui odit fratrem suum, homicida est. Tertium, detractio : de qua testatur Ber- nardus, quod sit gladius ex utraque parte acutus, interficiens tam animam detra- hentis, quam mentem audientis. Hinc de S. Pacomio legitur, quod quum audiret ali-

15.

A quem defrahentem, prolinus fugit ab illo tanquam a basilisco.

Poslremo horlatur nos seriptura hujus capituli, ut in omnibus simus considerali et circumspecti, et ex prudenti delibera-

■ tione procedamus in actum. Nempe, ut ait Bernardus, consideralio mentem purificat, regit affectus, dirigit actus, corrigitque excessus ; mores componit, vilam ordinat et honestat.

ARTICULUS V

EXPLANATIO CAPITULI QUINTI : FILI MI, ATTENDE SAPIENTIAM.

H

IC rursus in exordio ad sapientiam amplectendam breviter exhorlatur; et quia hanc polissime impedit venereorum voluplas, docet diffuse hanc esse vitandam.

1 Fili ini, atlende sapientiam meam, ct

2 prudentia' mece inclina aurem tuam, nt citstodias cogitationes, et disciplinam labia tua conservent. Istud jam frequenler expo- situm est.i\^t' intcnderis fcdlaclw mulicris. Istud dicitur in Hebraeo non haberi. Atta- men sensus est, quod versuliis muiierum non sit insistenduin ad imilandum, sed

3 potius ad praecavendum. Favus enim clis- tillnns labia mcretricis, id est, inslar favi gultanlis deleclant ; ('/ nitidlus olco (juttur eJHs : quod sic polit ef ornat, ut magis

4 ametur. Novissima autem illius amara quasi absinthium : quoniam mulla mala pamaj et culpse, in corpore et in aninia. eliam in hac vita comilanlui- luxuriam, deinde ailerna damnafio, jiixfa iliud Apo-

Apoc. xviii, calypsis : Quanlum gloriiicavil se, el in

"• deliciis fuil, lanlum date illi tormenlum

et luclum. Et acuta quasi gladius biceps :

quoniam corpus animamque affligiint, el

pcenam damni ac poenam sensus infligiinl.

5 Pcdcs cjus dcsccndunt in mortcm, cl ad infcros gressus cjus penctrant : quia affc- ctiones ejus sunt libidinosae, et opera ejus

B morfaliter vitiosa. Per semitam vitce gra- tige, id est per observanliam legis divinae, no» ambulnt, nec curat prolificarc, sed deliciari ; vitam quoque nalura? abbreviat. Vagi sunt gressus ejus et investigabiles : quoniam motibus passionum undique cir- cumferlur, et conciipiscenfiarum inquic- tudine agilatur plus quam in parficulari queaf effari.

Xunc autem, fiU mi, audi me, et ne rccedas a verbis oris mei. Longe fac ab ea viam (uam : quia ad vilandum vitia car-

C nis, maxiine confert occasiones eorum vi- tare, collo(|iiia el adspoctiim, imo et ima- ginem venereorum sfalim repellere, seque ad niedilandum salubria, et qua) compun- clionem inducunl converlere, videlicel ad iulentam dominic» passionis memoriam, ad consideralionem rigoris divini judicii, alque aelerni supplicii, el in qualem pu- ficdinein el faMorem caro ha^c soidida cifo sif resolvenda. Et nc appropinqucs furibus dnmus cjus, ne contra propositum luuin alliciaris.

L) Ne des alienis honorem tuum : id est, ingenilam luani liberlalem ac honorabi- lem nienlein afiiiie imagineiu.qiia Crcatoii liio assimilaris. non siibdas jugo vilioium, servituli diaboli, lurpifudini carnalilalis,

ENARRATIO IN CAP. V PROVERBIORUM. — ART. V 41

Ps. xLviii, ne iinpleatur in te illud in Psalmo : Homo A medio ecclesiw, id est ecclesiasticorum, ct

'^'""'' quum in honore esset, non inlellexit ; s?/«a^o^ft' ceterorum sseculariumque cre-

comparatus est jumentis insipientibus. De- dentium : et hoc damnabilius est, quod

nique admirabilisest honor hominis,quod peccavi non ex ignorantia, sed ex eerla

per Christi incarnationem, passionem, ad- scientia, et inter fideles et spirifuales per-

i?om. VIII, optionem et gratiam factus est filiiis Dei, sonas, qiiarum nec documenlis nec exem-

^' '^" membrum, miles ac frater Christi, heres plis correctus sum.

vitse seternse, proles Ecclesise. Non igitur nibr aquam sapientise et doctrina?, de 15

vilificet homo se ipsum in tantum, ut vi- cisterna tua, id est de sacra Scriptura, et

tiis serviendo fiat servus diaboli, adver- voluminibus vere catholicis; vel de gratia

sarius Christi, mancipium iniquitatis, fi- habituali et sapientia infusa vel acquisita

lius perditionis. Anima quoque per fidem exsistente in te, ut ex habitu procedas in

et caritatem sponsa est Salvatoris, sed per B actum, et de sapientiaj dono in contempla-

immunditiam culpee fit adultera dsemonis. tionis exercitium ; et fluenta putei tui, id

Et annos tuos crudeli : id est, actus vitae est, meritis gratise tibi collatse reficiaris.

temporis, quo hic vivis, non exhibeas jux- Hinc in Isaia dictum est : Haurietis aquas ;s.xii,3.

ta instigationem diaboli, qui adeo ferox in gaudio de fontibus Salvatoris. Et alio

est, ut nihil minus ei de nobis sufficiat, loco in eodem Propheta : Omnes sitientes, ibid.h\,\.

quam ut seterna felicitate nos privet, ac venite ad aquas. In Apocalypsi quoque :

secum infernali damnationi involvat. Qui sitit, veniat; et qui vult, accipiat aquam Apoc.wn,

Tam crudelissimo igitur hosti nequa- vita?. gratis. Christus quoqiie in Evange- *^'

quam te subdas, nec unquam consentias, lio : Aqua, inquit, quam ego dabo, fiet in yoa«n. iv,

10 ne forte iynplcantur extranei viribus tui.s, eo fons aqua^ salientis in vilam a^ternam. **■ id est, ne vires naturse roburque gratiae Puteus etiam dici potest cor profundum, auferant tibi invisibiles hostes, personae- C desuper illustratum, divinis charismatibus que lubricse, et meretricum lenones ; et adimpletum.

latjores tui sint in domo aliena, id est, fa- Deriventur fontes tui foras : id est, sa- 16

cullates et opes tuas a meretricibus consi:- pientiam, scientiam et doctrinam tibi con-

mantur, et opera meritoria.quibus aliquan- cessas, quibus intus redundas, communica

do Deo servisti, ab hostibus tuse salutis aliis prsedicando, consulendo, docendo,

11 annihilentur, id est, mercede priventur;e;; corripiendo : sicut princeps Apostolorum gemasinnovissimis^^&eTO ^iS;m{QndiO,quan- horlatur, Unusquisque sicut accepit gra- \peir.i\, do consumpseris carnes tuas et corpus tu- tiam, in alterutrum illam administrantes ; '"• um, per luxuriam enervando et exhauri- et sicut in Daniele legitur, Qui multos oa/i.xn, 3. endo. Hinc in Proverbiis suis ait Gyrillus erudiunt ad justitiam,fulgebunt quasi stel- libidinoso : Quid est quod coeundo effun- lae in perpeluas seternitates. Et in plateis,

dis ? Nonne digestissima medulla ? nonne D id est in latitudine populi, et in locis pa-

vitse admirabiliter sementiva humanee na- tentibus, aquas tuasdivide, et charismata

turae,radicalis carnis substantia?et divitia- tibi concessa aliis impertire, spiritualia

rum generativae virtutis thesauraria vena? misericordia? opera exercendo, ac proxi-

Quid ingratus in nihilum projicis ? Et di- mos aedificando. ^aie/o eas solus, nec sint 17

12 cas : Cur detestatns sum disciplinam, per alieni participes tui. Hoc prima facie vi- quam carnales concupiscentiae refrenan- detur jam dictis contrariari. Sic ergo est tur, et increpationibus non acquievit cor exponendum : Habeto eas solus, id esf, in

13 meum,nec audivi vocem docentium me,et tua sint potestate, et in corde tuo, tan- magistris non inclinavi aurem meam ad quam iii subjecto, originaliter ac habifua-

14 caste vivendum ? Pene fui in omni malo, liter solse remaneant, nec in hoc sint alii id est, fere pollutus sum omni peccato, in participes tui, ut a tam salubri usu grati-

42

ENARRATIO IN CAP. V PROVERBIORUM .

ART. V

II Cor. VI, 14.

18

19

Kphes. V 23; I Cor XI. 3.

20

arum istarum possint le impedire. Vel, A Alieni, id esl infidelos atque h^retici, te- cum societatem non habeant, nec suas doctrinas commisceant tuis. Quse enim so- cietas luci ad tenebras ?

Sit vena tua, id est sapientia et doctri- na, ex qua aliis potum animsB refectivum, et concupiscentiarum viliorumque refri- gerativum {v\h\\h,benedicta a Domino, qui tanto plus eam in se ipsa augeat atque perficiat, quanto liberalius communicalur et aliis. Qiii enim spiritualia sua chari- smata proximis impertitur, ncquaquam ex B hoc minorationem, sed spiritualem locu- pletalionem sortitur; fitque parficeps om- nium bonorum quiiB ex sua communica- tione fiunt ab aliis. Et Uvtare legitime cum muliere adolescentiw tuw, id est uxo- re, (|uam in adolescenlia accepisti. Cerva carissima, et grati^simus hinnulus, id est, haec sit tibi dilecta ac socia, tauquam cer- va gratissima et fecunda. Kt quoniam vir caput est mulieris, et uxor sub poleslale mariti esl, sit tibi uxor lua subjecla el acquiescens ut hinnuhis : (iiii cervse est C puUus. Ubera ejus inebrient te omni tcm- pore opportuno. Magna enim est delectatio copula> conjugali admixla. Et in amorr ejus dcleclare juyiter, scilicet suo loco et tempore, in quantum deleclalio illa est li- cita, nec limiles matrimonii transcendens. Quemadmodum enim ille aclus matrimo- nialis fieri potest sine peccalo, dum fil desiderio prolis ad Dei obse(|iiinm ('(bi- canda*, vci ad persolveu(biin (lcbiluin car- nis, sive ad vilandum inconlinentiie ma- luiii in compare ; sic et delectatio aclui D illi annexa, potest esse sine culpa et lici- ta, prout super quartuin Sententiarum do- ctores declaraut.

Loquilur aulciu Salomon lam cxtense, non ul ad libidinem carnalilalemque pro- vocet, sed ut piisillos ad vitia pronos, ab omni concubitu adiillerino cl illicito re- vocet. Ideo subditur : Quare seduceris, /ili iiii, id est, scduci te sinis, vel te ipsum seducis, ab alicna uxore aut fornicatrice, ct foveris in sinu allerius ? quasi dical :

Quum possis sine peccato cum propria uxore deliciari,cur cum tanto facinore de- lectaris cum aliis feminis? Respicit Domi- nusviam /lominis, id est omne quod agit, sive in die, sive in nocte, et omnes gressus illius considerat. Ideo in Jeremia habetur : Si occultabifur vir in abscondilis, et ego non videbo eum ? Et sanctus Job loquitur Deo : Observasti omnes semifas meas. et vestigia pedum meorum considerasti. Ideo saltem limore altissimi ac metuendissimi Jiidicis omnia intuentis, debes a tanto sce- lere revocari, et verecundari de omni tur- pitudine viliorum in prsesenfia supersan- ctissimi Dei, nec coram facie ejus tam fcede ef viliter te habere. Ad quod te quo- que debent inducere mala qua:> ex peccato sequunfur. De quibus subjungifur :

Iniquitates suce capiunt impium, id est, faciunt eum diabolo subditum, ef in ca- plivilatem infelicem redaclum. ita quod perdit gratia? libertatem ; ct funibws pcc- catorum suorum cjuisque constringitur,id esf, arctatur afque ligatur, ita ut nequ(^at se extendere ad Dei obsequium, nec egre- di ad meritorie operandum, quum sit spi- ritualiter morfuiis, ef quasi diaboli equus, Peccafa elenim rafionem exca^cant, vires debilifanf, ct boniim nafura? hTdunt. Ilinc gloriosissimus princeps Apostolorum in sua secunda ait Canonica: Iniqui sunt ser- vi corruptionis ; a quo enim quis supera- tus est, hujus et servus est. Vas quoque electionis, loquens de impiis: Uesipiscanf, iiujiiil, a laqueis diaboli, a qiio caplivi tencntur ad ipsius volunfalem. Hoc sensit Prophela, qui poenitens dixit : Iniquilates mea> supergressaB siint capiif mciim, et sicut onus grave gravata^ siint super lue. Ilinc in Isaia asserifur : Va> qiii Iraliilis iMi(luifafcm in funiciilis vanifalis,et quasi vinculiim plauslri peccafum.

Ipsc ini(|uus iuorictur morte a*lern?D (lainnationis, (/?//(7 non /labuit discipfinam, id est moriiin modesliam,et sua» Iransgres- sionis casfigafionem. lUMiue salubrem do- ctrinam pci' opcris exsccufionem : imo abjecil ha?c omnia, juxta illud, Tu vero

21

Jtr. \ i4.

Job MII,

92

llPeli

II Tiri iO.

Ps.\\

h. V.

23

Ps.xw

ENABRATIO IN CAP. VI PROVERBIORUM. — ART. VI

43

odisti disciplinam, et projecisti sermones A acerbitati involvit. Idcirco ab ea caven-

meos retrorsum. Quocontra hortalur Psal- diim. Atque ad hunc sensum potest litlera

/>«. II, 12. misla: Apprehendile disciplinam, nequan- facillimc applicari : quod brevitali stu-

do irascatur Dominus, et perealis de via dens non prosequor, quia difficultalem

justa. Et in multitudine stultiticv sucv de- non habet.

cipietur, id est, propriis erroribus, igno- Porro, per mulierem adolescentia?, my-

rantiis, concupiscenliis, vitiisque falletur, stice designatur Ecclesia : qua3 est cerva

non attendendo quse suam concernunt sa- carissima, doctrinam conterens serpenli-

lutem, sed vana securitate torpendo, et nam, et ad bonum agendum celerrima, at-

sine timore peccando. Ideo cadet in rete que festinans fluenla sapientia; et doctrin»

diaboli et lacum inferni. De talibus Ba- sanctse potare, cornibus divinse auclorila-

5ar«c/iMi. ruch ait:Yiam disciplinse non invenerunt, tis ac pra^laticai poteslatis, eminentiaque idco perierunt ; et quia non habuerunt B virtutum armata, ad resistendum rebelli-

sapientiam, interierunt propter suam insi- bus. Cujus populus est gratissimus hinnu-

./oA XXXVI, pientiam. Unde dicitur : Si non audierint, lus spiritualiter renovatus, sua varietale

transibunt per gladium, et consumentur delectabilis et amcenus, agilisque ad bona,

in stullitia. et matris suge sequens vestigia, ad fon-

Prgelerea, per meretricem quidam intel- tem sapienlise properando. Hujus cerva)

ligunt idololatriam : cujus labia sunt favus ac conjugis uberibus debemus inebriari,

distillans, quia carnalia oblectamenta ad- id est, utriusque Tesfamenti scripturis ac

mittit ; et nitidius oleo guttur ejus, quo- consolationibus refici et impleri, ita ut re-

niam ejus instructio placet idololatris, et pleamur, juxta Scripturse doctrinam, omni Aom.xv.n,

pulchra videtur vanis et imperitis homi- gaudio, et spe in credendo ; sicque abun-

nibus.Isla expositio non videtur litteralis. domus in virtute et gratia Spiritus San- Catholici autem,per meretricem spirituali- G cti.Qua? quum ita sint,cur,o fili,seduccris

ter inlelligunt haereticam pravitatem, seu ab aliena, id est hserelicorum collectione,

hsereticorum collectionem : quse et ipsa et vanissimis adinventionibus ac novitati-

promittit carnalia, et nitore eloquentise bus credis magis, quam solidissimis Ec-

suse decipit multos, quos finaliter seterna) clesise documentis ?

ti.

12.

ARTICULUS YI

ELUCIDATIO CAPITULI SEXTI : FILI MI, SI SPOPONDERIS PRO AMICO TUO.

TRACTAT hic Salomon de diligentia D amicus tuus non satisfecerit illi. /i^^rt^-wfa-

circa fidejussionem, et de negligentia tus es verbis oris tui, id est, propria spon-

ei contraria, atque de aliis quibusdam vi- sione velut laqueo es constrictus, ad obser-

tiis increatse Sapientiae odibilibus. Deinde vandum quod promisisti, et captus, id est

rursus ad sapientiam obedientiamque hor- obligatus ac lentus, propriis sermonibus :

tatur, ut sic vitia carnis vitentur. sicque incidisti periculum. Idcirco subin-

Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, fertur consilium \ Fac ergo quod dico tibi,

defixisti apud extraneum manum tuam, flli mi, quia incidisti in manum proximi

id est, manum protendendo promisisti alie- tui. Discurre, id est, ratiocinando inquire

no satisfacere ei pro amico tuo, si ipsemet qualiter agere debeas, et ad loca congrua

44 ENARRATIO IN CAP. VI PROVERBIORLM. — ART. VI

curre ; festina, quia dilatio in isto casu est A ipsum non doces ? Nempe cujus conversa-

periculosa ; suscita amicum tuum, vel a tio est scandalosa, ejus prsedicatio irri-

somno corporali,aut a cordis ignavia, fac- denda magis quam reverenda censetur. Et

que eiim sollicitum, ut personaliter satis- sicut ait Gregorius : Cujus vita despici-

4 faciat. Ne dederis somnum oculis tuis, tur, restat ut ejus prgedicatio contemnatur. nec dormitent palpebra; tuce eo tempore, ' Hinc et Seneca in suis fatetur Proverbiis :

6 quo expedit pro causa hac v\^\\?a'e. Eruere Perturpe est, quod objicitur, in objiciente

quasi damula de manu : \A est, sicut ca- cngnosci. In epistola quoque vicesima :

prea silvestris seu agrestis, quae est ani- Yerba, inquit, rebus proba. Facere docet

mal imbecille ac timidum, conatur ma- philosophia, non dicere tantum ; et hoc

num tenentis eam evadere ; sic tu stude exigit ad suam legem ut quisquc legilime

periciihim tuse sponsionis eUxx^eve; et qua- vivat, ne sermo a vita dissentiat. Officium

si avis de insidiis aucupis, id est, sicut B namque et indicium sapientia? est, ut ope-

avis festinat evolare de laqueo seu retia- ra verbis concordent.

culo, quo captor avium eam jam cepit, Fac ergo quod dico tibi, quia incidisti

aut capere ciipit. in mannm pro.rimi fui, id est subdili libi

Ecce istud ad litteram est sanum consi- commissi,cujus negligenlia esset tua dam-

lium, ne quis incaute pro proximo spon- nalio, nisi circa illum diligens esses. Id-

deat;aut si spoponderit,indesinenter curet circo discurre, ex caritalis fervore; festi-

ac sludeat proximum suum inducere ad na, quia periculum est in mora ; suscita

salisfacien(him,alioqui ipsemet salisfacere amicum tuum, exhortando, instruendo,

non omiltal. Ycrum quidam sunl adeo ne- corripiendoque subdilum, ut cum metu, phiU}

gligonles, quod improvide spondent pro limore et tremore suam operetur salutem. '-•

aliis : quo facto, nec illos sollicitant, nec Xe dederis somnum oculis tuis, id est. ne-

ipsimet satisfacere curant ; sicque fidei C quaquam sis negligens, somnoleritus, aut

violalionem,juramenti seu promissi trans- fessus in lui exseculione officii : sicut de

gressionem, et grande incurrunl damniiui. quibusdam in Isaia habelur : Speculatores /s.lm,

Hi igitur istud Salomonis pensenl imph'- cioci omnes. nescierunl universi ; canes

antquc consilium. Is vero pro qiio quis miili non valentes latrare, videntes vana,

spopondit, omnil)us modis satagere de- dormientes, et amantes somnia. Eruere

bet ul fidejussorem suiim servel a damno ii^iasi damula de manu, id est, prrefalo

immunem, sicut in Ecclesiaslico legitur : modo te a damnalionis periculo erue. Da-

fcVc/i.xxix, Graliam fidejussoris tui ne obliviscaris. miila quoque. quamvis sit imbecillis ac

'^°- Spiritualiler vero pro amico spondel, limida. nihilo minus velox est cursu ahiue

qui prielationem assuinendo, alios accipit accrrima visu : sic et tu agililate acluum

gubeinandos, sicque adstringit se ad red- virluosorum, ct perspicacissima conside-

dendum rationem pro ipsis.Ad quod etiam f) ralione. a priTlacto periculo le pra^serva.

specialiter episcopi in siia consecralione El quasi avis de insidiis aucupis fugil

solenni voto se obligant, prout Thomas in volando in allum, sic tu consideralionc

seciinda secunda\ el in libro de Perfecli- divini jiidicii, el conlemplalione |)erpelui

one status spiritualis, declaiat. Priclatus ac bealissiiui pra^mii, slude evadere ten-

ergo ciiram assuinens animarum, incidit tamenta diaboli pastoribus prapparala. el

grande periculum, et propriis verbis se omnem pigritiam supera. Unde subjiin-

obligavit implere debiliim sui officii, et gilur :

priBsertim ut se exhibeal exemplarem sub- Vade ad formicam, o jiiffcr, iil qui Scri- fi

dilis suis. ac primo impleal (piod alios do- pliiris non obedis. nec majoriim cxhorta-

Zuc.iv, 23. cet, ne ei dicalur : Mcdice, cura le ipsum ; tioiii oblempeiaN. sallem irralionabilium

ifom. 11.21. et illud Apostoli : Qui alium doces, le exemplo animalium instruaris, et de tua

ENARRATIO IN CAP. VT PROVERBIORUM. — ART. VI 45

insipientia atque ignavia erubescas. Ef, A item somno negligentiae et peccati ? De

considcra viascjus, id est soUicitudinem, quo ait Apostolus : Surge, qui dormis, et Ephes.\,

agiiitatem, providentiamque forniicae, et exsurge a mortuis. Est etiam somnus mor- *'

7 disce sapienliam. Qiae quum non habcat lis, de qiio dixit Salvator, Lazarus amicus joann.w, ducem a quo dirigatur, nec pnecaptorem noster dormit; et somnus contemplalionis, "■

a quo impellatur, nec principem cujus de quo accipi solet illud Geneseos,Immisit «en. 11,21.

8 jussione inducatur, parat in wstate cibum Dominus soporem in Adam. Porro somnus

5«^*« .■ quia tunc latibulum suum egreditur, corporalis immoderatus, non solum ani-

ad quserendum victualia pro se; ct con- m», sed corpori quoque est valde noci-

gregnt in messe quod comedat : quia in vus, et gravat naturam, hebetat sensum,

messe colligit grana, et alia qusedam qu» malos parit humores, et damna rerum

in foveam suam deportat, quatenus inde inducit. Insuper obruit intellectum, tem-

sustentetur in hieme, quando non exit B pus infructuose expendit, et multorum

prse frigore, nec tunc taliter inveniret ne- fomentum est vitiorum. Ideo Cato dixit :

cessaria sibi : et totum hoc agit naturali

,. , . . ... l-*lus vigila .semper, nec somno deditus esto :

mstmctu ex impressione auctoris naturse, ,. ,. , . .,.. ,. , • • . .

^ ' rsam diuturna quies vitiis alimenta mmistrat.

qui est omnium universalis et summus

dux, prseceptor et princeps, extra et supra Hinc sancti viri maxime deplanxerunt ja-

omne genus ac ordinem. Nam, ut Gom- cturam temporis, quod dormiendo expen-

nientator post Aristotelem ait : Opus natu- debant. Veriimtamen necessitati naturae

rse est opus intelligentise, maxime autem ciim discretione est providendum. Quando

primae causae, cujus opus est etiam intelli- consurges de somno tuo ? Ironia est, et in-

gentiae opus. Hinc, ut asserit Damascenus, crepatio justa : quasi dicat, Diutius quam

bruta et inanimaia animalia in talibus ma- tibi expediat, dormies. Paululum dor- 10

gis aguntur, quam agant. C m.ies, paululum dormitabis, manendo in

Sic ergo et nos, et praesertim qui pree- vitiis : quia modicum tibi videtur tempus

sunt, debemus in sestate, in juveiitute, in illud, quod ita consumis, et dicere soles,

sanitate et vigore durante exercere opera Post aliquantulum tempus poenitentiam

bona,et spiritualium alimentorum copiam agam. Paululum conseres, id est compli-

nobis ipsis ac proximis congregare ; et in cabis, manus tuas, ut dormias : quia con-

messe, id est tempore isto quo mereri et sertio manuum solet esse indicium affe-

crescere, spiritualiterque ditari valemus, ctionis magnse ad aliquid. Et venict tibi n

et in quo fervor tentationis, imo et ardor quasi viator egestas, id est defectus tem-

caritatis ac studii currunt, colligere neces- poralium et spiritualium bonorum, vel ad

saria nostrse saluti, quibus in hieme, hoc m\xiw% 'i'^\x\\w^\\\m,ct pauperies quasi vir

est in hora mortis et in die judicii, valea- armattcs, id est,tam fortiter,quod nequibis

mus refici, adjuvari atque salvari, sicut D evadere : quod fit, dum quis in suo per-

Gaiat.M, hortatur Apostolus : Dum tempus habe- durans torpore, ante veram pcenitentiam

'"• mus, operemur bonum ad omnes ; et rur- tollitur de hac vita. Propter quod monuit

II Cor. VI, sus, Ecce nunc tempus acceptabile, ecce Dominus : Vigilate, quia nescitis qua hora ijatth.

nunc dies salutis. Gontra istud etiam in Dominus vester venturus sit ; et rursus : "^'v. ^^-

corporalibus agunt improvidi, qui in ju- Vigilate omni tempore orantes, ut digni z«c. xxi,

ventute sua consumunt et vendunt patri- habeamini fugereomnia quse venturasunt, ^^"

mouia sua, et postea, dum magis indi- et stare ante Filium hominis.

gent,et minus acquirere possunt,patiuntur Quod autem subjungitur : Si vero %mpi~

inopiam. ger, id est fervens et agilis, fueris in acti-

9 Usquequo, piger, dormies somno cor- bus bonis, veniet ut fons messis tua, id porali, ad quem pigri sunt inclinati, et est, copiosus fructus inde proveniet tibi,

46

ENARRATIO IN CAP. VI PROVERRIORUM. — ART. VI

Sap.in, 15. llPar. XV,

II Cor. IX, 0; Galat.w,

Apoc. III, J5, Iti.

.\taltlt. XI 30.

yafoA.1,1 i.

12

et retributio gloriosa : sicut alibi scriptum est, Bonorum laborum gloriosus est fru- ctus. Unde legitur secundo Paralipome- non : Non dissolvantur manus vestrse; erit enim merces operi vestro. Hinc dixit Apo- stolus: Qui parce seminat, parce et metet ; et qui seminat in benedictionibus, de be- nedictionibus et metet vitam aeternam. Ef egcstas longe fuf/iet a tc. Istud in Hebraeo (ut dicitur) non habetur.

Ex his docemur, in Dei obsequio omnem pigritiam, somnolentiam, acediamque vi- tare, atque viriliter aggredi opera bona. Et certe pigris valde est ponderandum ac formidandum, quod in Apocalypsi ait AI- tissimus : Utinam calidus esses aut frigi- dus ; sed nunc quia tepidus es, incipiam te evomere ex ore meo. Denique pigri in divinis, in praesenti et in futuro sustinent detrimentum, qiiia id ipsum boni quod agunl, faciunt ciim labore et taedio, sine consolatione et guslu : propter quod aut parum, aut nihil merentur. Ferventes vero et agiles, serviunl Deo cum gaudio, et de- lectabile est eis exercere divina. Ideoque in prsemio crescunt pra?cipue, et sunt Deo cari et complacenles. Pigritia ex caritatis defectu, et inconsideralionc divina? inaje- statis ac novissinioruin procedit. Ideo ait liernardiis : Pigri si diu in suo torpore per- manserint, aut opprimuntur sub onere et succumbunt; aut quodammodo in inferno sunt, ut nunquam ad plenum respirent in lucem miserationiim Domini. nec in lihei- tal(>m spiritus, qua> solum facit jugiim suave et onus leve. Inde aiitem lam perni- ciosa emanat tepiditas, (juia voluntas eo- rum nondum purgata est, nec sic volunl ac (liligunt bonum, sicut noverunt, a propria conciipiscenlia abstracti et illecli. Amanl enini in carne siia terrenas consolatiuncu- las, sive in verbo, sive in signo, sive in facto. Et si hsec aliquando inlerriimpiinl, non tamen penilus runipunl.lnde est quod raro dirigunl affecliones suas in Deiim, el compunctio eorum non conlinua, sed ho- raria esl.

nomo apostata, id est recedens a fide,

A vel a religione, sive a Deo per mentis aversionem, ?;?> inutilis sibi et aliis, imo nocivus et scandalizans, ut refuga legis ; graditur ore pervcrso, id esl viliosa pro- ferens verba, ut alios suis involvat erro-

' ribus ; annuit oculis, id est, vanos nutus 13 per visum ostendit; teritpede, id est, la- scive, seu composito gressu ex elatione procedit; dir/ito lo(juitur,'\A est, loquendo digitum petulanter extendit et agilal :quod malum esse, patet ex eo, quod scriptum est Isaise quinquagesimo octavo, Si desieris /«. ivm.o.

B digitum extendere, et loqui quod tibi non expedit. Aliquando tamen sapientes lo- quendo digitiim extendunt et inanum, ad excitandam audientium attentionem. Nam et sacratissimus Joannes digitum exlen- dendo Chrislum monstravit : Ecce. inqui- Joann. i, ens, Agnus Dei. Et in Actis fertur : Paulus '1^,^^^^., , exlenla manu ctepit rationem reddere. Pra- 14 vo corde macltinatur nxalum, id esl, ex proposito cogilat qualiter aliis possit no- cere, et omni tcmporc jurgia seminat, id est lites atque discordias inter proximos :

G quod est peccatum gravissimum,- carilali et paci omnino contrarium.

Huic extcmplo, id est statim ac snbito. 13 venict pcrditio sua, id est damnatio : imo haec faciendo, pcrdit continuo semetip- sum. Et subito conteretur morte improvi- sa, nec habehit ultra medicinam, id est pamilcnliam saliilarem, praeserlim post moitein. Tales quoqiie raro ac difficiiller [xrnitont in hac vita. qiium sinl vehe- menter malitiosi. Verumlamen auxilian- le pielale infinila ac omnipolenle Mcdi-

I) ci supercoelestis, possunl converti. Idcirco (liianuiiu hic vivunl,non esl desperandiim (le eis. His demum verbis consonat qiiod lcgitur in Isaia : Pro eo qiiod elevalsp siint /*. m, ic, filiie Sion, et amhiilaverunl eollo extenlo, ''" et mitibus ociiloriini ibanl. et composilo gradii ineedebanl ; decalvabil Dominus verlicem filiarum Sion.

Sex sunl quie odit Dominus tanquam 1(5 enormia erimina, ct scptimum lanqiiam gravissimiim,r/<7t'.s7^?////- anima ejus.\{\ csl uiens ejus : non quod Deus in sua naliira

ENARRATIO IN CAP. VI PROVERBIORUM. — ART. VI 47

habeat aniinam, sed Scriptura more hu- A stat, quam vehementissime debeamus se-

mano loquitur de Deo : sicut Amos ait, minationem discordia abhorrere ac evita-

Amosvi,8. Juravit Dominus Deus in anima sua, etc, re. Verumtamen quidam inter se habent

is. i,ii. Detestor ego superbiam; et Isaias, Solen- pravam concordiam, pacem carnalem, vi-

17 nitates vestras odivit anima mea. Oculos tiosum amorem : quorum concordiam dis- sublimes, id est corda superba, quse ani- sipare est bonum, quemadmodum inter mose efferunt semetipsa. Unde scriptum Pharisseos et Sadducaeos in persecutione

/iirf. 11, II. est:Oculi sublimis hominis humiliati sunt. B. Pauli concordes, ipse gloriosus Aposto-

Linguam mendacem,\d est mendacia per- his seminavit discordiam, ut patet in Ac- Act.wm,

niciosa loquentem. Quemadmodum scri- tibus. Denique congregatio fidelium est ' '

Ps.\-,i. ptum est : Perdes omnes qui loquuntur cxercitus Dei, ad quem pertinet contra in-

mendacium. Quum enim Deus adorandus visibiles hostes, contra aciem vitiorum, et benedictuSjSit essentialiter veritas ipsa, B contra adversarios Dei salutisque proprige,

valde displicet illi tale mendacium, quod unanimiter prseliari. In exercitu autem

est directe recessus a summa veritate. optimum est concordia, qua se invicem

Manus elfundcntes innoxium sanguinein, juvant ; pessimum autem discordia, qua

18 Isedendo, mutilando aut occidendo ; cor sibi invicem adversantur. Qui igitur inter machinans cogitationes pessimas, id est, fideles discordiam seminat,est omnino ini- intra se excogitans, qualiter mala inten- micus Dei, cooperator et adjutor diaboli, la impleat. Ideo apud Jeremiam loquitur proditor proximorum, traditor exercitus

/ec. IV, 14. Dominus : Usquequo morabuntur in te co- Spiritus Sancti, demolitor castri divini.Id-

ii/iv/i. II, I. gitationes noxiae? Et Michgeas ait : Vse qui circo est summe nocivus, et penitus dete-

cogitatis inutile. Pedes vcloces ad curren- standus.

dum in malum : qui scilicet ex ferventi Conserva, fili mi, prcecepta patris tui 20

desiderio et habitu vitioso feslinant in G coelestis : cui jugiter dicimus,Pater noster Matth.si,

19 opera mala procedere. Proferentem men- qui es in coelis ; qui jure creationis, con- ^' dacia testem fallacem : qui fraudulenter servationis, gubernationis, provisionis, li- et mendose testimonium contra proximum berationis et glorificationis, merito dicitur profert, prsesertim in foro judicii : pro- Pater noster. Cui etiam Isaias dicit:Tu,Do- /s.ixin, le. pter quod tenetur ei restituere famam, et mine,Pater noster,Bedemptor m%[Qv.Et ne damnum recompensare. Et eum qui semi- dimittas legem matris tuce sanctae Eccle-

nat inter fratres , \d est proximos, cujus- 'S,\3d. Liga eam incorde tuo jugiter smcnlo 21

cumque sint sexus, discordias vergeet vir- caritatis, et assiduitate recordationis. Vin-

tuosse paci contrarias. culum autem caritatis est actualis dile-

Girca haec ait Glossa : Enumeravit sex ctio, quse dicitur quasi duorum ligatio, id

capitalia crimina, quse tamen comparatio- est connexio ; et necessarium est ad sa- ne seminationis discordiae, quasi minora D lutem ex caritate legem Dei corde tenus

deprompsit : quoniam majus est facinus conservare. Et circumda gutturi tuo, id

illud, quo dissipatur unitas atque frater- est, paratus sisloqui de ea. Istud superius Prou. 111,3.

nitas, quee per Spiritus Sancti gratiam est habitum, pleniusque expositum est, capi-

connexa. Attamen, sicut Thomas in secun- tulo tertio. Quum amhulaveris, gradian- 22

da secundff, et in Summa contra gentiles tur tecum, id est, cordi tuo per actualem

declarat, inter omnia peccata quse fiunt considerationem inhaereant. Quum dormi-

in proximum, homicidium exstat gravissi- eris in lecto vel in morte, custodiant te,

mum. Tamen, quantum ad aliquid, potest ut in eorum meditatione obdormias, et

seminatio discordiae gravior reputari, quia merito adimpletionis eorum desuper cu-

directe aufert vitam, caritalem et pacem ; stodiaris a culpa et illusionibus somnio- homicidium vero, vitam naturae.Hinc con- rum, et a condemnatione aeterna; et evi-

48 ENARRATIO IN CAP. VI PROVERBIORUM. — ART. VI

gilans, post somnum corporalem, vel in A vitam in regno : quia per increpationem

resurrectione futura, loquere cum eis, id hanc peccans reducitur, quemadmodum

est, ea mox ad memoriam revoces, ac apud Job legitur : Deus instruit disciplina, /oixxxnr,

mercedem pro eorum custodia prsestole- ut avertat hominem ab his qua? iecit, et'^''^*

ris. Juxla hunc modum in Deuteronomio liberet eum de superbia. Et alibi dicitur :

i)eu?.vi,6- scriptum est : Erunt verba Domini in cor- ' Etenim multo tempore non sinere pec- \\Mach.M,

^' de tuo ; et narrabis ea filiis tuis, et medi- catoribus ex sententia agere, sed statim '^'

taberis sedens in domo tua, et ambulans ultiones adhibere, magni beneficii est in-

in itincre, et dormiens atque consurgens ; dicium.

et ligabis ea quasi signum in manu lua, Vt eustodiant te a nmliere mala,ethlanda 24

eruntque et movebuntur inler oculos tu- Ungua extranea^ , id est ab omni fornica-

os, scribesque ea in limine et in osliis ria atque adultera : a quibus se custodit,

domus tuse. B qui mandala Dei prsetacto modo attendit.

Ex quibus elicitur, cum quam summa Non concupiscat pidchritudinem ejus cor 23

diligentia et frequenlia recolenda sint et tuumdid usum illicitum, ne capiaris nu-

implcnda divina prsecepla, tum praecipi- tibus illius, id est, ne per signa lascivise

enlis intuitu cl amore, lum propter enor- oculorum ipsiiis alliciaris ad culpam ; sed

mitatem transgressionis eorum vilandam, ora cum Prophela : Averle oculos meos, Ps.cxvm,

tum propter ineffabile pra;mium observa- ne videant vanitatem ; in via tua vivifica ^'

tionis ipsorum, tum propler intolerabilia me.Unde et in Ecclesiastico legilur, Aver- ^-cc/i.ix.s.

Ps. cxviri, supplicia prsevaricantium ea. Etenim ma- te oculos tuos a muliere conipta ; et, Yir- ^*"'- ^.

^'' ledicli qui declinant a mandalis Dei. Qni ginem ne inspicias. ne scandalizeris in

Pi.cxxxix, el in ignem (h'jicienlur larlareum, el in pulchritudine ejus. l'r;elerea, quaiiler per

"■ miseriis non subsislenl. De quibus salis mulierem bhmdani alque exlraneam, spi-

terribiliter alque verissime ait Psalmisla C rilualiler intelligalur idololatria p'ravitas-

Ps XX, 10. ad Dominum : Pones eos ut clibanum ignis que haeretica, lactum est praecedenli ca-

in tempore vultus tui. Dominus in ira sua pilulo. Pretium enim scorti, id est, quod 26

conlurbabil eos, et devorabit eos ignis. meretrici datur pro ejus amplexu, vix est

23 Quia mandatum luccrna cst, et lcjc «/y///^s 79(7/?/.s; quia modici esl valoris, prae-

/u.r. Lucerna per teslam, el minus clare serlim quod dalur scorlo cunclis se expo-

ilhiminat ; lux per semelipsam, et cla- nenli. Alque, ut asserit Glossa, brevis est

rius. Mandatum ergo dicitur hicerna ini- voluplas fornicationis, el perpetua pcena

perfectioribus, qui nondum chire diviua ipsius : et sicul unus panis sohim fugat

inlelligunt ; lex vero dicilur lux perfeclio- unius diei esuriem. et paulo post fame-

ribiis. (juibus lex Dei clarius fulgel, el qui scit qui fueral saluralus ; sic qui inlial

limpide conlemplantur quie Dei sunl. Sic ad scorlum, ad horam quidem evaporat

communiter exponilur islud. Nihilo mi- D libidinem, sed posl patilulum redil arden-

niis ulrumque ad cosdem polesl referri, lior. Mulicr autem viri pretiosam ani-

Ps. cxMii, pra^serlim quum dicat Prophela : Lucerna mam rapli, id esl, nobihMn viri animam

*°^" pcdibus meis verbum luum, Domine, et el personam a^lerna' felicilatis caj)acem,

lumen semilis meis. Miindalum eigo lu- ('hristi sanguine liberalam.ad summie Tri-

ceiiup comparalur, quia illuslrat ac dirigit nilalis simililiidinein raclain, donis gralia? ^Vn.i, 26.

ad bene vivendum ; et lex, quoniam inlus decoralam decipil, et damiialioni exponil.

illuminal mentem, simililer luci. Ei via Quum ergo tam vile sil prelium scorli,

vitK, increpatio discijjlina', id est, corre- lanlumque damnum fornicalionis. palel

ptio disciplinaris ct ex inleriori disciplina (jiianlum sil conlemnenda. procedens, est via perlingendi ad vilain Xumtjuid potcst lio)ao ahscondcre igncm 27

grali» in isto exsilio, deindc a»! gloriie in sinu suo, ut vestimenta illius non ar-

ENARRATIO IN CAP. VI PROVERBlORUM.

ART. VI

49

deant, dum ignis immediate tangit pan-

28 num ? aut ambulare super prunas, id est earbones ardentes, nudis plantis, ut non comburantur plantcv ej us ? qvidiix dicat, Hoc per naturam est impossibile : quod tamen miraculose gestum est ssepe in evangelica

29 Xe^Q.Sic qui ingreditur ad mulierem pro- ximi sui, ad cognoscendum eam, non erit mundus mente, quum tetigerit eam : imo immundissimus fit ita peccando, quamvis corporalis natura a sua superfluitate pur- getur, quemadmodum fertur de Bethsa-

iii?e^.xi,4. bee : Dormivit David cum ea, statimque sanctificata est ab immunditia sua.

30 Non grandis est culpa respectu adulte- rii, quum quis furatus fuerit, potissime ex quadam necessitate, et non res eccle- siasticas, quia hoc sacrilegium esset, nec ab egeno. Ideo subditur : Furatur enim ut esurientem impleat animam, id est, vitam suam aliunde non habentem sustentacu- lum vitae, reficiat. Nihilo minus jura civi- lia nunc acriter puniunt furtum suspen- dio, quoniam bonum rei publicae, securam et pacificam hominum conversationem ad invicem prgecipue impedit. Sed in lege

31 Moysis ita non fuit. Ideo subjungitur : De- prehensus quoque, reddet septuplum, si habuerit ; et omnem substantiam domus suce tradet ei a quo furtim aliquid subtra- xit, quousque satisfaciat illi, et liberabit se a poena furti. Si enim non habuisset

Exod.Kx\u unde satisfaceret, jussit lex ut venderetur

in servum, et de pretio illo satisfieret

damnum passo.

Porro de diversa ac differenti restitu-

ibid. 1-4, tione facienda pro furto, diffuse habetur

^''^' in Exodo. Nullibi tamen habetur in lege,

ut pro ablato septuplum restituatur; sed

pro uno bove furato, et apud furem non

ibid.i. invento,redderentur quinque boves, atque

pro una ove quatuor. Propter quod Da-

iiReg.xti, vid, audita parabola Nathan, dixit : Ovem

^xodxxu '"^ddat in quadruplum. Pro inanimatis ve-

7-9. ro rebus jussit lex duplum restitui. Cur

ergo Salomon ait, Deprehensus reddet sep-

tuplum? Ad hoc Thomas in prima secun-

dse respondet, quod praeceptis legis ju-

T. 7.

A dicialibus poterat a regibus addilio fieri secundum exigentiam femporis. Unde ap- parct, quod furto apud Judaeos invalescente, ut magis reprimerelur, poena prsefata fue- rit aucta tempore Salomonis. Judffii enim semper fuerunt, sicut adhuc sunt, avari et fraudulenti, sicut ct Petrus de Alliaco in libro contra superstitiones astronomorum, enarrat. Vel, quum dicitur septuplum, su- mitur numerus delerminatus pro indeter- minato, ut sit sensus : Septuplum resti- tuet, id est, plenarie satisfaciet : sicut in

B Psalmo dicitur, Bedde vicinis nostris sep- /•«.Lxxvm, tuplum in sinu eorum. Etenim septenario '"" totalitas ac perfectio designantur : quo- niam septem dierum circulo totum tem- pus evolvitur et compufatur. Unde et Ba- phael : Ego sum unus, inquit, de septem, roi.xn.is. qui adstamus ante Deum. — At vero, de litferalibus rafionibus diversimodse resti- tutionis pro furto, dictum est plene super Exodum, ex dictis Thoma?, Alexandri de Exod. xxh. Hales, et Guillelmi Parisiensis.

Itaque, quamvis furtum sit morfale pec-

C catum, tamen comparative parvum voca- tur:quemadmodum in Ezechiele ad Jerusa- lem dicitur, Justificata est Sodoma ex te. Ezech.x\i,

Qui autem adulter est propter cordis ^^- „» inopiam : nam ex defectu sapientia? et vir- tutum contingit, quod a tanto scelere non revocatur, nec anima sensualitatem refre- nat ; perdet animam suam : quia peccan- do aeternam meretur damnationem, et ita non solum perdit sua, sed et se ipsum. Adulterium quoque in lege puniebatur cor- Dexa. xxn, porea morte : sicque adulter perdidit vi- ^'""'''

D tam suam animalem ac corporalem. Tur- 33 pitudinem et ignominiam congregat sibi adulter : quia vitia carnis potissime turpia sunt, diffamativa et probrosa; et oppro- brium illius non delebitur : quia in infer- no seterna erit ejus confusio. fn preesenti quoque malam post se famam relinquit.

Quia zelus justitiae, id est amor justae 34 vindictse, et furor, id est rigor justitiae, viri, id est Dei omnipotentis, judicis sum- mi, qui fuit sponsus et vir Synagogae, sicut ait per Isaiam : Quis est iste liber repudii, h. i., k.

4

so

ENARRATIO IN CAP. MI PROVERBIORrM.

ART. VII

quem dedi matri vestrae? De qua re per yer. III, 1- propfietas Jeremiam, Ezechielem, et Osee

i3; Ezech. u j • . i-v

XVI, 15-34; niulta dicuntur. Ueus quoque incarnatus,

OseewM, qui vere est vir, judicabit in forma huma- na ; et Deus frequenter in forma viri ap- paruit, sicque vir appellatur. Nam et in

Exod.x\,z. Exodo, ubi habemus, Dominus quasi vir pugnator ; in Hebraeo habetur, Dominus vir pugnator. Itaque vir iste non parcet adultero in die vindicUe, id est particula- ris ac universalis judicii. De quo in Job

/oixxi,30. etiam dicitur, Impius ad diem furoris du- Exod. cetur; et alibi, Ego autem in die ultionis

XXXII, 34. ... ,

33 vindicabo et hoc peccatum eorum. Aec

acquiescet cujusquam precibus, ad igno-

scendum iniquis : quia tunc est hora re-

tributionis atque justitiae, non venise aul

misericordiae. Nec suscipict pro rcdcmpd-

one iniqui dona plurima, sicut in lege per

dona et sacrificia placal)atur.Unde in Psal-

p*. xLvm, jno : Non dabit Deo placationem suam, et 8, 9. . ^

pretium redemptionis anim» sua^.Hinc ait

sanctus doctor Hieronymus : Judcx ille nec

gratia praevenitur, nec misericoidia flecti-

tur, nec pecunia corrumpitur, nec paMii-

tenlia mitigatur. Imo judicaturo Domino,

lugubre mundus immugiet, et tribus ad

A tribum pectora ferient; potentissimi quon- dam reges nudo latere palpitabunt. addu- cetur cum suis Plato discipulis. Tunc Ari- stotelis argumenta non proderunt, quando veniet ille filius paupercul» qusestuariae judicaturus orbem terrae.

Praeterea, ut apparet, posset forsan hoc loco per virum intelligi proprius maritus adulterae : qui indignans adultero, ei non pepercit a poena secundum legem infli- genda, in die vindictae, id est lapidationis, seu legalis punitionis adulteri: nec preci-

B bus neque muneribus flectebatur.

Ecce rursus hic innotescil, quantum adulteria et cetera carnis vitia sint vitan- da. Propter quod in suis Proverbiis ait Cyrillus:Scio quod furibunda luxuria ocu- los non habet, ideo nequit intueri quo ruit. Nimirum ad occasum amantissimae vilae tendit, ad amarissimae mortis profici- scitur baiathruin, ad morsum cruentae li- bidinis, duce furore, caeca minalur. Quid namque est coitus, nisi deliciosa pernicies morlis, latens venenositas, blandiens dul-

C cis effusio vitam perdens, ample!xus de- struclionem emolliens, atque suavitas dire fallens ?

ARTICULUS VII

EXPLANATIO CAPITULI SEPTI.MI : FILI MI, CUSTODI SERMONES MEOS .

CIENS Salomon anirnam hominis iu- comparabilifer esse corpore praestan- tiorem, et ad spiritualia bona obtinenda creatam, assidue nos hortatur ad vitandiim carnalilalem, atque ut spiriluales efficia- miir pcr sapientiam et virlules. 1 Fili mi, cuslodi sennones meos, et pra'-

cepta mea reconde tibi in corde, ad luam 7aco6. IV, utilitatem, ul iinpleas ea. Scienli enim

17

bonum, et non iacienti, peccatuin est illi. Fili, honora Dominuin cullu lalriiO, ado- rando, sacrificia offerendo, laiidando, con-

D leini)lando, et eum super omnia diligendo, ct valebis ; pra'ter eum vero ne (imueris alienuin, id est,nulluin alium qiiam Deiim forinides, ila iil Deum summe el principa- liler verearis, el ejus vicarios ac celeros non nisi in Deo. et propler Deum, seu propter rationabilcm causani..Nam qui ali- rrof.xsix, ler liiiiel hdininem, cilo corruet. Propler "^' quod Seneca : Tutissima, ait, res est, nil limere prwter Deum. Hinc in Isaia mone- tur : Dominiim exerciliium sanclificate ; /j. vm. 13. ipse pavor vester, et ipse terror vesler. Et

ENARRATIO IN CAP. VII PROVERBIORLM.

ART. VII

51

23.

Ibid. xxiii, 13, 15.

/s. II, 12. iteium loquilur Isaias : Quis tu, ut timeas ab homine moitali, et a filio liominis, qui quasi foenum arescet? Denique,quum Deus sit majestatis immensse, a quo finaliter se- parari est incomparabile malum, et cui placere est via salutis a^ternse ; idcirco in- comparabiliter est timendus etiam filiali iiebr.x,z\. timorc. Proptcr qiiod dixit Apostolus :Hor- rendiim est incidere in manus Dei viven-

job XXXI, tis. Et sanctus Job fassus est : Semper quasi tumentes super me fluctus, timui Deum, et pondus ejus ferre non potui ; itemque : Deus solus est, et cogitationem ejus nemo avertere polest. Idcirco a facie ejus turbatus sum, et considerans eum, ti- more sollicitor. Verumtamen versus iste in Hebraeo dicitur non contineri. Ilaque, Ho- nora Dominum, et valebis, id est, per gra- tiam confortal)eris, ac hostibus animarum fortior eris. Siquidem Dominus alibi con- testatur : Quicumque glorificaverit me, glorificabo eum ; qui autem contemnunt me, erunt ignobiles. Unde in libris Macha- bseorum scriptum est : Honora eum qui universa conspicit. Nempe ad hoc conditi sumus, ut Greatorem nostrum toto affectu totisque viribus honoremus.

Serva mandata mea, et vives per gra- tiam: etlegem meam quasi pupillam oculi tui, id est cum diligentia summa, sicut pupilla, id est medium oculi, in quo me- dio vis visiva consistit, a Isesione diligen- tissime custoditur. Liga eam in digitis luis, id est, operibus eam cum discretione associa. Quemadmodum eniin in manibus vis operativa, ita in digitis vis discretiva mystice designatur. Unde Psalmista fate- tur : Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad prselium, et digitos meos ad bellum. Scribe illam in tabulis cordis tui. Hoc supra scriptum est atque expositum.Z)/c sapientice , Soror mea es, id est,cordialiter dilige et amplectere eam ; ef prudentiara voca amicam tuam, ita ut nil caritati ejus contrarium agas : quemadmo-

5ap. viii,2. dum Sapiens asserit : Hanc amavi, et ex- quisivi a juventute mea; et qusesivi spon- sam eam mihi assumere, et amator factus

Ifiej. 11,30.

m/ac/i.xv,

2

PS.CXLIII,!

Prov. III, 3.

4

A sum forma? illius. Ut custodiat te a mulic- 5 re extranea.iw^^\ autem ad adulteria erant proni, sicut Jeremias testatur : Unusquis- Jer. v, s. que ad uxorem proximi sui hinniebat.

De fenestra enim domus mem per can- 6 cellos prospexi juvenem , et video parvuJos. 7 Potest hoc accipi de corporali fenestra, corporeoque prospectu; et item spiriluali fenestra et ejus cancellis, id est de lumine rationis et industriis ejus ac spirituali in- tuitu. Considero vecordem Juvenem, id est insensaturn, et concupiscentiis subditum,

B quasi sine corde exsistentem. Fornicatio Oseeiv,ii. enim, et ebiietas, et vinum auferunt cor. Qui transit per ^Uateas : q\x\di arctam viam 8 salutis abjecit, et latam perditionis viam '\\\ceA\i;juxta angulum, de quo hinc inde re.spiciat ; et prope viam domus illius, sci- licet extraneae, graditur in obscuro, ad- 9 \>esperascente die, in noctis tenebris et caligine. Oculus enim adulteri, teste Jol), /o4 xxiv, observat caliginem. Talis quoque in ob- scuritate est rationis, in excEecatione et niibilo passionis.

C Et ecce occurrit illi mulier ornatu me- 10 retricio, prmparata ad capiendas , id est decipiendas, animas:\.^\% namque mulier recte vocatur rete diaboli. Garrula et va- ga, quietis impatiens, nec valens in domo H consistere pedibus suis ; nunc foris, nunc 12 in plateis, nunc juxta angulos insidians, id est versute exquirens, qualiter sibi am.i- tores alliciat. Sic et Apostolus de inconti- nentibus viduis loquitiir : Otiosse discunt circuire domos ; non solum otiosse, sed et '^' verbosse et curiosae, loquentes quae non

D oportet. Apprehensumque deosculatur ju- venem, et procaci, id est impudenti, lasci- vo, vultu blanditur , dicens : Victimas pro 14 salute devovi, id est, hostias pacificas ac salutares pro obtinenda salute Deo offerre tenebar. Hodie reddidi vota mea, id est, desideria et promissa sacrificia Deo exsol- vi. Quasidicat : Bene mihi convenit cum Deo, ideo non est periculum mihi conjun- gi. Idcirco egressa sum in occursum tuum, 1.5 desiderans te videre, et reperi. Intexui fu- 16 nibus, id est, chordis composui, lectulum

I Tim. V,

13

52 ENARRATIO IN CAP. VII PROVERBIORUM. — ART. VII

meum : quia lectus sic praeparatus, est A tulit. Quamvis interdum sensum e sensu

mollior; stravi tapetibus pictis ex ^gy- magis, quani verbum e verbo transtulerit,

pto, id est, per tapeta curiose in -Egypto nihil tamen de veritate mutavif Hebrai-

17 depicta lectum meum wxidi\A. Adspersi cu- ca. Estque credendum, quod propter com- bile meum myrr/ia, et aloe,et cinnamomo, niune bonum Ecclesise, Spiritus Sanctus id est speciebus seu lierbis istis aromati- Ilieronymum in transferendo direxerit.

cis, ut earum delectati odore, deleclabilius Irrctivit eum multis sermonibus, id est, 21

misceamur. Porro aloe est suavissima ar- illaqueavit juvenem libidinosum amato-

bor, cujus lignum vice seu loco liiymia- riis verbis, et blanclitiis labiorum protra-

matis altaribus adoletur.Est quoque herba xit illum. Statim eam sequitur, quasi bos 22

amarissimi succi : qui succus instar picis cluctus ad victimandum*,id est ad occi- ' victimam

constringit, et valde est medieinalis. Cin- dendum, ut immolefur, et quasi agnus la- namomum etiam est aromafica aiboi', cu- B .vr/r(V//.s-, id est discurrens ac ludens, quum

18 jus cortex instar cannse protenditur. Veni, ducitur ad macellum. Hic itaque agnus in inebriemur uberibus, et fruamur cupitis malo accipifur pro adolescenfe indomito,

19 amplexibus, donec illucescat dies. Non est sicut et ovis in Psalmo : Sicut oves in in- Ps. xLvm, enim vir in domo sua, via abiit longis- ferno positi sunt. El ignorans, id est, ju- '^'

20 sima. Sacculum pecunia; secum tulit, In vonis est non adverfens et nescit quod ad die plenoi lunce reversurus est in domum vincula vitioriim telernaliumque poena- suam. rum, et ad diversa incommoda afque pe-

Girca hoc scribit Lyra : In Hebrseo habe- ricula in hac \\{ai,stultu^,\\[^o{e spirituali

tur, In termino constituto. Et addit : Ne- ef infusa sapientia csLvens,tra/mtur, donec 23

scio cur translator noster posuif, In die transfigat sagilta jecur ejus, id est, jacu-

plena? luna? : nisi quia anliquifus gentiles lum carnalis amoris ac volupfas venerea

ef alii eos in hoc sequenles, qui crcdebanf i\ inleriora eju^spirifualiter Isdat ac peri-

omnia ista inferiora provenire ad corpo- mat. Vel Sagiffa, est divinae ulfionis acer-

rum coelestium disposilionem, redeunfes bitas, ei jam imminens. Unde Dominus

a mercationibus suis, libenfius inliabanl comminafur : Sagilfas mcas complebo in Oeut.xwu,

domos suas in plenilunio, nf sic plenitudo eis. Velut si avis festinet ad laqueum desi- ""

lucri sequerefur. Unde adhuc in aliquil)iis derio cibi, nesciens laquei fraudem ; sic

tei-ris Chrisliani volenles encieniare do- ipse desidorio voluplalis ad mortem prae-

mum novam, aut mulare domicilium, non falam accelerat ; ct nescit quiade periculo

libenter faciunt hoc in defecfu lunie, ne animce illius agitur : id est, juvenis non

sequafur femporalium bonorum defectus; considerat (juod in omnibus his invisibilis

sed faciunt hoc in augmento aiit plenilu- liostis non aliud machinefur, nisi ut eum

dine Iuu.t, nf soqualur bonoium lompora- liahaf ad fam enormia scolora, deinde ad

lium plonitudo. 1^1 hoc esl de gentililalis I) inlerni lormenta.

reliquiis, idoo potius est cavendum. Ha>c Nunc ergo, fili mi, audi me, cl attende 24

Lyra. Ego aufein magis credo, sermonem verba oris mei. Ne abstra/ialur in viis il- 23

Hebraicum esse aequivocum ad ufrumque lius mens tua, neque decipiaris semitis

isforum,et ita translafor noster Iranslulil, cjus : id est, cor luum nequaquam a Deo

sicut in llebneo habelur. S.Tpissime ol- recedaf, acquiesccndo, soquo immisoondo

enim ait Lyra, alilor in HebraiO, quain in concupiscenfiis ac operibus falis adiilfe-

noslra Iranslafione haberi. Et lamon ex rsd.MutfosenimvufneratosvulnQveimqm 2(J

verbis B. Hieronymi, fralris Raymundi, rl consensus cl concupiscenfia?!, dejccit, tra-

Pauli, certissimc consfat quod verba illa hendo in opus nefarium,o/ /b/-/tssjw/ ywj-

Hebraica sunt icquivoca,ef Hieronymus ea y«<' .• qui forfissimi eranf corpore ef ani-

juxfa suam aptiorem significantiam Irans- ma, hoc est sancli of sapicntes, ac validi

ENARRATIO IIV CAP. VIII PROVERBIORUM.

ART. VIII

53

Judic. xvi: II Rig. XI t-iAWRey XI, 1-8.

27

Matth.TLM.,

18.

Ge«. vi,2. corpore, ut primus parens, et filii Dei, de quibus in Genesi ; Samson quoque et Da- vid, ac Salomon iste ; interfecti, id est, spiritualiter occisi sunt ab ea, id est ad venerea tracti, aut a rectitudine justitiae emolliti ab ea, id est a mulieribus, siimen- do singulare pro plurali. Viie inferidomus ejus, id est, ea quae ipsa agit in domo sua ac sui domestici, sunt viee inferni, id est scelera ad infernum trahenfia. De quibus Christus in Evangelio : Porta?, inquit, in- feri non praevalebunt adversus eam.Vitia namque contra Ecclesiam electorum ne- queunt finaliter T^vie>VK\exe.Penetrantes in interiora mortis, id est ad obscurissima ac profundissima infernalis calamitatis sup- plicia.

Ecce ex his docemur et avisamur, ne quis in pulchritudine et abundantia ser- mocinationum suarum ac doctrinarum in- caute confidat : quoniam Salomon iste, qui tot et tanta tam sapienter et pulchre con- tra vitia carnis, contra scorta et adulteria ac idololatrias praedicavit ac docuit, ab

A eisdem prae cunctis hominibus stolidissi- me ac immoderalissime est devictus. Gum grandi igitur timore et cautela ac humili- tate evangclizandum est ac instruendum, horlandum et increpandum, ita ut pra^- dicator ac doclor sic instruat, increpet, exhortelurque proximos, quatenus jugiter memor sit propriee fragililatis, ac Domi- num deprecetur ne relinqualur ab eo, et quEB loquitur aliis, applicet sibi; et potis- sime a vitiis abstineat carnis, quum et Innocentius dicat : 0 extrema libidinis tur-

B pitudo, quse non solum mentem effemi- nat, sed et corpus enervat ; non solum maculat animam, sed etiam foedat perso- nam ! Omne enim peccatum quodcumque i cor. vi, fecerit homo, extra corpus est; qui autem fornicatur,peccat in corpus suum. Semper illam praecedit concupiscenlise ardor, pe- tulantia comitatur, fcetor et immunditia semper sequuntur. Hoc vitium efficit ho- minem ad ea quse Dei sunt, insensibilem, acediosum, frontosum, inquietum, invere- cundum.

if

ARTICULUS VIII

DECLARATIC CAPITULI OCTAVI

NUMQUID NON SAPIENTIA CLAMITAT, ET PRUDENTIA DAT VOCEM SUAM ?

H

IC Salomon sapientiam multipliciter laudat, actus et fructus ejus explanat, et tandem ad increatoe Sapientia>, quse esl Verbum Palris, selernam generalionem ac

1 contemplationem ascendit. Numquid non sapientia clamitat, et prudentia dat vo- cem suain ? Hoc est quod scriptum est et

Prou. 1,20. expositum supra ubi dicitur : Sapientia foris praedicat, et in plateis dat vocem su-

2 am. Sic quoque quod subditur, /r^ summis excelsisque verticibus supra viam, in me-

3 diis semitis stans^juxtaportas civitatis in ipsis foribus loquitur, dicens, concordat

ibid. 21. cum eo quod scriptum est supra : In capi-

C te turbarum clamilat, in foribus portarum urbis profert verba sua. Ibi igitur horum expositio requiratur; lamen paululum lan- gam eam.Nempe excelsi vertices, sunt Pa- Iriarchse, Vales, Apostoli ac ceteri sancti praedicatores ac doctores : per quos Sapien- tia ab exordio clamilavit ac docuit alios.

0 viri, ad vos clamito, et vox mea ad filios hominum, ut convertamini et salve- va\n\.Intelligite,parvuli,\di est imperfecti, astutiam, id est prudentiam. Sicque astu- tia sumitur hic in bono. Et insipientes,

D animadvertite. Audite, quoniam de rebus magnis, id est de sublimi materia et gene-

54

ENARRATIO IN CAP. VIII PROVERBIORUM.

ART. VIII

ratione seternae Sapientise increatae ac ge- nitee, de proprietatibus sapientise creatse infusae, loculum sum,et aperientur labia mca, ut recta, id est justa documenla prje-

7 ceptaque, prwdicent. Veritatem meditabi- tur guttur meum internum, scilicet cor, quo verbum intcllectuale profertur, guttur quoque corporale, in quantum verba per illud enuntianlur ; ct labia mea detesta-

8 bunlur impium. Justi sunl omnes sermo- nes mei, et non est in eis pravum cjuid, neque pcrvcrsnm. Pertinent enim verba hffc Salomonis ad Scripturam canonicam, in qua nunquam a veritate et a^quilate receditur, quanlum ad ea qua? ipsa Scri-

9 ptura asserit vera esse et aequa. Recti sunt intclligcntibus eos, per fidem et illumina- tioncm divinam, aut informationom ca-

iicor. x,5. tholicain : qui in caplivilalem redigunt proprium intellectum. et divin» auctori- tali humiliter se subdunl ; ct cvfjui invc- nientibus scientiam, quas est donum Dei, per quam veritas noscitur Scriplurarum : imo etiam scienliamqua? est donum graliir gratis dafa?, per qiiam ea qua' fidei sunt et Scriptura', agnoscunlur diffuse ac limpi- de, et contra perfidos defendunlur. Porio non intelligentibus et perversi sensus ho- minibus, qui ea qiue fidei sunl, volunt siio intelleclu meliri ac penelrare, alque tanliimdem credere (jiiantum ipsis appa- rel credendum, non videutur sermones iii esse veri et justi.

10 Accipite disciplinam meam, id esl c(M-

recfionem, informationem, modestiam me- am, ct non pecuniam meam. Oiiasi dicat : Spiritualia, non corporalia, bona pi\Tbeo vobis. Doctrinam magis qu(i)n aurum cli- gite, id est Ihesaurum exleri(»rem : quia quo anima est praestanlior corpore, eo do- ctrina thesauro est incomparahililer phis

H oplanda. Hinc subditur : melior esl enim saj)iciitia cuuctis prcliosissimis opibus, vi- delicet auro, gemmis, et consimilibus re- bus ac corporalibus speciebus in suo ge- nere valde pretiosis, ut ea qu» regina iiirtej/.x, Saba h'gitur tertio Regum delulisse ad

•'10

Salomonem ; ct omne dcsiderabile, ei non

A pofcst comparari , id est nullum bonum seu appetibile sensitivum, quum diverso- rum sint generum : quemadmodum do- na naturae comparari, id est in dignitate jeqiiari, nequeunt donis gralia», nec sensi- tivum intelleclivo.Quod si ista de increata Sapientia exponantur, constat quod illa infinite emineat cunctis creatis. Possunt tamen de sapientia creala, ea prsesertim, qu» donum esf, accipi. Ue qua scriptum est : Quse desursum est sapienlia. primum jacob.m, quidem pudica est.deinde pacifica, mode- '^'

B sla, suasibilis, bonis consentiens, plena misericordia et fructibus bonis.

Ego sapientia habito in consilio, et eru- 12 ditis intersum cogitationibus. Increata Sa- pientia per gratiam adest et commoratur in