■ ■ ■:'••■' • ' i ■',-:■
Mi
iPi i
;il lli!:
^' m I m; y Ji|. <|)H; u ; ! ,; < ,3
■itfflfliKfilii.
|
■i |
' ■ '■ '. '■' ' ■ '<; " '-, - ; ' ■■ |
'■]'■" i' ' ,-''■•'?■-.;. ■' ■ ' ■ '-■ ' |
|
|
. 1 ' 1 |
f ( ' ' ■ ' , ■ ■'/: |
||
|
■•' '■ |
■V
i'] r\l\::':-- :'V
^IPP^'-;':::^
Digitized by tiie Internet Archive
in 2009 with funding from
Boston Library Consortium IVIember Libraries
http://www.archive.org/details/johannispechamiqOOpeck
BEITRAGE ZOR GESCHim DER PHILOSOPHIE
TEXTE \in UNTERSUCHUNGEN.
IN VERBINDUNG MIT
GEORG GRAF VOiN HERTLING,
FRANZ EHRLE S. J.,
MATTHIAS BAUMGARTNER und MARTIN GRABMANN
HERAUSGEGEBEN VON
CLEMENS BAEUMKER.
BAND XIX. HEFT 5-6.
I)R. P. HIERONYMUS SPETTMANN: JOHANNIS PECHAMl QUAE- STIONES TRAGTANTES DE ANIMA.
MUNSTER i. W. 1918.
VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG.
JOHANNIS PECHAMI QnAESTIONES
TRACTANTES DE ANIMA
QUAS NUNC PRIMUM IN LUCEM EDIDIT NOTISQUE ILLUSTRAVIT
DR P. HIERONYMUS SPETTMANN O.F.M.
LECT. PHIL.
MONASTERH GUESTFALORUM 1918
TYPIS ASCHENDORFFIANIS.
TYPIS ASCHENDORFFIANIS.
ADM. REV. P. EX-MFNISTRO PROVINCIALI
P. RICHARDO BREISIG O.F.M.
LITTERARUM STUDIORUMQUE
FAUTORI EXIMIO
SACRUM.
Lectori benevolo!
In lucem editurus Johannis Pechami de anima quaestiones grato pioque animo gratias quam maximas omnibus viris de me bene meritis dico: magistro meo carissimo, cui semper ero de- bitor, Professori Clementi Baeumker, qui mihi, in arte edendi ignaro et non semel fluctuanti, libentissime semperadfuit; fratribus meis P. Servatio Franck et P. Willibaldo Kuhlmann, qui in plagulis corrigendis una cum magistro laudato me valde iu- verunt; bibliothecarum praefectis, qui codices mihi aut ad- hibere aut solis ope reddere benigne permiserunt; tot aliis merito nominandis: in primisque Tibi, Reverende Pater, cui auctori ac fautori litterarum mearum has scriptorum meorum primitias de- dicatas volui.
Duerstenae Guestfalorum 1918.
Editor.
Conspectus quaestionum.
Pars prima:
Quaestlones de anima.
I. Quaeritur utrum anima rationalis sit ex traduce p. 1 — 12
n. Quaeritur utrum anima rationalis sit immortalis 12 — 28-^
in. Quaeritur utrum possibile sit in uno homine esse duas animas secundum
errorem Manichaei aut alio modo 29 — 38 -f'
IV. Quaeritur per oppositum utrum unus est intellectus in omnibus homi-
nibus 38—59*^
V. Quaeritur utrum aliqua lux sit intellectualis una numero, in qua omnia
intellectualiter cognoscuntur, sive lux una creata sive increata . 59—71 -' VI. Quaeritur iuxta hoc utrum ratio superior et inferior, de quibus loquitur Augustinus, sint idem quod intellectus agens et possibilis, de quibus
loquitur Philosophus 71 — 75 •f~
VII. Quaeritur utrum cogitativa virtus, irascibilis et concupiscibilis sint vires
sensitivae tantum an etiam sint intellectivae 75 — 79 —
VIII. Quaeritur utrum ea quae pertinent ad tertiura genus visionis, scilicet ad visionem intellectualera, cognoscuntur ner species a se differentes
80—83 ; 84—88 — IX. Quaeritur iuxta hoc utrum omnis cognitio intellectualis sit mediante
phantasmate 83—84, 88 ^"
X. Quaeritur de cognitione animae separatae, qualiter videlicet cognoscat
particularia, utrura per vira sensitivam aut per vira intellectivam 88 — 96 -" XI. Quaeritur de beatitudine animae separatae gloriosae, utrum per appe- titum corporis aliquando impediatur ab actibus gloriae . . . 97 — 104
XII. Supposito quod sit ibi impedimentum, quaeritur aut est maxiraum im- pedimentum intellectus aut affectus 100, 104
Pars secunda: Quaestiones de beatitudine corporis et animae.
XIII. Quaeritur utrum corpus hominis corruptibile possit induere incorruptionera manens in specie horainis 107 — 119
XIV. Quaeritur de corporura gloriosorura subtilitate, utrura ex dote subtiUtatis unum corpus gloriosum possit esse simul cum aho non glorioso 120 — 132
XV. luxta hoc quaerebatur utrum corpus gloriosum posset esse simul cura
alio corpore glorioso 124—125; 132 — 133
XVI. Quaeritur utrum corpora gloriosa futura sunt agilia, ita quod ad motura
spiritus possint raoveri ad omnem partem . . . p. 133 — 134; 140—143
XVn. Supposito quod moveantur, quaeritur utrum possint moveri vel transire
raedium subito 134—140; 143—149
XVIII. Quaeritur utrura corpora gloriosa sint lutura clara 150—152; 154—159
X Conspectus quaestionum.
XIX. Quaeritur iuxta hoc utrum futura sint clariora corporlbus caelestibus,
praecipue corpore solari 152 — 154; 160 — 161
XX. Quaeritur iuxta hoc utrum oranes sensus sint in actibus suis 161 — 166 ■"" XXI. Quaeritur an Deus sit veraciter cognoscibilis . . 166 — 167; 172 — 174 XXII. Quaeritur an Deus sit visibilis per essentiam . 167 — 168; 174 — 175 XXIII. Quaeritur utrum Deus videatur per aliquam speciem mediam
169—170; 175—177
^ XXIV. Quaeritur utrum beatitudo consistat principalius in Dei visione an in
fruitione 170—172; 178—180
Pars tertia:
Quaestiones selectae ex Commentario super I. Sententiarum.
4 XXV. Dist. 8. Quaeritur de simplicitate animae rationalis : utrum sit coni-
posita ex nmteria et forma 183 — 184; 186—188
■"^ XXVI. Dist. 8. Quaeritur au anima sit in qualibet parte corporis tota
184 — 185; 188-190
XXVII. Dist. 8. Supposito quod anima rationalis sit in qualibet parte cor-
poris, quaeritur utrum simihter anima brutalis' sit in quahbet parte
corporis tota 186; 190—191
— XXVIII. Dist. 3. Quaeritur utrum anima rationalis sit imago Dei . 191 — 194
"^ XXIX. Dist. 3. Quaeritur utrum potentiae animae: memoria, intelhgentia et
voluntas sint partes imaginis ... ... 194—195; 196 — 198
^ XXX. Dist. 3. Quaeritur qualiter in his consistit imago: vel secundum quod
habent Deum pro obiecto vel ipsam animam . . 195 — 196; 198 — 199
""^ XXXI. Dist. 3. Quaeritur utrum potentiae animae sint substantiales vel
accidentales 199—200; 202-204
XXXII. Dist. 3. Quaeritur utrum potentiae animae sunt idem ipsum quod
anima 201—202; 204—205
~ XXXIII. Dist. 3. Quaeritur utrum potentiae animae realiter sint plures 206 — 207
XXXIV. Dist. 3. Quaeritur utrum potentiae animae semper sunt in suis actibus 208—210
XXXV. Dist. 3. Quaeritur de secunda assignatione imaginis : in mente, notitia et amore, quid per hoc intelhgatur, utrum potentiae vel habitus 210; 211
XXXVI. Dist. 3. Posito quod notitia et amor stent pro habitibus, quaeritur
an in his sit imago 210; 212
■"T XXXVII. Dist. 3. Quaeritur de argumento, quod facit Augustinus, IX. De Trin.,
cap. 4 211; 212
-^ XXXVIII. Dist. 17. Quaeritur quae sit ratio cognoscendi caritatem, utrum ha-
bitus cognoscatur per se an per actum 213; 214
XXXIX. Dist. 17. luxta hoc quaerltur si caritas coguoscitur aut per essentiam
aut per speciem ahquam a se differentem . p. 213 — 214; 214 — 216
^ XL. Dist. 17. Quaeritur quid sitveritas secundum rem etrationem 217 — 219
-- XLI. Dist. 17. Quaeritur quid sit veritas per definitionem. Cum enim
unius rei una sit definitio, videtur quod multae definitiones veritatia
superllue assignentur 217; 219 — 220
XLII. Dist. 17. Quaeritur utrum veritas cognoscatur per se ipsam an per speciem aliquam 220 — 221
Index editionum et disputationum
in prolegomenis et notis textum illiistrantibus laudatarum.
Ai-GiDius DE Lkssinis, cfr. De Wulf.
Albertus Magnus, Opera omnia, ed. A. Borgnet, Parisiis 1890 ss.
— , De XV. Problematibus, cfr. Sigerus.
Aless.\ndri L., Inventario dell' antica biblioteca del s. conveuto di s. Francesco
in Assisi, Assisiis 1906. Alexander Halensis, Universae theologiae summa, Venetiis 1575 — 70. Alfredus Anglicus, De motu cordis, ed. Barach, in: Bibl. philosophorum
mediae aetatis, Oeniponte 1878. Algazel, Logica et philosophia Algazelis Arabis. Impressura ingenio et im-
pensis Petri Lichtensteyn, Coloniensis a. 1596. Alhazenus, Optica, cfr. Risner. Aristoteles, Opera omnia graece et latine, edd. Firmin-Didot et Socii,
Parisiis s. a. Aq,l"asp.\rta, cfr. Matthaeus ab — . AvENCEBROL, cfr. Bacumlier. AvERROES, Aristotelis De anima libri tres cum Averrois commcntariis,
Venetiis 1574. — , Aristotelis De coelo, De generatione et corruptione, Meteorologicoriira,
De Plantis cum Averrois Cordubensis comraentariis, Venetiis 1573. — , Aristotelis Metaphysicorum libri XIV cum Averrois Cordubensis in
eosdem coraraentariis, Venetiis 1562. — , Aristotelis De physico auditu libri octo cum Averrois Cordubensis
variis in eosdem commentariis, Venetiis 1574. — , Sermo de substantia orbis, Venetiis 1573. Avicenna, Opera, Vanetiis 1495. Bacon, cfr. Roger Bacon. Baeumker Cl., Avencebrolis (Ibn Gebirol) Fons vitae, Monasterii Guestf. 1895,
BB I, 2-4. — , Materie = Das Problera der Materie in der- griechischen Philosophie,
Monast. Guestf. 1890. — , Witelo, ein Philosoph und Naturforscher des XIII. Jahrhunderts, Monast.
Guesti. 1908, BB III, 2. B.\ndinus, Catalogus codicum latinorum bibliothecae Mediceae-Laurentianae,
Florentiae 1794. B.\rdenhewer, cfr. De causis.
Bartholomaeus Anglicus, Liber de proprietatibus rerum, Argentinae 1485. B.\umgartner, cfr. Ueberweg.
Xn Index editionum et disputationum.
Baur, cfr. Robertus Grosseteste.
BB = Beitrage zur Geschichte der Philosophie des Mittelalters, ed. CI. Baeum-
ker, Monast. Guestf. 1891 ss. BoNAVENTURA, Opera omnia, edita studio et cura P. P. CoUegii a s. Bonav., Ad
Claras Aquas (Quaraechi) 1882 ss. Brewer, clr. Roger Bacon. Bridges, cfr. Roger Bacon. Capreolus, cfr. Joh. Capreolus. Ch.\rtularium, cfi'. Denifle-Chatelain. Correns P., Die dem Boethius falschlich zugeschriebene Abhandlung des Do-
minicus Gundisalvi „De Unitate", Monast. Guestf. 1891, BB I, 1". Daniels, A., Quellenbeitrage und Untersuchungen zur Geschichte der Gottes-
beweise im 13. Jahrhundert, Monast. Guestf. 1912, BB Vm, 1—2. De causis. Die pseudo-aristotelische Schrift „t)ber das reine Gute", bekannt
unter dem Namen „Liber de causis", ed. O. Bardenhewer, Friburgi
Brisg. 1882. De humanae cognitionis ratione anecdota auAEDAM, Ad Claras Aquas (Qua-
racchi) 1883. De intelligentiis, cfr. Baeumker, Witelo.
Denifle-Chatelain, Chartularium Universitatis Parisiensis, Parisiis 1889 ss. M. De Wulf, Le trait6 „De unitate formae" de Gilles de Lessines, Lovanii 1901,
in : Les philosophes Belges, I. — , Augustinisme et Aristotelisme au XIII'"« siecle, in: Revue neoscolastique,
Vm (1901), 151-166. DoMiNicus GuNDiSALvr, cfr. Correns. DioGENES Laertius, ed. Cobet, Parisiis 1850.
Du Cange-Henschel, Glossarium mediae et infiraae latinitatis, Parisiis 1840 ss. Ehrle Fr., John Peckham iiber den Kampf des Augustinismus und Aristotelismus
im 13. Jahrhundert, in: Zeitschrift fiir katholische Theologie, Oeniponte
1889, p. 172—193. — , Der Augustinismus und der Aristotelismus in der Scholastik gegen Ende
des 13. Jahrhunderts, in: Archiv fiir Literatur- und Kirchengeschichte
des Mittelalters, V (1889), 603-35. — , Der Kampf um die Lehre des hl. Thomas von Aquin in den ersten 50 Jahren
nach seinem Tode, in: Zeitschrift fiir kathohsche Theologie, XXXVII
Oeniponte (1913), 266—318. — , Das Studium der Handschriften der mittelalterlichen Scholastik mit beson-
derer Beriicksichtigung der Schule des hl. Bonaventura, in: Zeitschfift
fur katholische Theologie, Oeniponte 1883, VH, 1—51. Ferraris L., Bibliotheca canonica, iuridica, moralis theologica, Romae 1885 ss. Florilegium Cassinense, in: Bibliotheca Cassinensis, Typogr. Cassin. 1873 — 1904. Franziskanische Studien, Monast. Guestf. 1914 ss. Gandavensis, cfr. Henricus G. Gilles de Lessines, cfr. Aegidius dc Lessinis. Glossarium, cfr. Du Cange-Henschel. Grabmann M., Die philosophische und theologische Erkenntnislehre des Kar-
dinals Matthaeus von Aquasparta, Vindobonae 1906. — , Die Geschichte der scholastischen Methode, Friburgi Brisg. 1909 ss.
Index editionum et disputationum. XIII
Grabmann M., Der Gegenwartswert der geschichtlichen Erforschung der mittel-
alterlichen Philosophie, Vindobonae 1913. — , „Le Correctorium corruptorii" du dominicain Johannes Quidort de Paris,
in: Revue n6oscolastique 1912, p. 404 ss. GuALENSis, cfr. Johannes Gualensis. GuNDisALvi, cfr. Correns.
Henricus Gandavensis, Magistri Henrici a Gandavo aurea quodlibeta, Venetiisl608. — , Summa quaestionum ordiiiariarum Henrici a Gandavo, Parisiis 1520. GiLBERTUs Porretanus, Scx principiorum liber, in editione commentarii Aver-
rois in Organum, Venetiis 1562. Godefridus de Fontibus, Les quatres premiers Quodlibets de Godefroid de
Fontaines, ed. M. De Wulf et A. Pelzer, Lovanii 1904. JOHANNis Capreoli Tholosaui ordinis Praedicatorum, thomistarum principis, De-
fensiones Theologiae Divi Thomae Aquinatis, Turonibus 1900 ss. JoHANNES Gualensis, De oculo morali, ed. Lucas Waddingus, Viterbii 1655. Johaxnes de Rupella, La Summa de anima di fratre Giovanni della Rochelle,
ed. Theoph. Domenichelli et Marcellinus da Civezza, Prati 1882. KiNGSFORD L. C, [De vita scriptisque Johannis Pechami], in : Dictionary of Na-
tional Biography, XLIV, 190—197. Kingsford-Little-Tocco, Fratris Johannis Pecham . . . tractatus tres de pau-
pertate, Aberdoniae 1910, in: British Society of Franciscan Studies, II. Koetschau, cfr. Origenes. Krebs E., Der Kampf um Thomas von Aquin im Mittelalter, in: Internationale
Wochenschrift, V, 36 (1911), 1133 ss. — , La lotta intorno a s. Tomaso d'Aquino nel medio evo, in: Rivista di filosofia
neoscolastica, V (1913), 461—473. Lehmann P., Einleitung in die lateinische Phiiologie des Mittelalters, Monachii 1911. LEONij L., Inventario dei codici della biblioteca comunale di Todi, Tuderti 1878. Little A. G., The Grey Friars in Oxford, Oxonii 1892.
LudUET G.H., Aristote et runiversite de Paris pendant le XIII "ne si^cle, Parisiis 1904. Macrobius. Franciscus Eysenhardt iterum recognovit, Lipsiae 1893. Mandonnet, cfr. Sigerus de Brabantia.
Marchesi Conc, L'Etica Nicomachea nella tradizione Medievale, Messinae 1904. Martin Ch. T., Registrum Epistolarum Fratris Johannis Peckham, Londinii 1882 s. Matthaeus ab Aquasparta, Quaestiones disputatae selectae, Tom. II: Quae.
stiones de Christo, Ad Claras Aquas (Quaracchi) 1914. Montefortino H. de, Ven. Joannis Duns Scoti . . . Surama theologica, Romae
1900 ss. Oliger L., Die theologische . Quaestion des Johannes Pecham iiber die voll-
kommene Armut, in: Franziskanische Studien IV (1917) 127—164. — , De pueris oblatis in ordine Minorum, Archivum Franciscanum histori-
cum, Ad Claras Aquas (Quaracchi), III (1915), 389—447. Origenes. De principiis, ed. P. Koetschau, Lipsiae 1913, in: Corpus scriptorum
ecclesiasticorum. Papini, L'Etruria Francescana, Sienae 1797. Petrus a Tarentasia, <Innocentii Quinti> in quattuor libros sententiarum com-
mentaria, Tolosae 1649 ss. Plato, Timaeus, ed. Societas Bipontina, Biponti 1786.
XIV Index editionum et disputationum.
PoRRETANus, cfr. Gllbertus.
PoRTALiE E. , La lutte de l'Augustinisme contre rAristotelisme thomiste inl
Dictionnaire de theologie catholique par Vacant-Mangenot, Parisiis
1909, I, 2506—2514. RiCHARDUs A Mediavilla, Coramentaria in quattuor libros sententiarum [una
cum Quodlibetis], Brixiae 1591. RisNER Fr., Opticae thesaurus. Alhaze.ii Arabis libri VII, nunc primum edili;
eiusdem liber de crepusculis et nubium ascensionibus, Basileae 1572. RoBERTus Grosseteste, Die philosophischen Werke des Robert Grosseteste, ed.
Ludovicus Baur, Monast. Guestf. 1912, BB IX. Roger Bacon, Opus maius, ed. J. H. Bridges, Oxonii 1897, 1900. Opus ter-
tium, ed. J. S. Brewer, Londinii 1859. Liber Communium naturalium,
ed. Rob. Steele, Oxonii 1909—13. Roger Marston, Quaestio disputata, utrum anima omnia, quae cognoscit,
cognoscat in luce aeterna, an sibi sufficiat lux naturalis et propria ad
cetera cognoscendum, in: De hum. cogn. rat., p. 197^ — 220. Rupella, cfr. Johannes de R. Sbaralea J. Hyac, Supplementum et castigatio ad scriptores trium ordinem s.
Francisci, Romae 1806. ScoTus JoH. Duns, Opera omnia, ed. Lud. Vives, Parisiis 1891 ss. SiGERUs DE Brabantia, Siger de Brabant et TAverroisme latin au XII™^ siecle
par Pierre Mandonnet 0. Pr. 11™^ parlie: Textes inedits, Lovanii 1908. Spettmann HiERONY., Quelleukritisches zur Biographie des Johannes Pecham,
in: Franziskanische Studien, II (1915), 170—207; 263—285. Stahlin O., Editionstechnik, in: Neue Jahrbiicher fur das klassische Altertiim,
Geschichte und deutsche Literatur, XII (1909), 393—433. Steele, cfr. Roger Bacon.
Tanner Th., Bibliotheca Britannico-Hibernica, Londinii 1748. Themistius, De anima, ed. Rich. Heinze, Berolini 1899. Thomas AQ.UINAS, Quaestiones disputatae et quodlibetales iuxta editionem St.
Eduardi Frett6 (Opera omnia, XIII), Parisiis 1889. — , Summa theologica, ed. Lud. Guerin et Socii, Barri Ducis 1869. — , Summa contra gentiles, Editio III. Taurinensis, Augustae Taurinorum 1892. Tocco Fel., La quistione della poverta nel secolo XIV. secondo nuovi docu-
menti, in: Nuova biblioteca di lettoratura, storia ed arte, V, Neapolis 1910,
Videatur etiam Kingsford-Little-Tocco. Ueberweg-Baumgartner, GrundrlB der Geschichte der patristischen und scho-
I^tischen Zeit, Editio X, Berolini 1915. Waddingus Luc, Scriptores ordinis Minorum, Romae 1906. WiLKiNS Dav., Concilia Magnae Britanniae et Hiberniae, Londini 1737. ZiGLiARA Thom. M., De mente concilii Viennensis, Romae 1878.
Prolegomena.
I.
Johannem Pechamum, 0. F. M., archiepiscopum Cantua- riensem, mortuum a. 1292 \ antiquae traditionis Augustinismi^, qui dicitur, strenuum fuisse defensorem ac scholae suae Francis- canae^ fidelem asseclam, Peripateticorum autem novellae doc- trinae«, quani inter doctores scholasticos imprimis b. Albertus Magnus et s. Thomas Aquinas sustentabant *, semper et ubi- que repugnavisse nemo est hodie qui ignoret. Immo negari non
1 Spero me brevi tempore biographiam Pechami dissertationemque de scrlptis eius editurum. Videantur interim: Ch. T. Martin, Registrnm Episto- larum Fratris Johannis Peckham, Archiepiscopl Cantuariensis, Vol. I — III, Lon- dinii 1882 — 83 (in prolegominis singulorum volurainura); L. C. Kingsford, in: DicHonary of Nafional Biography, XLIV, 190—197; P, Hieronyraus Spett- raann, Quellenkritisches zur Bioyraphic des Johannes Pechani (in: Franziskani- sche Studien, II [1915], 170 seqq.).
2 M. de Wulf hoc nomen Augnstinismi tamquam minus bonum vituperat. Cfr. Le traite „De unitate formae" de Giles de Lessines 17. Videantur ad rem : Ehrle, John Peckham iiber den Kampf des Augustinismus und Aristotelismus im XIII. Jahrhundert; eiusdem auctoris: Der Augustinistnus und der Aristo- telismus in der Scholastik gegen Ende des XIII. Jahrhnnderts ; M. de Wulf, Augnstinisme et Aristotclisme aMXlll^^ siecle (in: Reinie neo-scolasiique,YUI [1901] 151 — 166); Mandonnet, Siger de Brahant et l' Averroisme au XIIP"'^ siecle^; Luquet, Aristote et VUniversite de Paris pendant le XIII"'c sieclc, Parisiis 1904; Alia opera huc spectantia invenies apud Ueberweg-Bauragartner, Grund- rifi der Geschichte dcr PhiJosophie der pafrisfischoi nnd scholastischen Xeit^'\ Berolini 1915, 91* s.
^ Scilicet scholae anfirjnioris quam a posteriorc bene distinguit cl. P. Ehrle in articulo raox laudando; cfr. etiam M. Grabraann, Die philosophische und theologische Erkenntnis ehre dcs Kardinals Maithaens von Aquasparta (in: Theo- logische Studien der Lco-GescIIschaft, 14), 1906, 20 s.
* Cfr. Fr. Ehrle, Der Kamj^f um die Lehre des hl. Thomas ron Aquin ■in den ersten fiinfzig Jahren nach seinem Tod, 266 seqq.; M. Grabmann, Le „Correciorium corruptorii" du dominicain Johannes Qnidort de Paris (in: Revue neo-scolastique, 1912, 404 seqq.); E. Krebs, Der Kampf um Thomas von Aquin im Miitelalter (in: Internaiionale Wochcnschrift, V [1911], 36, col. 1133 seqq.); eiusdem: La lotta iniorno a S. Tomaso d'Aqiiino nel medio er.o (in : Rivisia di pfosofin neo-xcolastica, IV [1913], 461—473.
XVI Johaimis Pechami Quaestiones.
potest ab ipsis Pechami temporibiis, ab anno circiter 1270, ex acri illa auctonim de non paucis sententiis disputatione factam esse Ordinum controversiam, Minorum scilicet et Praedica- torum, quae eorundera Ordinum moderatoribus maiorem in dies curam afferebat'. Ita se circa Pechamum rem habere — id quod iam dudum nobis compertum est — cognoscimus ex pro- cessu canonizationis s. Thomae, in quo testis quidam^ a com- pluribus iratribus ordinis Praedicatorum fide dignis dicit se audivisse Johannem de Pizano, 0. F. M., in disputatione qua- dam Parisiis habita verbis ampullosis et tumidis fratri Thomae obstitisse^ Elucet hoc idem ex eo, quod Pechamus, ratificans Roberti Kilwardbii, praedecessoris sui, processum, in univer- sitate Oxoniensi^ damnavit quasdam sententias, quae et ab aliis et a s. Thoma defendebantur, inhibuitque, „ne aliquis extunc aliquam opinionem huiusmodi defensaret, donec canonico dioece- sani consilio et etiam magistrorum sollicite <visum esset>, utrum in ipsis opinionibus esset aliquis articulus, qui pro pace quorun- dam posset sine periculo tolerari"^.
Huius autem censurae notitiam tam veteribus Angliae chro- nicis^ debemus quam nonnullis Pechami epistolis iam multis
1 Cfr. Fr. Matthaei ab Aquasparta 0. F. M., Quaestiones disputatae sclectae, Tom. II, Qiiaestiones de Christo, Ad Claras Aquas (Quaracchi) 1914, p. IX s.
2 Videatur Ehrle-Peckham (i. e. tractatus in nota 2 p. XV laudatus) p. 189; habetur testimonium illud in Actis Sanctorum, sub die 7. Martii in Processu inquisitionis cap. 9, n. 77.
3 Videtur discrepare hoc testimonium ab iis, quae Pechamus ipsemet dicit. Cfr. Ehrle-Peckham, p. 185; hic p. XVIII num. 6 (in textu).
* Cfr. Ueberweg-Baumgartner, I. c. 509.
•'' Ehrle-Peckham, p. 181; Martin, Reg. epist. III, 870.
^ Cfr. Spettmann, I. c. p. 276. Errores damnati saepius inveniuntur in codicibus manuscriptis ; v. g. apud L. Alessandri, Inventario delV antica hiblioteca del s. Convento di s. Francesco in Assisi compilato nel 1381, Assisii
1906, n. LIV, p. 13: „ correctio errorum in anglia et parisiis condempna-
torum"; L. Leonij, Inventario dei codici della bibliofeca communale di Todi, Tuderti 1878, n. CXLI, p. 50: „Correctiones contra quosdam articulos fratris Thomae de Aquino cum responsionibus alicuius fratris Johannis de Crapw^el, dictus Parisiensis, ordinis predicatorum." De hoc catalogo cfr. Bonav., Op. omn. II, p. III s. Etiam in cod. Borghesiano (in bibliotheca Vaticana) 361 habemus fol. 219 ^ — 223 y „Collectionem errorum in anglia et parysius con- dempnatorum". Nura sit idem codex, quem editores Quaracchiani notaverunt in opusculo De humanae cognitionis ratione etc. p. XVIII., nescio ; sed videtur quod non. Videatur denique A. G. Little, The Grei/ Friars in Qjcford, Oxonii 1892, 140.
Prolegomena. XVII
abhinc annis editis^ quae quid ad eognitionem illarum scholae controversiarum valeant, doctissimus ille P. Fr. Ehrle S. J. prae- clare exposuit^. Ex quibus epistolis si eos, qui ad rem nostram taciunt, iocos hic afteremus, gratum nos lectori iacturos esse speramus.
1) Ex epist. ad universUatcm Oxonienscm, data. die 10. Nov. a. 1284\-
„Unum vero illorum expresse notavimus articulum, quorundam dicentium, in homine esse tantummodo formam unam. Notavimus, in- quam, pro eo, quod ex ipso sequitur, ut putamus, nec corpus Christi fuisse unum numero vivum et mortuum, nec aliqua sanctorum corporum tota vel secundum partes aliquas in orbe existere vel in Urbe, sed quaedam alia, quae non genuerunt matres sanctorum, sed de novo peperit phantasia, quia sine substantialis formae unitate nulla potest numeraliter substantia esse una."
2) Ex epist. ad quosdam Cardinales, data die 1. lanuarii
1285^:
„Quandam autem illarum opinionum tetigimus specialiter, eam manifestis rationibus impugnantes, ponentium videlicet in homine exi- stere tantum modo formam unam., pro eo quod ex ipsa sequitur nullum corpus sancti totaliter vel partialiter in toto orbe existere vel in Urbe, cum sine unitate formae generalis aut specialis nullum corpus possit numeraliter esse unum. Alia etiam inconvenientia sequuntur innumera ex hoc ipso. Fuit revera illa opinio fratris Thomae sanctae memoriae de Aquino, sed ipse in his et in aliis huiusmodi dictis suis suam inno- centiam Parisius in coUegio magistrorum theologiae humiliter declaravit; subiciens omnes suas huius modi sententias libramini et limae Pari- siensium magistrorum; cuius nos per auditus proprii certitudinem testes sumus."
3) Ex eadem epistola ad Univ. Oxon. ^ :
„Sine peccato mortali dimittere non potuimus, quin resisteremus cum modestia periculo evidenti, dicente propheta; Vae mihi, quia tacui . . . ne mercenarii more videamur deficere veritati et ab imminen- tibus rictibus trepidare."
1 Primo ab Wilkins, Concilia Mngnae Britanniae et Hiberniae 1737; deinde per Ch. T. Martin in opere laudato in nota 1, p. XV (est collectionis „Chronicles and memoriah of Great Britain and Ireland" nura. 77). Epistolas ad philosophiam pertinentes exhibent: Denilile-Chatelain, CharttdariHm, tom. I, n. 523, p. 634 et Ehrle-Peckham, p. 174 seqq.
2 In dissertatione illa famosissima iam saepius laudata: „John Peckham iiber den Kampf des Augustinismus und Aristotelismns in der zweiten Halfte des 13. Jahrhunderts" .
3 Ehrle-Peckbam, p. 174; Martin, Reg. III, 841. * Ehrle-Peckham, p. 181; Martin, Beg. III, 871.
^ Scil. sub nota 3 citata, Ehrle-Peckham, p. 175; Martin, Reg.lW, 841. B e i t r. XIX, 5/6. Hieronym. Spettmann, Johannis Pechami Quaestiones. II
XVIII Johannis Pechami Quaestiones.
4) Ex epist. ad Cancellarium et magistros eiv^dem TJniv. data die 7. Dec. 1284^:
, De pluralitate formarum illam sententiam nostra tenet simplicitas (quam) et tenuit hactenus totus mundus."
5) Ex eadem epistola^ :
„Causam vero opinionum bonae memoriae fratris Thomae de Aquino, quas fratres ipsi opiniones sui ordinis esse dicunt, quas tamen in nostra praesentia subiecit idem reverendus pater theologorum arbi- trio Parisiensium magistrorum, pendere diximus in Romana curia in- decisam, pro eo quod, cum vacante sede apostolica per mortem sanctae memoriae Domini Johannis, Dei gratia tunc temporis Romani pontificis, episcopus Parisiensis Stephanus bonae memoriae ad discussionem ip- soriim articulorum de consilio magistrorum procedere cogitaret, man- datum fuisse dicitur eidem episcopo per quosdam Romanae curiae dominos reverendos, ut de facto illarum opinionum supersederet peni- tus, donec aliud reciperet in mandatis. — Aliud igitur est quod de scriptis theologicis est Romanae celsitudini reservatum Parisius, ab eo quod inventum Oxoniae in certaminibus puerilibus per praedecessoris nostri sapientiam est damnatum."
6) Ex epist. ad episcopum Lincolniensem, data die 1. lunii a. 1285^
„Dicit nos opinionem de unitate formae rationibus et sanctorum testimoniis persequentes in mortuum impingere, quod est falsum; quin potius ei, de quo loquitur, cum pro hac opinione ab episcopo Parisiensi et magistris theologiae et a fratribus propriis argueretur argute, nos soli eidem astitimus, ipsum prout salva veritate potuimus defensando, donec ipse omnes positiones suas, quibus possit imminere correctio, sicut doctor humilis subiecit moderamini Parisiensium magistrorum . . .
Nec modo, ut impostor astruit, incipimus talia impugnare; quin potius dudum legentes Parisius, in Anglia et in Romana curia publice multis annis, Christi assistente gratia, non cessavimus in his et in aliis imperterrite irreprehensam astruere veritatem. Opinionum siquidem diversitas apud philosophos non solvit amicitiam; sed inter modernos vaniloquos cordis transiit in affectum."
7) Ex eadem epistola^:
„Praeterea noverit ipse quod philosophorum studia minime repro- bamus, quatenus mysteriis theologicis famulantur; sed profanas vocum novitates, quae contra philosophicam veritatem sunt in sanctorum iniu. riam citra viginti annos in altitudines theologicas introductae, abiectis et vilipensis sanctorum assertionibus evidenter. Quae sit ergo solidior et sanior doctrina vel filiorum s. Francisci, sanctae scilicet memoriae
1 Ehrle-Peckham, p. 178; Martin, Reg. III, 865 s.
'^ Ehrle-Pecliham, p. 179; Martin, Reg. III, 866.
3 Ehrle-Peclcham, p. 184; Martin,, Beg. III, 899.
* Ehrle-Peckham, p. 186-; Martin, Eeg. III, 901.
Prolegomena. XIX
fratris Alexandri (sc. Halensis) ac fratris Bonaventurae et consimilium, qui in suis tractatibus ab omni calumnia alienis, sanctis et philosopliis innituntur; vel illa novella quasi tota contraria, quae quidquid docet Augustinus de regulis aeternis et luce incommutabili, de potentiis ani- mae, de rationibus seminalibus inditis materiae et consimilibus innu- meris, destruat pro viribus et enervat, pugnas verborum inferens toti mundo; videant antiqui, in quibus est sapientia, videat et corrigat Deus caeli ... Et cum doctrina unius ordinis sit tota pene contraria doc- trinae alterius, exceptis fidei fundamentis, nec potest esse vero con- trarium nisi falsum, pensetis, quantum sit periculum, tam multiplicem falsitatem habere pene per orbis spatium improbos defensores . . ."
8) Ex epist. ad Cancellarium et magistros Univers. Oxon. data die 7. Dec. 1284^:
„Intelleximus insuper, quod quidam fratres eiusdem ordinis prae- dicatorum ausi sunt se publice iactitare, doctrinam veritatis plus in suo ordine quam in alio sibi contemporaneo viguisse; cuius contrarium quia tenere putamus viros maiores et sapientiores ecclesiae militantis, ipsam eonma iactantiam asserimus esse falsam, quod non esset difficile de- clarare, nisi esset comparatio odiosa, comparando scilicet scripta scriptis, personas personis et labores laboribus satis notis."
9) Ex epist. ad quosdam Cardinales, data die 1. lanuarii
1285\'
„Sacrosancta Romana ecclesia attendere (dignetur) quod cum doctrina duorum ordinum in omnibus dubitabilibus sibi penitus hodie adversetur; cumque doctrina alterius eorundem, abiectis et ex parte vilipensis sanctorum sententiis, philosophicis dogmatibus quasi totaliter innitatur, ut plena sit idolis domus Dei et languore, quem praedixit apostolus, pugnantium quaestionum; quantum inde futuris temporibus poterit ecclesiae periculum imminere."
Hisce omnibus ex locis non modo ea, quae de Ordinum controversia supra diximus luce clarius apparent, sed etiam Pechamum praesertim unitatis in homine formae, theologicis maxime ex rationibus, adversarium esse videmus. Sed neque de hac materia neque de aliis sub numero 7 allatis ex ipsius Pechami de re philosophica scriptis, cum ea in angulis latebris- que bibliothecarum laterent, hucusque latius profundiusque dis- serere potuimus. Excipienda est illa, iam ante laudatam claris- simi P. Ehrle dissertationem a Patribus doctissimis Collegii s. Bonaventurae Ad Claras Aquas edita quaestio, qua »Exeni- plarismum« seu » Illuminatismum< , quem vocant, in modum ex
1 Ehrle-Peckham, p. 179; Martin, Keg. m, 867.
2 Ehrle-Peckham, p. 181; Martin, Reg. III, 871.
XX Johannis Pechami Quaestiones.
scriptis s. Bonaventurae apprime notum auctorem nostrum docuisse cognovimus, tenentem scilicet omnem certitudinem in- dubitabilem fundari in »rationibus aeternis« seu ideis divinis. Huius Pechami »Augustinism.i« alia denique argumenta attu- lerunt cl. P. Augustinus Daniels, 0. S. B., et Fel. Tocco. Quorum alter inquisitionem quandam publicavit dicti auctoris, qua famosissimum illud argumentum Anselmianum, quod minus recte ontologicum vocant, vim demonstrativam habere et valere dixit; alter vero quaedam ex Pechami Sa^ipto super Ethicam edidit, quae omnino episcopi Hipponensis doctrinam redolent. Attamen cum haec omnia ad determinandum lohannis Pechami inter doctores scholasticos locum non sufficiant, ii qui in historia philosophiae istius aetatis versantur, magis magisque desiderant fore ut tandem aliquando eius scripta in lucem pro- deant, idque eo vehementius quo maiorem de Aristotelismo tunc reviviscente de eiusque et fautoribus et adversariis notitiam hisce diebus adipiscimur. Cui desiderio, ne dicam necessitati, obsecundantes — quamquam difficultatum haud ignari — lo- hannis Pechami, fratris nostri, scriptorum quae ad philoso- phiam spectant, editionem parandam suscepimus primosque la- boris nostri non exigui fructus hoc quaestionum fasciculo virorum doctorum benevolentiae proponimus. Quarum quaestionum triplex est classis:
1) De anima,
2) De beatitudine corporis et animae,
3) Selectae ex commentario in librum primum senten- tiarum. Quae singulae in diversis codicibus reperiuntur iamiam describendis.
II.
A. Quaestiones de anima continentur sine hoc titulo a nobis praefixo in codice ms. bibliothecae Nationalis Florentinae, qui signum habet : Conventi soppressi J. I. 3 ^ Hic codex olim, signatus numero 458, ad conventum s. Marci fratrum Praedi- catorum pertinebat. Est membranaceus, binis columnis ac lit-
1 De hoc codice iam editoribus Quaracchianis noto (cfr. De himanae corpiitionis ratione anecdota quaedam. Ad Claras Aquas 1883 p. XVI) refert Tocco, 1. c. (scil. in editione Anglica) p. 99 s.
Prolegoraena. XXI
teris gothicis^ una manu eaque, ut videtur, Germanica^ saeculo 14. ineunte nitidissime conscriptus; habet magnitudinem 325 X 245 mm ifoliaque 66.
In folio custodiae scriptus est altera manu recentiore titulus : Quaestiones fratris lohannis de Peccano. In margine inveniuntur non paucae glossae, necnon correcturae, maximam partem una eademque manu appositae. Folium 19 ^ exhibet conspectum non fidelem quaestionum ^ : „Haec sunt quaestiones disputatae et determinatae per fratrem lohannem de Pecham Parisius." Se- quuntur 39 tituli; deinde additur: „Tituli quaestionum supra- scripti omnes sunt in hoc volumine pertractati, sequentes vero non." Tamen etiam hae sequentes quaestiones (scil. quodli- betales) in codice nostro inveniuntur, in summa plures quam illae 54 in folio 19 ^b numerati, scilicet 108 ^
Dispositio autem et ordo quaestionum est omnino pertur- batus. Quae disturbatio, cum quaestiones translocatae saepius incipiant mediis in foliis, non foliorum per librarium factae trans- positioni debetur. Unde fas est concludere iam in codice, qui fuit archetypus nostri, hanc disturbationem locum habuisse.
In uno quidem quaestionum complexu perturbatio luce clarius apparet. Nam inter Quaestiones de anima non solum (quattuor) Quaestiones de stellis interponuntur, sed etiam earum ipsarum ordo sine dubio perversus cognoscitur ^. Quaeritur enim fol. 21 ^a »per oppositum«, utrum unus sit intellectus in omni- bus hominibus; quae oppositio, quin referatur ad quaestionem propositam in fol. 37 ^b et quaerentem, utrum possibile sit in uno homine esse duas animas, non est qui dubitet.
Ordo de novo dispositus, quem in editione nostra secuti sumus, etiam interno quodam nexu rerum et idearum commen- datur. Idipsum quoad nonnullos alios quaestionum complexus
1 Cfr. Paoli-Lohmeyer, Grundrilh zu Vorlesungen iiber lateinische Pa- lciographie und Urkundenlehre, Oeniponte 1902, 48.
2 Cfr. P. L. Oliger in dissertatione nota 1, p. XXVII laudata p. 139. Videatur etiam infra in textibus nostris p. 97, 12, ubi bis ponitur karissimi.
^ Dantur 39 tantum tituli fol. 19 ^a et fol. 19 ^b 54 quaestiones de quoUbet; folium 20 est vacuum relictum.
* Tocco I. c. 91 tantum quaestiones numeravit. 5 Cfr. infra p. XXVni et XXII.
XXII Johannis Pechami Quaestiones.
valere ut facilius lector intelligat, hic conspectum quaestionum placuit exhibere ita ordinatum, ut quommodo in codice ms. ma- teria sit disposita, tam ex numeris appositis ioliorum quam ex numeris uncinis ( ) interclusis recognosci possit ^
I. <Quaestiones de Verbo> (1 — 5).
1. Quaeritur utrum Verbum immediatius oHerat se intellectui glorioso quam Pater. fol. 2ra.
2. Quaeritur utrum emanatio Verbi slt causa ex tempore productorum 2. fol. 2vb.
3. Quaeritur utrum Verbum in divinis sit proprium vel commune. fol. 3 v b;
4. Quaeritur utrum Pater possit aliquid facere quod non disposuit ^ in Verbo, et an dimittere* quod disposuit. fol. 4ra.
5. Quaeritur utrum connotatio Verbi sit eius<dem> ambitus cum conno- tatione potentiae vel exemplaris. fol. 4vb.
II. 'sQuaestiones de Eucharistia> (8 — 18).
1. Quaeritur utrum natura et tota substantia corporis Christi sit in sa- cramento altaris. fol. 7rb.
2. Quaeritur utrum corpus Christi sit dimensionatum sub speciebus. fol. 9ra.
3. Quaeritur utrum corpus totum sit in quolibet partibili vel impartibili ipsius hostiae. fol. 10 rb.
4. Quaeritur utrum sit in quolibet impartibili hostiae, hoc est in quolibet puncto. fol. 10 vb.
5. Quaeritur utrum in sacramento,aItaris stent accidentia sine subiecto. fol. 12 ra.
6. Quaeritur utrum anima Christi sit sub sacramento. fol. 13 ^a.
7. Quaeritur etiam utrum hac supposita transsubstantiatione corporis Christi utrum possit modo fieri etiam virtute divina ut corpus suum esset localiter in caelo et in terra. fol. 14 ra.
8. Quaeritur utrum corpus Christi existens sub sacramento sit visibile ab oculo corporali glorioso vel non glorioso. fol. 15 rb.
9. Quaeritur specialiter an Christus videat se. fol. 15 ^b.
10. Quaeritur utrum substantia panis adnihiletur. fol. 16 vb.
11. Quaeritur utrum panis convertatur in corpus Christi subito aut successive. fol. 18 ra.
III. iQuaestiones de anima> <12> (33—35; 20—28). Quarum conspectum habes in initio huius nostrae editionis, p. IX.
IV. <Quaestiones de stellis> (29 — 32).
1. Quaesitum est, utrum stella, quae duxit magos ad Christum, fuerit vera stella. fol. 30 ^b.
1 lam Tocco qiiidem 1. c. p. 99 seqq. conspectum hunc exhibet, sed omnino mancum nonnullis omissis quaestionibus (scil. 17) et non paucis verbis mendose lectis.
2 productorum] Tocco predictorum.
^ disposuit] Tocco dispositum. ^ dimittere] Tocco determinare.
Prolegomena. XXIII
2. Quaesitum est secundo an saltem iuerit comata. fol. 31 >■ b.
3. Quaeritur tertio utrum stellae impriraant fatales necessitates nascen- tibus, sicut dicunt haeretici Priscillianistae, ut dicit Augustinus, De Haeresibus LIX. fol. 31 ^a.
4. Quaeritur utrura corpora caelestia, etsi non causae, sint saltem signa. fol. 33 ra.
V. <Quodlibetum> (36—70).
1. Quaesitum est utrum in dictis de Deo ex tempore respectus intellec- tus sit accidens creaturae. fol. 39i"ai.
2. Quaeritur utrum res in esse conserventur immediate a divina manu- tenentia an aliquo habitu mediante. fol. 39 rb.
3. De anima quaesitum est utrum recipiat in se species corporales ab extra. fol. 39 vb.
4. Quaesitum est de angelo utrum prius fuerit deordinatus in cognitione aut in voluntate. fol. 39 ^b.
5. Supposito quod beatitudo consistat in actu, quaeritur utrum princi- palius in actu intellectus aut in actu affectus. f ol. 48 v a 2.
6. Quaeritur utrum in beatitudine principalior sit visio aut delectatio. fol. 48 vb.
7. De lumine quaesitum est utrum esse luminis sit in continuo fieri aut habeat esse manens. fol. 40 ra.
8. Quaeritur utrum caro secundum speciem unius hominis possit esse caro secundum speciem alterius hominis. fol. 40 va.
9. Quaeritur de paradiso occasione illus litterae : „Plantavit Deus para- disum in Eden secundum orientem" de quo oriente hoc intelligatur, de aequinoctiali an de alio. fol. 40 ^b.
10. Quaeritur utrum Deus videatur in statu gloriae per speciem. foi. 40^ b ^.
11. Quaeritur utrum virgo incorruptus corpore, tamen corruptus * corde habeat aureolam. fol. 41 rb.
12. Quaeritur utrum anima beata possit velle redire ad corpus ad amplius merendum. fol. 41 rb.
13. Quaeritur utrum displiceat animae, quod in carne plura bona non fecit et pauciora mala. fol. 41 ^a.
14. Quaeritur utrum aliquis existens extra poenam aeternam ratione deli- berativa magis velit non esse quam esse in illa poena. fol. 41 va.
15. Quaeritur utrum si Adam peccasset et non Eva, si traduxisset ori- ginale. fol. 41 ^b.
1 Tocco I. c. p. 102 hunc titulum omittit.
2 Hanc et sequentem quaestionem Tocco omnino omittit (1. c. 105); ego eas huc transluli et hic sine dubio sunt locandae, ut ex dispositione a Pechamo facta elucet. Nam qnaeritur (fol. 39 ''a) de creatura spiritnali et corporali et composita ex iitraqne; de spirituali utpote de anima et angelo. Sequuntur quae- stiones n. 3 et 4. Ad has referehda verba fol. 48 ^a sequentia: Item. qnaeruntur dno, quae aequaliter respiciunt homines et angelos. Primo supposito etc. ut supra n. 5 et 6.
3 Apud Tocco (1. c. p. 103) desideratur hic titulus.
4 corruptus] Tocco corrupta, sicut et incorrupta.
XXIV Johannis Pechami Quaestiones.
16. Quaeritur utrum iustitia originalis poneret aiiquem liabitum in primis parentibus aut solam rectitudinem naturalium. fol. 41 vb.
17. Quaeritur si essent duo qualis erat Virgo gloriosa post secundam sanctificationem, quando non solum liabebat fomitem sopitum sed etiam extirpatum, utrum generando traducerent originale. fol. 42 ra.
18. Quaesitum est utrum gratia in via habeat statum. fol. 42rai.
19. Quaeritur in quo consistat perf ectio vitae. fol. 42 r b.
20. Posito quod quaedam mulier dederit fidem cuidam de contrahendo per verba de futuro, carnali copula minime subsecuta, postea con- traxerit cum alio per verba de praesenti et consumit matrimonium; moritur tandem vir ille secundus, quaeritur utrum teneatur redire ad primum. fol. 42 v a.
21. Quaeritur quid sit subiectum primum et immediatum culpae 2. fol. 42 v a.
22. Quaeritur utrum quilibet teneatur scire de quolibet peccato mortali, quod est mortale. fol. 42 ^a.
23. Quaeritur utrum erigens se contra definitionem apostolicam tenendus sit haereticus. fol. 42 va.
24. Quaeritur de doctore praesumptuoso docente doctrinam perniciosam, qua multi a bono proposito retrahuntur, utrum ab illa teneatur desi- stere et damna restituere laesis. fol. 42 v b.
25. Quaeritur utrum dominium transferatur in usura. fol. 43 r a.
26. Quaeritur utrum habens patrimonium sufficiens vel beneficium eccle- siasticum et hoc tacito aliud vel alia ecclesiastica sibi impetrat, an possit ea bona conscientia retinere. fol. 43 '"b.
27. Quaeritur de comparatione praeceptorum et consiliorum in prioritate naturaes. fol. 43 ^b.
28. Quaeritur de opere bono, quod fit ex voto, utrum sit melius quam factum ex simplici proposito. fol. 44 ^a.
29. Quaeriturquo tempore iuvenespossuntobligarivoto religionis. fol.44r a.
30. Quaeritur quare non dicuntur horae diurnae sicut nocturnae pro de- functis fol. 44 rb.
31. Quaeritur de comparatione duorum, quorum unus sicut perfectus fugit omnes occasiones mali, alius ex vanitate ingerit se consortiis mulie- rum, uterque continet: quis eorum magis contineat meritorie. fol. 44 r b.
32. Quaeritur an laici, qui habent decimas ab antiquo ex concessu Ec- clesiae, possunt sibi occupare hoc tempore decimas novalium in eadem parochia emergentium. fol. 44^^^.
83. Quaeritur utrum consentiens latroni in furto in communi causa tenea-
tur ad restitutionem. fol. 44^^^. 34. Item supposito quod teneatur, quaeritur an differens satisfacere tamen
possit absolvi. fol. 44 ^b.
1 Tocco hanc quaestionem omittit.
2 Tocco et hanc et duas sequentes omittit.
3 Hi numeri 27, 28, 29 apud Tocco desiderantur.
* Tocco pro hoc titulo dat divisionem: Queritur de exercitiis meritorum quatifum ad imperfectos.
5 Tocco pro tribus sequentibus: Quaeritur de casibns resiitutlonum.
Prolegomena. XXV
35. Quaeritur posito quod christianus liabeat de rebus Saraceni an possit retinere sine dispensatione. fol. 44 ^b.
VI. <Quodlibetum alterumy (72— 103) ^
1. Quaeritur utrum Deus praedestinatum ab aeterno possit non prae- destinare vel damnare. fol. 49vb2.
2. Quaeritur utrum circumscripto Verbo possit intelligere se Pater. fol. 50 ra.
3. Quaeritur utrum Pater eodem Verbo dicat se et alia. fol. 50 r a.
4. Quaeritur utrum in Christo sint plures filiationes. fol. 50 rb.
5. Quaeritur de Spiritu Sancto, utrum si non procederet a Filio, distin- gueretur ab ipso. fol. 50rb.
6. Quaeritur de angelica loquela, qua dicitur angelus conceptum mentis suae alii porrigere, qualiter hoc fiat. fol. 50 ^a.
7. Quaeritur quantum ad minores angelos, qualiter habeant cognitionem determinatam individuorum. fol. 50^^^.
8. Quaeritur utrum angeli superiores per species generum cognoscant particularia. fol. 50 vb.
9. Quaeritur an angeli fuerint creati in gratia. fol. 51 r b.
10. Quaeritur utrum angeli in primo instanti potuerint esse in culpa. fol. 51 rb.
11. Quaeritur de anima, scilicet de memoria, intelligentia et voluntate, utrum actus istarum virium sint eis essentiales, ita quod semper in- sint in actu. fol. 5lvbl
12. Quaeritur utrum anima separetur a corpore subito an successive. fol. 51 vb.
13. Quaeritur utrum beatitudo per prius respiciat essentiam an potentiam. fol. 51 vb.
14. Quaeritur de animabus parvulorum sine baptismo decedentium utrum possint vacare intellectuali inquisitioni. fol. 52 ra,
15. Quaeritur de corporibus damnatorum utrum in eadem parte possint pati.a qualitatibus contrariis. fol. 52 ra.
16. Quaeritur utrum ex eadem caritate multiplicando bona opera in ge- nere habitu non crescente possit aliquis plus mereri de merito ^ sub- stantiali pluribus actibus quam uno. fol. 52 ra.
17. Quaeritur utrum aliquod sit indifferens procedens a voluntate deli- berativa. fol. 52 rb.
18. Quaeritur utrum liceat homini dare haereditatem suam extraneis. fol. 52 va.
19. Quaesitum est utrum melius sit praelatis sollicitari circa raultiplica- tionem temporalium aut insistendo curae temporalia habita dispen- sare. fol. 52 va.
1 Hoc quodlibetum Pechami saepius in manuscriptis occurrit. De hac re alibi. Ch*. Tocco p. 105 seqq.
2 Toc(io (1. c.) omittit; nota eiusdem 1. in p. 105 est ergo falsa.
3 Tocco hanc et sequentem quaestionem non distinguit. * Tocco omittit. & merito] Tocco primo..
XXVI Johannis Pechami Quaestiones.
20. Quaeritur utrum si episcopus mandet alicui sacerdoti, ut excommu- nicet illum, quem i ipse novit aut reputat innocentem et hoc idem reputat multitudo parochiae sacerdotis, ad hoc teneatur sacerdos. foL 52 vb.
21. Quaeritur de archidiacono, qui recipit palefredum '^ pro installatione abbatis, an licite possit. fol. 53 ^a.
22. Quaeritur utrum quidam, qui sub praetextu religionis vadunt ad sa- cerdotes plebanos petentes et paciscentes, ut procurent eis pecuniam in parochia sua, ita quod et sacerdoti remaneat pars tertia, an in hoc committatur simonia. fol. 53 ra.
23. Quaeritur si sacerdos plebanus nolit conferre baptismum vel aliud sacramentum nisi mediante pecunia ^, utrum debeat sibi dari. fol. ^S"" a.
24. Quaeritur de baptizatione monstri nascentis cum duobus capitibus, qualiter debeat baptizari, utrum sicut unus aut sicut duo. fol. 53 rb.
25. Quaeritur de absolutione poenitentium, v. g. si quis plura peccata commisit, quorum nonnuUa spectant ad episcopum, utrum sacerdos possit eum absolvere ac spectantibus ad se non eum ab aliis absol- vendo. fol. 53 fb.
26. Quaeritur si sacerdos absolvat eum a toto, si sit absolutus. fol. 53rb4.
27. Quaeritur utrum periculum sit claustralibus monachis, si cura <anima- rum> ab eorum officialibus monachis negligatur. fol. 53va5.
28. Quaeritur utrum monachus debeat oboedire abbati praecipienti, quod stet in scholis. fol. 53 ^a.
29. Quaerebatur supposito quod professio talis sit: „Ego promitto oboe- dientiam secundum regulam beati Basilii et morum mutationem salva stabilitate in loco", utrum possit talis bona conscientia stare in studio. fol. 53 va.
30. Quaeritur utrum monachus professus eo ipso quo professus est, ab- solvatur ab omni voto quod fecit in saeculo. fol. 53 ^b.
31. Posito quod aliquis susceperit votum implendum pro matre sua, quae- ritur, utrum ingressu religionis satisfaciat pro matre. fol. 53 ^b.
32. Quaeritur utrum carnalis copula sit de substantia matrimonii. fol. 53 ^b.
Fol. 54 ra. expliciunt hae quaestiones sic: Explicit quodlibet de natali '^.
VII. <Quaestiones de vita religiosa> (71 et 10'4). 1. Quaesitum est, utrum liceat inducere pueros doli capaces ad obli- gandum se religioni voto vel iuramento aut etiam adolescentes. fol, 45ra— 49vb7.
1 quem] Tocco quando. ^ palefredum] Tocco palafredum.
3 pecunia] Tocco omittit. * Tocco omittit.
5 Tocco pro hac et sequentibus quaestionibusin genei*ali: Quaeritur circu statum contemplatorum [legendum: contemplativorum] et quuerunttir quinque.
6 Tocco perperam legit: dc naturali.
"^ Hanc quaestionem edidit devinctissimus mihi P. Livarius OligerO. F. M. in periodico nostro Archivum Franciscanum Historicum, Ad Claras Aquas, voL VIII (1915), lasc. III — IV, p. 414—439, una cum dissertatione doctissima: De pueris oblatis in ordine Minorum, L c. 389 — 447.
Prolegomena. XXVU
2. Quaeritur utrum perlectio ecclesiastica consistit in renuntiando vel carendo divitiis propriis et communibus. fol. 56 ra — 59^^^.
VIII. iQuaestiones variae> (105—108; 19; 6—7)1
1. Quaeritur utrum aliquid factum sit vel fieri potuit <creatione> ^ ordi- naliter. fol. 59 ^b.
2. Quaeritur hoc supposito, si mundus potuit ab aeterno creari. fol. 61 r a.
3. Quaeritur utrum concupiscentia et mortalitas cum aliis defectibus in- sint homini a sua creatione. fol. 63 ra.
4. Quaeritur an defectus veniens in nos per originem possit habere rationem culpae. fol. 65 '"a.
5. Quaeritur de praeceptis, quibus homo obligatur, utrum regulae et leges huiusmodi praeceptorum sint idem quod Deus. fol. ISvb^.
6. Quaeritur utrum omnis poena sit a Deo imperante. fol. 4vb.
7. Quaeritur utrum aliquis puniatur aeternaliter pro peccato temporali. fol. 6rb.
Est ergo ordo quaestionum in codice nostro hic: I, 1 — 5; VIII, 6—7; II, 1—11; VIII, 5; III, 4—24; IV, 1—4; III, 1—3; V, 1—35; VII, 1; VI, 1—32; VII, 2; VIII, 1—4.
Hic solae Quaestiones de anima nobis tractandae sunt. Earum alterum exemplar manuscriptum non invenimus excepta tamen una illa quaestione: Utrum est unus intellectus in omni- bus hominibus, quam deteximus etiam in codice ms. miscellaneo bibliothecae Florentinae Laurentianae signato Plut. 17, sin. cod. 8 in tol. 167 r. De quo codice mox alibi nobis fore ser- monem speramus; hic illud tantum notamus etiam laudatam quae- stionem fieri »per oppositum^<, quamvis ea bppositio in contextu quaestionum omnino careat ratione.
1 Et hanc publici iuris fecit P. Livarius Oliger in periodico : Franzis- kanische Sttidien, Monast. Guestf. IV (1917), 127—164. p. 127: „Die theologische Quaestion des Johannes Pecham iiber die vollkommene Armut."
2 Apud Tocco sunt numeri 87—91, 19, 6, 7.
3 Creatione: in ms. est rasura. Tocco opinatur supplendum esse in- fectum. Sed lectio nostra commendatur ipso textu sic prosequente: „Ostenditur quod non, quia teste leronimo, cutn Detis omnia possit, non potest tamen corrup- tam faccre virginetn. Sed maior est convenientia entis ad ens quam non entis ad em. Si igitur non potest Deus de corrupta facere virgitiem ordinaliter, multo magis nec de non ente ens."
* Haec quaestio abrupte cessat fol. l^^a medietate columnae primae et altera per totum vacuis relictis. Ab altera posteriore manu additur: Jmtnediate post hoc sequitur quaestio qua quaeritur, utrum unus est inteUectus in omnibus. Quaere in principio tertiae cartae sequentis et ultra consequenter : — -:|r
XXVIII Johannis Pechami Quaestiones.
B. Quaestiones de beatitudine corporis et animae inve- niuntur in codice ms. eiusdem Laurentianae signato Plut. 17, sin. cod. 7 ^
Est etiam hic codex membranaceus liabens magnitudinem 330 X 237 mm foliaque iuxta moderniorem numerationem in mar- gine inferiore notatam 197, iuxta antiquiorem in margine supe- riore signatam 187, vacuis relictis foll. 26 ^ 90r-v, ggr-ggv^ 112V-113V, 134 r- 137 \ 197 r-v. Est binis columnis ac litteris gothicis conscriptus idque diversis manibus saeculo 13. vergente vel 14. ineunte. Plurimae sunt glossae in margine partim ab ipso scriptore, partim a correctore adiectae. Codex, quondam pertinens ad Conventum s. Crucis fratrum Minorum de Florentia, non nisi auctores scholae Franciscanae exhibet^.
lam H. Rostagno, bibliothecarius Laurentianae, sub die 25. Nov. 1911 summariam illam nimisque succinctam descriptio- nem Bandini sic correxit in folio custodiae: „Corrigendum: »Quaestiones disputatae auctoribus Guilelmo de Falgario (tolosani, ordinis Minorum [sic!]); loanne Peckamvel dePe- chano (angli, ordinis Minorum [sic!]); Gualtero de Brugis (ordinis Minorum, pictaviensis Episcopus [sic!])«. Teste autem Waddingo^ quaestiones, quae incipiunt Quaeidtur utrum gau- dium accidentale beatorum [in codice altera manu inferioris aetatis Guilelmo de Lamare attributae] spectant ad Guilel- mum Aimoinum vel Almoinum."
Ad nos solius fratris lohannis Pechami quaestiones per- tinent, quae habentur fol. 17r — 50 r et duplicis sunt classis:
1, Quaestiones de beatitudine corporis et animae. Qui titulus in initio quidem desideratur, sed ipso textu insinuatur in fol. 35 ^b (hic p. 165): „Suppositis his quae determinata sunt de beatitudine corporis quaesitum est de beatitudine animae." Has quaestiones a nobis hic primum in lucem editas una eademque scriptum manu subsequitur (fol. 37 ^b):
1 Cfr. Tocco, I. c. p. 98; De hum. cogn. ratione etc, p. XVI.
2 Bandinus dicit tantum summarie: „Qtiaestiones quodlibetae" ; cfr. Cata- logus codicum latinOrum bibliothecae Mediceae- Lanrentianae, Florentiae 1774, IV, 128.
3 Luc. Waddingus, Scriptores ordinis Minorum, Romae 1906, 102; cfr. Sbaralea, Supplementum ad Scriptores, Romae 1908, 334.
Prolegomena. XXIX
2. Quodlibetum auctoris nostri incipiens: „Inter thesauros sapientiae et scientiae sola invenitur Ci^eatoris et creaturae cognitio, quod ex multis biographis novimus * quodque Pecha- mus tempore lectoratus sui in Curia disputavit Romana^.
Cuius quodlibeii hae sunt quaestiones:
1. Quaeritur utrum Deus per infinitam potentiam suam possit facere materiam esse sine omni forma. fol. 37 ^b.
2. Quaesitum est, utrum Deus sit motor. fol. 38 ^a.
3. Quaesitum est, utrum Deus cognoscat singularia singulariter. fol. 38^ b.
4. Quaesitum est de ipsa Dei sapientia vel luce aeterna, utrum sit ratio cognoscendi quidquid intellectualiter cognoscitur in via. fol. 38 va.
5. Supposito quod mundus fuerit creatus in primo instanti temporis et quod non potuerit creari ab aeterno et item quod prius potuerit creari quam creatus est, et non in infinitum. quaeritur an Deus prae- sciveritpraesens instanspossibile, in quo mundus potuit creari. fol. 39 r a.
6. Quaesitum est utrum praedestinatio imponat necessitatem eventui. fol. 39 rb.
7. Quaeritur per oppositum de reprobatione iuxta scripturam. f ol. 39 v a.
8. Quaesitum est utrum circumscriptis proprietatibus personalibus con- tingat intelligere personas fol. 39 vb.
9. Quaeritur utrum persona una incarnata necesse sit aliam incarnari. fol. 39 vb.
10. Quaeritur utrum tres personae sint tres essentiae. fol. 40 ra.
11. Quaesitum est de oculo Christi vivo et mortuo utrum diceretur de vivo et mortuo univoce vel aequivoce. fol. 40 ^a.
12. Quaesitum est utrum genus humanum sit sufficienter redemptum. fol. 40 vb.
13. Quaesitum est an redemptio omnibus conferat salutem. fol. 40 ^b.
14. Quaeritur utrum Christus sit in iudicio appariturus in natura divini- tatis. fol. 41 ra.
15. Quaesitum est utrum in angelis sit materia. fol. 41 r b.
16. Quaeritur utrum angeli sint corporei. fol. 41 r b.
17. Quaeritur utrum angelus cognoscat singularia per applicationem spe- cierum universalium ad particularia. fol. 41 ^a.
18. Posito quod beati Deum videant per similitudinem divinae essentiae praesentis et principaliter splendorem suum beatis mentibus impri- mentis, quaeritur utrum beati per unam similitudinem intentionalem videant omnia, quae vident in Verbo, an per plures. fol. 42 ra.
1 Cfr. Waddingus, 1. c. p. 147; Tanner, Bibliotheca Britannico-Hi- bernica, Londini 1748.
2 Huius quodlibeti initium invenitur etiam in bibliotheca Montis Cassi- nensis cum titulo: Tractatus ^miversae theologiae initium, in quo de potentia, moiione et scientia Dei agitur. Ms. cessat post verba: Habet autem (Deus) ideas non tantum universalium, ut quidam male dicunt, sed etiam singularium. Unde Augustinus in epistola ad Nebridium: „Qiiaeris". Cfr. Florilegium Cassi- nense, IV, 216.
XXX Johannis Pechami Quaestiones.
19. Quaeritur utrum angelici ordines possint per homines reparari. fol. 42 r b.
20. Quaeritur an angeli mali possint futura contingentia certitudinaiiter praecognoscere. fol. 42rb.
21. Quaesitum est an daemones possint personas, de quibus aliqua futura notabilia sunt, certa descriptione praemonstrare in gladio vel ungue vel huismodi. fol. 42 ^a.
22. Quaeritur de diabolo dante responsa per incantationes. Supposito igitur quod quilibet homo habeat unum diabolum sibi ad exercitium deputatum, quaeritur an ille sit vel alius, qui dat responsa de aliqua singulari persona. fol. 42 ^b.
23. Quaeritur an diabolus possit offerre a se animae rationali imaginaria phantasmata vel quascumque species. fol. 43 ra.
24. Quaesitum est de anima secundum quod spiritus, in quonam habeat originem sui esse, an per generationem aut per creationem. fol. 43rb.
25. Quaeritur de anima rationali secundum quod forma est, utrum sciiicet anima rationalis est forma corporis, unde corpus est. fol. 43 rb.
26. Quaeritur utrum anima rationalis creatur munda. fol. 43 v a.
27. Quaeritur utrum anima cognoscat se per essentiam suam vel per speciem aliquam. fol. 44 ra.
28. Quaeritur utrum anima separata trahat secum aliquid corporale, ut- pote vires sensitivas vel aliqua corporalia lineamenta. fol. 44 ^a.
29. Quaeritur utrum certitudinaliter possit homo scire se esse in caritate vel gratia — utrum homo non obstante caecitate intellectus, non obstante etiam tenuitate luminis gratiae scire possit se esse princi- paliter dignum odio vel amore. fol. 44 ^a.
30. Quaeritur de intellectu practico, i. e. operativo, utrum scilicet sola apprehensione possit corpora transmutare. fol. 44 ^b.
31. Quaesitum est utrum aliquid naturale extrinsecum possit esse trans- mutativum affectionis et voluntatis humanae. fol. 45 ^a.
32. Quaeritur utrum deiectatio contra consensum sit peccatum mortale. fol. 45 rb.
33. Quaeritur de coordinatione virium animae per effectum, utrum ani- males imprimant in naturales. fol. 45 ^a.
34. Quaeritur utrum homo laedens alium tempore dormitionis teneatur de iniuria. fol. 45 vb.
35. Quaeritur utrum mens turbata infirmitate opilentiae vel furiae vel huiusmodi aptior sit ad revelationes suscipiendas quam in corpore sano. fol. 46 ra.
36. Quaesitum est utrum, si per impossibile Deo non infundente animam rationalem embryone iam formato pareret mulier, huiusmodi foetus esset homo, an foetus ille esset in aliqua specie. fol. 46 rb.
37. Quaeritur utrum Nabuchodonosor, qui fuit verus homo, mutatus fuerit in aliam speciem in mutatione illa, de qua loquitur Daniel IV. fol. 46 rb.
38. Quaeritur utrum idem homo possit esse corporaliter et localiter in diversis locis. fol. 46 rb.
39. Quaeritur utrum gratia in anima sit in fieri vel in facto esse. fol. 46 ^ a.
Prolegomena. XXXI
40. Quaeritur utrum vinum verum superfusum sacramento existenti in
specie vini convertatur sola infusione in sanguinem Cliristi. fol. 46 va.
41.Quaeritur utrum corpus Ciiristi descendat in stomaclium. fol. 46 ^b.
42. Quaeritur utrum in peccato mortali existens possit meritorie perficere poenitentiam sibi iniunctam pro satisfactione de peccatis, quae con- fessus est. fol. 47 rb.
43. Quaeritur utrum promotus ad sacros ordines infra aetatem legitimam teneatur perpetuo ad caelibem castitatem. fol. 47 r b.
44. Quaeritur de doctore docente vera, qui intentione lucrandi principa- liter docet utilia et bona, an, quod sic lucratur, teneatur restituere. fol. 47 va.
45. Quaeritur de praedicatione falsa vel docente erronea. Puto, si aliquo casu iuris erroneum dat consilium, an peccet mortaliter. fol. 47 yb.
46. Quaeritur quare nuUus martyrum legatur gladium evasisse, cum le- gantur alia tormentorum genera evasisse. fol. 47 v b.
47. Quaeritur utrum liceat alicui sine licentia proprii sacerdotis vel ipso invito audire confessiones subditorum suorum de licentia superioris praelati vel ex privilegio. fol. 48 ^a.
48. Quaeritur utrum non habentes aliquid in proprio vel communi sint aliis perfectiores. fol. 48 ^^b.
49. Posito quodTitius promisit locare seu ad firmum dare concedere Gaio fundum usque ad quinquennium pro decem aureis; sed non fecit quod promisit; pro quo Gaius dicit se lucra plurima perdidisse — quaeritur an Titius teneatur aliquid dare pro damno ipsi Gaio. fol. 49 v a.
50. Quaeritur utrum laici teneantur dare decimas. fol. 49 ^a.
51. Quaeritur utrum qui scienter infringit ieiunium ab Ecclesia institutum, peccet mortaliter. fol. 50 ra.
52. Quaeritur utrum infidelis in omni actu suo peccat. fol. 50 rb.
53. Quaeritur utrum sculptura scorpionis facta in lapide vel alio corpore portante figuram scorpionis praeservat a morsu scorpionis. fol. 50 rb.
C. Quaestiones selectae ex commentario in lib. I. Sent. sunt desumptae ex codice ms. a cl. P. Aug. Daniels in biblio- theca Nationali Florentina deteoto ^
Hic codex olim liabebat numerum 395, nunc signatur Con- venti soppressi G. 4. 854. Est membranaceus, binis columnis ac litteris gothicis una eademque manu saeculo 13. exeunte vel 14. ineunte conscriptus; folia habet 128. In superiore margine folii primi altera manu eaque recentiore additus est titulus: „Primus fratris lohannis de Pichano" et in folio custodiae : „Primus lohannes [sic!J de Perdano". In folio 126 legitur: „Explicit primus liber fratris lohannis de Pechan" ; in eodem
1 Ctr. P. Aug. Danieis, Quellenbeitrdge etc. p. 41. Tocco, 1. c. 98 s.
XXXII Johannis Pechami Quaestiones.
verso adduntur duae quaestiones supra omissae et sequuntur per tres paginas (toi. 127 ^ — 128'') tituli seu summulae quaestio- num, quae 48 distinctionibus libri continentur, in fine positis distinctionibus 25. 26. 27. supra (fol. 127 ^) pariter omissis. In folio 128^' inter alia legimus: „Iste primus fratris lohannis de Pichano est ad usum fratris . . " [rasura!]; et infra: „Iste pri- mus fratris lohannis de Pichano est conventus Sim.(?), quem ad . . . de voluntate conventus, cum esset guardianus praedicti conventus . . . donum factum per fratrem Gonsalvum generalem ministrum^. In margine plurimae inveniuntur glossae et tran- scriptiones divisionum in textu propositarum, saepius manu, quae lectori notabiliora ostendat, appicta. Litterae initiales magna industria sunt adornatae.
Alterum huius Commentarii exemplar manuscriptum quam- vis magno labore adhibito invenire non potuimus. Servabatur quondam teste Waddingo^ in bibliotheca Sacri Conventus Assisiensis, sed hodie bibliotheca Municipialis, illius quoad plurima opera heres, hunc codicem desiderat. Alii huius auctoris nostri operis codices manuscripti habebantur apud fratres Minores Senenses^ et in conventu Florentino s. Crucisl Quorum neutrum nobis hodie cognitum esse dolemus.
1 Minus certus cum cl. P. Livario Olrger lego . . . quem ad . . . Fr. Ugo Biznerii fratrum s. Laurencii de voluntate etc. . . . conventus et hoc premium donum etc. . , .
2 Scriptores s. v. Johannes Peachanus. lam Sbaralea {Supplementum) raonet de antiquo illo catalogo anno 1381 conscripto, quem postea edidit L. Alessandri {hiventario deW antica bihlioteca del s. convetdo di s. Francesco in Assisi, Assisiis 1906), ubi habetur codex noster sub numero CCCXXVI (p. 102), sed errat Sbaralea loquendo de libris quattnor huius commentarii, nam Hnis, quem recitat, est finis libri primi (et unici nobis noti): De modo [legendum: de meo] haec inserxii; indulgeas tu et parcant illi. Amen. Et catalogus ille de uno tantum libro loquitur: „Primus super sententius Magistri fratris lohannis de Pecziano.^'
3 Cfr. Papini, UEtruria Francescana , Sienae 1797, 120. Est hic cata- logus conscriptus anno 1481.
* Teste Sbaralea. Hunc codicem esse eundem quera supra descripsimus quique hodie in bibliotheca Florentina Nationali asservatur persuasura habeo. De conventu s. Crucis videtur venisse in Laurentianam, dehinc, quod cl. Grabmannum (cfr. Gesehichte der scholastischen Methode, II, 392) aufugit, ad fratres Minores reversus, in conventus illorum suppressione ad „Nazionale centrale" translatus esse. Cfr. Bandinus, I. c. IV, 719.
Prolegomena. XXXIII
III.
Auctorem omnium quaestionum, quas hoc fasciculo publici iuris facimus, esse lohannem Pechamum non est cur dubi- temus. Ad testimonia enim externa codicum\ in quibus nomen Pechami expresse apponitur, quaestiones inter opera sine dubio aPechamo edita locantur, etc, accedunt rationes, quae dicuntur internae, quod scilicet tota dictio, tota methodus, tota doctrina auctorem nostrum eiusque animum redolent.
Quapropter nec de authenticitate quaestionum De beatitudine corporis-et animae fundatum dubium oriri potest. Nam etiamsi his nomen auctoris nostri non apponitur, tamen praeterquam quod cum quodlibeto illo Pechamo certissime adscribendo: ,Jnter thesauros sapientiae" intime conectuntur ^, diligenter in- spicientem evadere noc potest etiam hic totam doctrinam, me- thodum disponendi, auctoritates allegatas Pechamum operis auctorem proclamare. Quae quidem sententia affirmari videtur „ex silentio", ut dicunt, cum testantibus bibliothecarum catalogis nullus in codicibus alius auctor inveniatur, cui hae quaestiones attribuantur. Quae cum ita sint, cum Sbaralea^ nostro per- suasum habemus has quoque quaestiones genuinas esse. Eas autem esse anonymas viri rerum palaeographicarum periti non tantum mirabuntur. Id ipsum enim invenitur in plurimis quae- stionibus disputatis, quae adhuc in bibliothecis ineditae conser- vantur. Non raro nomen desideratur auctoris, quia postea aut tractatus ablati ex libro, cuius pars antea erant, cum aliis quae- stionibus compaginati, aut plurium auctorum de variis rebus quaestiones in unum volumen collectae sunt.
Si quaeris quo tempore Pechamus quaestiones hic publi- catas composuerit, scimus ex codicis Florentini subscriptione eum Quaestiones de anima Parisiis determinasse ■*, ubi etiam Commentarium in I. lib. Sent.,' ex quo quaestiones tertiae partis huius nostrae editionis selectae sunt, eum conscripsisse fas est eoncludere. Erat autem Pechamus teste Chartulario^ magister
1 Cfr. supra pag. XXI, XXXI s. '^ Cfr. supra pag. XXIX.
3 Supplementum v. s. Joh. Peachanus. In: De hum. cogn. rat. pag. XVI. quaestio, utrum opus sit Pechami genuinum in suspenso relinquitur.
* Cfr. supra pag. XXI. ^ Chartularium Universitatis Parisiensis I, 556. B e i t r. XIX, 5/6. Hieronym. Spettmann, Johannis Pechami Quaestiones. III
XXXIV Johannis Pechami Quaestiones.
in Universitate Parisina regens circa a, 1269. Quaestiones de heatitudine corporis et animae ubinam ortum habuerint certo statui nequit, fortasse tamen nobiscum opinaberis easdem sicut quodlibetum in codice immediate eas subsequens* in Curia Ro- mana disputatas esse, qua in schola Pechamus fratrum Mi- norum primus ab a. 1277 ad a. 1279^ cathedram tenuit.
IV.
Modus disponendi et argumentandi in quaestionibus pro- positis est magis minusve ille omnibus scholasticis communis^. Quaestione enim facta rationes pro utraque parte in medium proferuntur, deinde sequitur responsio vel solutio auctoris eius- que confirmatio et finem facit solutio difficultatum vel opposi- torum. Ita tota quaestio in quattuor partes dividitur, quas, ut allegationem commodiorem redderem, litteris A, B, C, D, in margine positis, insignivi*.
Auctor has partes vario ordine saepius iterum dividit, e. g. in q. V. sic: A, Aa, Ab; B, Ba, Bb; C; D. Alibi ad quae- stionem principalem ante eiusdem solutionem aliam cum ea con- nexam vel ex ea ortam subiungit, e. g. qq. XIV et XV, tali ordine: A, B; Aa, Ba; C; D; Ca; Da. Interdum duas vel tres quaestiones in unum comprehendit ; e. g. qq. VIII et IX; XI et XII, etc. Rationes sententiam auctoris probantes modo primum {A), modo secundum (S) locum tenent^; plerumque sic ut pri- mum auctoritates, deinde argumenta ex ratione philosophica desumpta afferantur^. Saepius instantias opponentis inieriectas invenies, ad quas auctor probationem suam producens per Sed contra replicat^.
In corpore quaestionis, quod dicunt (in C), Pechamus non-
1 Cfr. supra pag. XXIX. 2 cfj.^ Spettmann, Quellenkritisches 268 8.
3 Cfr. Grabmann, Geschtchte der schol. Methode, II, 424. * Solutio ohiectorum una cum C datur in qq. XXVII, XXXV; A et B non distinguuntur in q. XLI.
5 In ^ in qq. V, VII Aa, XI, XIII, XVI, XVm, XIX; m B m qq. I— IV, VI, VII B, VIII, X, XIV, XV, XVII.
6 Cfr. II B (p. 17 s.), m B (p. 30 s.), IV B (p. 45 s.), XIV B (p. 123 s.) et alibi ; ordo hic non servatur in VII A a (p. 76 s.), quae auctoritates tantum exhibet.
7 Cfr. qq. I A 1, 9, 24 — II A 27 — III B 11 — IV A 9, 11, 20 (una cum 21—24), 28, 30 — IV B 8, 10, 12, 14, 19, 24 — V Ab 4 — Vffl B 7 et alibi.
Prolegomena. XXXV
nulla praemittere solet, quae ad historiam quaestionis pertinent vel terminos explicant ^ ; deinde — in quaestionibus saltem prin- cipalioribus — alteram pro sua sententia argumentationem, raro ab auctoritatibus, sed plerumque ex rationibus philosophicis de- sumptam exhibet^.
Ad solutionem difticultatum vel oppositorum nonnunquam accedit explicatio vel correctio eorum argumentorum, quae pro parte affirmativa afferuntur et male sonare videntur vel minus recte intelligi possent^.
V.
Restat, ut de via ac ratione, quam in edendo et illustrando has quaestiones secuti sumus, pauca dicamus. Plurimae difficul- tates erant superandae. Si enim illam iam saepius laudatam quaestionem quartam^ excipias, unicus editioni nostrae codex ms. sponsor erat isque satis malus; textus eius in plurimis mu- tilus^, scatens sescentis vitiis gravissimis ^, siglis compendiosis abundans^, saepissime falso omnino interpunctus^.
1 Cfr. qq. I p. 5—7 ; n p. 19 s. ; III p. 32 s. ; V p. 65 s. ; XIII p. 11 1 s. et alibi.
2 Cfr. qq. I p. 7 s.; II p. 20 seqq. (quae argumenta ad fontes suos reducuntur); IV p. 49 seqq. („videnda sunt fundamenta erroris"); et saepius.
3 E. g. qq. XIII (A) p. 115 s.; XIV (B) p. 131 s.; XVI (A) p. 151 et alibi.
4 Cfr. supra pag. XVIII.
5 Cfr. in textibus pp. 10,44; 28,31^33,34; 33,38; 68,12; 68,20; 71, 10; 88,12; 96, 29 et saepius.
^ Cfr. pp. 15,10; 20,28; 68,20; 88,28 et alibi. Saepius codex habet signum correcturae, e. g. 19,34; 35, 12; 67,3; 68,12 et multoties alibi, quin loco medela adhib atur. Nonnunquam textus deletur per verbum superscriptum vacat ut p. 133, 27, ubi post talihus corporibus additur: importas movendi localiter quam comedendi, quae verba per vacat auferuntur. Notatu dignum pro imagine semper fere imaginatione scribi et hoc sine siglo compendioso. Ex multimoda textus corruptione pronum est conicere manuscriptum esse cuiusdam discipuli quod dicunt reportatum. Cui rei adstipulatur, quod opponentis instantia saepe saepius inducitur non per respondehatur sed per respondetur.
"^ E. g. q. d. — quasi dicat; c's = cernimus; i^e = iustitiae; q = con- clusio ; qh = communis ; t's = terminus ; dWi = dicimus ; vidm = videmus ; ^ = est (saepius) et multa alia.
8 Cfr. pp. 12,26: materiam. Si anima mobilis est. Sequitur enim corpus in suis passionibus. Sicut econtra corpus animam in suis actionibus ... 15,2$: probabat. Sic potentia ... 19,37: quaestionem sic. Deus ... 23,3: appre- hendens: Intelligentia ... 40,14: potentia. Omnes . . . et saepius. Contra prin- cipale non raro in textu omnino non distinguitur a Contra instantiam secundariam inducente, ita ut res saepius non nisi ex comparatione cum Solutione opposi- torum facta liqueat.
XXXVI Johannls Pechami Quaestiones.
Quae cum ita sint, nemini prudenti, rem aequa lance pen- santi, vituperandum videbitur, quod saepius sola coniectura in- nisi textum mutavimus, ita tamen, ut verba codicis raanuscripti in notis criticis inveniantur, exceptis nonnullis corruptelis omnino certis atque sine dubio amanuensi debitis, quas notare super- fluum duximus^ Ea verba, quae textui interposuimus, uncinis < > sunt interclusa. Non raro has interpolationes sicut et mu- tationes tam ex contextu quam ex difficultatum vel oppositorum solutione esse erutas facile invenies.
In notis criticis usi sumus signis apud artis edendi peritos communibus^. Significat igitur e. g. prius] prioris codicem loco verbi prius exhibere prioris; item] + erit significat in manu- scripto post item addi erit a nobis in textu ommissum; ergo quando desinit] + ergo quando desinit proinde significat in codice ms. haberi haec verba in dittographia, quam dicunt. Verba litteris Italicis in textu vel in apparatu variantium occu- rentia sunt animadversiones a nobis adiectae^.
Omne quod potuimus studium impendimus, ut fontes, auctori- tates, locos, ex quibus Pechamus suam doctrinam vel sua argu- menta hausit, conquaereremus et accurate indicaremus — pro viribus nostris tunc quoque, quando auctor ipse variis antiquorum effatis, definitionibus, argumentis usus nominatim fontem suum non allegat. Quo in opere, sicut et alias, magno nobis auxilio fuisse praeclaram illam s. Bonaventurae scriptorum editionem Quaracchianam grato pioque animo libentissime agnoscimus ac profitemur. Omnem vero Pechami nos dependentiam de- texisse vel, cum in capite quaestionum ad alios auctores re-
1 Bis tantum maiorem corruptelam in notis non dedimus. Legit enim
Codex pro De Ttisculanis quibus similes (p. 20,1-2): de tusculanis philo-
sophis eos pleheos philosophos vel in libro de senectute eximios philosophos quibus similes, — pro". probahut sic — idem important (p. 15,23-24) codex habet: pro- habat. Sic potentia non est in suhstantia in qua cadit privatio idem important. Nos solas verborum transpositiones non signilicasse vix admonendum putamus. E. g. p. 49,18 cod. B habet: fundamentum suae haeresis accepit, B autem: fun- damentum accepit suae haeresis; p. 50,13-14 in A legitur: partim a superiori, partim ab inferiori, in B: partim ah inferiori partim a superiori.
2 Cfr. Otto Staehlin, Editionstechnik.
3 E. g p. 7 in apparatu ad lin. 6; 43,26! 88,12-14; 96, 30-31; — sirailiter, quae intra parenthesim [ ] sunt posita, sicut p. 28, 31.
Prolegoraena. XXXVII
ferimus, omnes nos digne nominandos nominasse ^ nobis non suademus.
Plerosque locos citatos reperire propterea difficilius erat, quod eorum numeri capitulorum et saepius etiam numeri libro- rum non conveniunt cum nostris editionibus ^, eo magis neces- sarium, quia textus in hisce praesertim auctoritatibus mutilus est et valde corruptus^. In allegatione libri Averrois De anima apud comm. 5, lib. III 4 (1) ob nimiam huius commenti longi- tudinem pro commodo lectoris adiecimus numerum foliorum, edi- itionis laudatae^. Praeter Patrologiam Latinam a cl. Migne editam addere Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum superfluum esse duximus.
Orthographia modernorum usi sumus; codex ubique habet modum scribendi tunc temporis magis minusve communem^; e. g. cecus, pena, ymago, linx, phisice, Pitagoras, Thymotheus, diffinire — nichilum, creacio, nephas, ydemptitas, sompnus, spera et alia quam plurima.
Litteras A, B, C, D, quas partes quaestionum indicant in commodum allegationis a nobis esse additas iam supra diximus. Idem dicendum plerumque de titulis harum partium, quos uai- formes in omnibus reddidimus, quamquam in codice saepius pro Responsio legitur Solutio et titulus Solutio oppositorum vix unquam additur.
Si numeri argumentorum nonnunquam instantiam non ad scopum quaestionis, sed ad aliam rationem probandam vel ever- tendam afferre videantur, tamen specialiter numerandi erant
1 Inter alios e. g. non nominantur: ad q. II.: Gundissalinus, De itn- mortalitate animae, Guilelmus de Alvernia, De immortalitate animae, ex quibus, quin Pechamus multa hauserit non est dubium; non Rogeri Baconis tractatus de anima, quos habes in libro primo Communium Naturalium (ed. Rob. Steele, Oxonii 1911), 281 — 302, non Roberti Grosteste Lincolniensis episcopi putativi Tractatus de Anima (ed. Baur, p. 242 — 274), non Petri Joh. Olivi quaestiones, nunc demum per cl. B. Jansen indicatae (cfr. B. Jansen, Die handschriftliche tfberlieferung der spekulativen Schriften OUvis (in: Philo- sophisches Jahrbuch [Fulda] XXXI [1918] 141 — 164) 153 ss.; et similiter non pauci alii nominari potuissent.
2 Cfr. pp. l,2o; 60,12; 86,13; 125,19 et alibi.
3 Cfr. pp. 6,27-28; 23,18; 33,28-29; 66,40—67,2; et saepius.
4 Cfr. pp. 38, not. 4; 40 not. 3 etc.
^ Videatur Paul Lehmann, Einleitung 93 s.
XXXVin Johannis Pechami Quaestiones.
respicienti solutionem difficultatum. Videatur e. g. in q. XVIII, B 3 et cfr. cum D 3; similiter q. XXI, A 6, 7, 8; q. XXII, B 3, 4, 5, alibi. Cum in q. IV auctor ipse rationes principaliores semel ab aliis expresse distinguat, scilicet in A 25 (p. 43), in- ducti sumus, ut argumenta principaliora numeris intra paren- thesim ( ) positis indicaremus.
Addenda et corrlgenda.
p. 33, in nota 1 addatur: Clr. I. De Anima, com. 45.
p. 45, in nota 4 pro 429 legendum 430.
p. 60, in nota 2 pro loca citata legendum lod citati.
p. 67, in nota 2 pro c. 7 legendum I, 7.
p. 84, in linea 33 corrigendum refertur.
p. 98, in nota 1 legendum Ep. 55 (alias 119) 10 {PL 33, 213).
p. 109, in nota 1 pro Cap. 11 legendum I, 11.
p. 114, in nota 4 legendum Ep. 105 (alias 146) c. 2.
p. 117, in linea 8 corrigendum eursu.
p. 134, in nota 9 addatur {PL 33, 372).
p. 135, in nota 3 legendum De Sensu et Sensato 6; H. De Anima 7.
p. 165, in linea 4 legendum <I> Cor. 13 <8>.
p. 169, in nota 3 et p. 171 in nota 5 addendum Sent. IV.
Pars prima.
Quaestiones de Anima.
luxta Cod. Ms. Bibliothecae Florentinae Nationalis
signatum Conv. sopp. J. I. 3.
(fol. 21ra— 30vb.)
Quaestio I. foi. 34ra
Quaeritur utrum anima rationalis sit ex traduce ^
Ostenditur quod slc. A.
1. Augustinus, De Mirabilibus Scripturne cap. I^: „Ex informi
:. materia, quam ipse prius ex nihilo condidit, cunctarum invisibilium rerum et visibilium, hoc est sensibilium et insensibilium, intellectualium et intellectu carentium species multiformes divisit." Ergo cum anima sit res intellectualis, fuit ipsa <in> potentia materiae prius creatae. Ergo cum nihil deperiit illi, adhuc est in eiusdem potentia. Et potentia
10 otiosa est, quae ad actum non reducitur. Nec potest reduci ad actum, nisi in generatione. Ergo etc.
Dicebat respondens hoc dixisse Augustinum non quia anima ra- tionalis de illa materia fieret, sed corpus ad animam pertinens.
Contra: Per auctorem in Quaestionibus Veteris et Novi Testa-
15 menti^, qui dicit: „Deus materiam condidit, quae esset rerum confusio, ex qua faceret mundum. Discretis enim ab invicem substantiis facta compaginatione mundus nominatur. Unde homo ex superius et inferius est compositus, ex caelestibus et terrenis, ut unius Dei donum non tantum voce sed <etiam> imagine ostenderet."
20 2. Item Augustinus, Vll. Super Gen. ^ : „Consumasse simul omnia
opera sua Deum intelligimus, ut nihil in ordine temporum creandum esset, quod <non> in ordine hoc causarum esset." Sed nihil sequentium et causarum erat ibi creatum nisi in ratione seminali. Ergo anima rationalis est in ratione seminali vel causali materiae in potentia. Ergo
25 inde poterit naturaliter educi.
3. Item Augustinus, VII. Super Gen.'": „Quilibet adhuc oritur in tempore, si corpus est materies |i animae rationalis". Ergo quantum fol. 34 rb ad potentiam materialem idem est iudicandum de anima rationali et
8 prius] prioris 17 mundus] nuadus 18 Dei donum] diei dorainum 19 imagine] imaginatione 27 Sed] ergo sed
1 Cfr. Bonaventura, Op. omn. II, 451 et 454 (Scholion).
'-* I, 1 {PL 35, 2151). — Liber De Mirabilis Scripturae s. Augustino falso attribuitur. 3 Ex V. T., q. II {PL 35, 2217).
* De Gen. ad Lit. VI, 11 {PL 34, 347 n. 19).
» Locura non inveni. Sed videatur: Avicenna, VL Nat. V, 4. „Anima creatur, quando corpus est raateries apta."
Beitr. XIX, 5/6. Hieronym. Spettmann, .loliannis Pecliami Qiiaestionep. l
2 Johannis Pechami Quaestiones.
irrationali. Sed certum est quod anima irrationalis est ex originali materiali principio Ergo et rationalis.
4. Item Philosophus, XVI. De Animalibus^: „Corpus spermatis, cum quo exit spiritus, qui est virtus principii animae, est separatum a corpore et est res divina, et tale dicitur intellectus." Ergo ex hoc 5 videtur manifeste, quod intellectus daiur in spermate.
5. Item ratione sic: Duplex est perfectio rerum: in essendo et in principiando. Et secunda est a prima. Quanto enim est perfectius aliquid in se ipso, tanto perfectius est in principiando vel producendo. Ergo quanto homo est dignior bruto in essendo, tanto etiam in prin- lo cipiando. Sed in essendo transcendit in anima rationali tantum. Ergo et in producendo. Ergo sicut brutum potest producere animam bruti, ita homo hominis animam^.
6. Item homo generat per se hominema. Haec est per se vera. Sed homo non est corpus tantum, sed aggregatum ex corpore et anima. is Ergo anima generatur sicut corpus.
7. Item hoc probatur, quia <nec> materia generatur nec forma, sed compositum*. Sed quidquid est in homine extra animam rationalem, est materia hominis. Ergo illud non generatur, sed totus homo.
8. Item plus addit anima sensitiva super formam corporalem 20 quam intellectiva super animam sensitivam, quia propinquiora sunt genere anima sensitiva et intellectiva quam anima quaecumque et forma corporalis extensa. Sed per generationem de forma corporali fit anima sensitiva, sicut patet in generatis, sicut patet idem <in> putre- factione. Ergo multo magis ex sensitiva potest fieri intellectiva. 25
9. Quod si dicatur quod sensitiva anima fiat de forma non cor- porali, sed spirituali — , contra : omnis talis est ex generatione alicuius. Ergo sic anima fieret ex anima.
10. Item Augustinus, De 83 Quaestionibus 115 q.; „Corpus non est, et tamen aliquid". Si non est ibi anima, est aliquid melius anima. 30 Ergo si praedicta forma non est anima, est aliquid melius ea.
11. Item in generatione univoca generans dat genito speciem et differentiam completivam. Sed species est in homine ab anima ratio- nali. Ergo generans dat animam rationalem.
12. Item potentior est res spiritualis quam corporalis. Sed res as corporalis potest multiplicando se gignere sui simile, sicut patet in
17 quia] quod 24 idem] ? 27 generatione] generalitate (?) 30 ibl] 1 31 aliquid] aliquis
1 De Gen. Anim. II, 3.
2 Cfr. Bonav., Op. omn. II, 451 b et 740 a.
'^ Arist, Phys. 11, 1 et Metaph. VI, 7 (VII, text. 22); vide etiam Baeumker, Probl. d. Materie 249 2.
* Arist. , De Gen. Anim. II, 3.
5 Locum non inveni. Augustinus animam non esse corpus probat: De Immort. Avim. X {PL 32, 1029 n. 17) seqq.; De Quant. Anim. XVIII {PL 32. 1053 n. 32) seqq.; De Anim. et eius Origine I, 5 {PL 44, 477 n. 5) et IV, 12 [ibidem 534 n. 18) seqq.; De Gen. ad Lit. VII, 12 {PL 34, 361 n. 18) seqq. Cfr. Arist., De Anim. I, 5 (text. 71).
Ouaestio I. 3
lumine, sicut patet in quocumque semine, quod habet in se sui generis multitudinem innumerabileni. ut dicit Augustinus, Dp Vera Religione^. Ergo etc.
13. Item sensitivum et rationale sunt una substantia simplex 5 secundum sanctos. Sed sensitivum secundum Philosophum '•* generatur.
Unde prius est aniraal quam homo et <prius> quam intellectus infun- datur. Ergo intellectus generatur, ut videtur.
14. Item necessarium et violentum opponuntur. Ergo non sunt circa idem. Sed creatio est voluntaria; infusio animae in corpore dis-
10 posito est necessaria. Ergo non est a creatore.
15. Item anima respectu corporis est in triplici genere <causae> secundum Philosophum», scilicet efficientis, formalis et finalis. Sed finis corporis est rationalis et formalis. Ergo et efficiens. Sed virtus formativa corporis datur a patre dicente Philosopho quod mas dat illud
15 quod creat. Ergo etc.
16. Item secundum Philosophum"* natura est vis insita rebus de similibus similia procreans. Ergo nobilissima natura potest in nobi- lissimum simile producendum. Ergo humana natura in hominem totum.
17. Item natura est principium motus et status in eo in quo est- 20 Sed status desiderii naturalis est in anima rationaii. Ergo natura potest
in ipsam producendam.
18. Item nonne natura est sic fecunda, ut non deficiat in neces- sariis? Sed anima rationalis summe est homini necessaria.
19. Item universaliter differentiae sunt in potestate generis. Ergo 25 rationale est in potestate generis animalis sicut irrationale. Ergo sicut
potest educi de potentia generis irrationale, etiam <rationaIe>. Vel quare non, cum potentior sit virtus rerum spiritualium quam corporalium ?
20. Item Deus dedit creaturae <quod> congruit <eius> aptitudini et
decet eum dare. Sed posse produ- 1| cere animam rationalem et con- fol. 34^ a 30 gruit aptitudini animae et decet Deum. Ergo etc. Quod conveniat aptitudini animae probabat sic. Non <obstat spiritualitas animae> neque obstat simplicitas animae huic generationi. Quae tamen videtur ob- stare, quia maior est simplicitas in materia prima quam in anima ratio- nali, cum materia sit quodammodo contracta in anima rationali. Ergo 35 si potest fieri anima ex materia prima, potest etiam <fieri> anima de
6 quam] quoniam 25 irrationale] irrationalis 35 anima ex] anima alia sed potest] posset 31 non] nont
1 XLII {PL 34, 158 n. 79); cfr. Arist, De Anim. 11, 4 (text. 35); Meteor. IV, 1 (text. 3).
2 De Gen. Anim. II, 3. 3 De Anim. II, 4 (text. 36).
* Magn. Mor. I, 10. „Omnis natura eius est essentiae procreatrix, qualis ipsa est." Gfr. Metaph. IV, 4 (V, text. 5). Albertus Magnus definitionem supra in corpore laudatam attribuit Boethio (I Sent. d. 4 a. 2 et S. p. I q. 30 m. 1); editores autem operum Henrici Gandaviensis Grammatico. Auctor libri De Spiritu et Anima dicit: „Natura siquidem est quaedam vis et potentia divinitus rebus creandis insita, quae unicuique rei suum esse tribuit" (XLII. PL 40, 811). Cfr. Bonav., Op. omn. L 134 lo
1*
B.
4 Johannis rechamt QuaestiOhes,
anima. Quod etiam deceat Dei bonitatem videtur, quia bonum est sui diffusivum et communicativum quantum est de se. Ergo communicat creaturae quidquid nata est capere.
21. Item communiter ab eodem agente est forma et subiectum formae. Sed corpus est subiectum formae, quae est anima rationalis. 5 Et illud generatur. Ergo etiam anima generatur.
22. Item quaecumque sunt idem numero, educuntur ab elsdem principiis. Sed genus et differentia sunt idem numero, quia genus fit differentia. Ergo sunt ab eodem. Ergo sicut animal generatur, sic et homo generatur. lo
23. Item unumquodque ab eodem habet esse, a quo habet specifi- cum esse, quia species est totum esse individuorum. Sed generatum habet esse a generante. Ergo et specificum esse, ergo specificam differentiam.
24. Ad omnia paene haec argumenta dicebatur quod homo generat is hominem, quia generat corpus ultima dispositione dispositum ad animam, qua dispositione facta quaedam est necessitas infundendi animam ratio- nalem. — Contra : Haec dispositio non est nisi aliquis appetitus efficax. Sed nihil dat appetitum ad aliquid, <nisi> quod possit dare id quod appetitur, nihil enim dat levitatem, nisi quod potest dare locum sursum. ^Jo Ergo quidquid dat illam dispositionem, potest dare rationalem sub- stantiam.
25. Item si motus est naturalis, et quies. Ergo si generatio est naturalis, et terminus eius vel quies. Sed non quiescit generatio ista nisi habita anima rationali. Ergo etc. 25
26. Item aliter ad idem arguebatur sic: A iustitia Dei procedit ut nullus laedatur laesione poenae aeternae pro alieno peccato. Sed maior est laesio culpae moralis quam poenae. Ergo eadem iustitia Dei nullum potest permittere laedi laesione culpae pro peccato alieno. Ergo vel non omnes animae contrahunt originale pro peccato Adae, vel si con- 30 trahunt, non sunt ab illa anima alienae. Ergo vel sunt illa vel ab illa.
27. Item corpora nascentium contrahunt infectionem et immora- litatem, quia sunt ex corpore primi parentis. Ergo animae cum similia contrahunt, sunt ex eadem anima.
Contra. 35
1. Anima rationalis non potest esse ex traduce nisi vel operatione Dei vel operatione hominisi. Neutro modo est. Ergo etc. Quod non operatione Dei, probatur sic: Quia secundum Augustinum in pluribus locis2 anima primi parentis facta est ex nihilo. Avicenna dicit etiam Metaph. VI -^: „Creatio est dignior omnibus modis dandi esse". Sed omnes 40 animae rationales sunt aequalis dignitatis quantum ad originem. Ergo si una creatur, omnes aliae creantur.
5 quae] quod 6 anima] corpus 8 fit] sit 28—29 nullum potest] nuUa sed
1 Cfr. Bonav,, Op. omn. II, 451 b (6). '^ Cfr. infra pag. 6. » VF, 2.
Quaestio 1. 5
Item quod non possit anima esse ex traduce per operationem generantis, probatur sic : Nihil enim est ab aliqua causa, nisi secundum quod causa est ad agendum libera et in actu minime impedita. V. g. nihil est a calido quantum calidum, nisi calor sit liber in agendo. Ergo
5 cum ratio in actu generantis vel generationis sit penitus praepedita, quia homo fit totus caro, existentibus in actibus suis tantum vegetativa determinante et sensitiva experiente, non generat homo secundum quod rationalis, sed tantum secundum quod animalis. Sed non posset pro- ducere animam rationalem, nisi ageret secundum rationem. Ergo etc.
10 2. Item omne quod traducit<ur> a generabilibus est corruptibile,
sicut et generabile. Sed anima rationalis non est corruptibilis. Ergo nec generabilis '.
3. Item Philosophus^ dicit quod intellectus est ab extra, et in libro De Causis^ dicitur quod animae intelligibiles non sunt ex alia re.
15 4. Item si anima est ab anima, aut ab anima patris — et tunc
Christus non habuit animam; aut ab anima matris — et sic Eva non habuit animam; aut ab utroque — et tunc Adam non habuit animam. Quorum quodlibet est impossibile etc.
Responsio. C.
20 Istam quaestionem quidam sancti relinquunt in dubio, quidam
autem pro certo definierunt in dubio reliquisse ''.
Unde Gregorius in Registro in pag. 295: „De origine animae inter sanctos patres inquisitio non 1| pauca versata est, scilicet uiTxim fol. 34^' b ipsa ab Adam descenderit, an creata singulis detur, incertum remansit
25 eamque in hac vita insolubilem sine fictione errorum <credo>. Quia si de Adam substantia animae cum carne nascitur, cur non etiam cum carne moritur? Si vero cum carne nascitur, cur in ea carne quae de Adam probata est obligata peccatis tenetur?" Haec Gregorius. Haec etiam sententia Augustini, Super Gen. X^ et Retract. I. cap 1 et II.
30 libro cap. 45 ^. Licet autem haesitet Augustinus de animae origine, nun- quam tamen haesitavit de causa eius efficiente quoniam fatetur Deum esse dicentem: „Omnem fiatum ego feci". Translatio nostra habet, Isaiae XLII»: „Dans flatum populo, qui est super eam et spiritum cal- cantibus eam." Et Isaias LVII: „Spiritus a facie mea egredietur et
4 quantum] q q' 7 non] vel 8 animalis] ? 15 aut] sicut 24 creata] certe 26 substantia] substantiae non] + est 30 haesitet] haesitat(?)
32 dicentem] dicente enim 34 LVII] XLII
1 Clr. Bonav., Op. omn. II, 452 a.
2 De Gen. Anim. H, 3. 3 Prop. 24 (p. 185).
4 Cfr. Hieronymum {PL 23. 430 B et ib. 1112).
5 IX, 52 (PL 77, 990); cfr. Montefortino III, 1033.
6 X, 6 {,PL 34, 412 n. 9) seqq.
7 I, 1 [PL 32, 586 n. 3); II, 45 {ibid. 649); cfr. De Lib. Arb. III, 21 {PL 32, 1299 seqq. n. 59 et 62). Vide etiam Bonav., Op. omn. II, 453 2.
8 XLII, 5. Sequens textus habetur Isaias LVII, 16.
6 Johannis Pecharai Quaestiones.
flatus ego faciam". Unde dicit in Epistula ad Optatum^: „Non inquam unumquodque factum ex terra homini proprio inspiravit, si enim flatum ipse fecit, quaeritur tum ; utrum omnem flatum fecerit ex illo uno flatu, cum omne corpus homini ex uno corpore illo faciat, an vero ex illo uno corpore faciat nova corpora, novas autem animas ex nihilo." Modum 5 autem quo illud posset poni, dicitur in eadem epistula'^: „Quonam modo, inquit, lucerna de lucerna accendatur et sine detrimento altera- tionis inde ignis exiret, sic aniraa de anima parentis fiat in prole et in prolem traducatur." Nusquam Augustinus igitur invenitur de hac ma- I teria definisse, cum eam ad positionem magis reperiatur declarasse. Unde 10 ' dicit in Epistola XXIV. ad Hieronymum^: „Hoc <certe> sentis, quod ;singulas animas etiam modo Deus faciat. Ecce, volo ut ista sententia 'mea sit, sed nondum esse confirmo." Placuit autem Augustino cora- munis positio, dura coraraunis teneatur fides redemptionis. Unde dicit secundo Retractationum cap. 45*: „Qui legit, araoveat, aut non quae- is retur oranino, quoraodo datur aniraa nascentibus, aut solutio huius quaestionis adraittetur, quae contraria non sit a peritissirais rebus, quas de originali peccato fides catholica novit, nisi regenerentur in Christo sine dubitatione daranandi." Haec Augustinus. De aniraa prirai parentis infallibiliter supponit eara ex nihilo fuisse creatara. Unde 20 Contra Adversarium Legis et Prophetanim. lib. priraos dicit: „Aniraara non partera esse Dei, nec de substantia eius et natura creatara, <sed> ex nihilo factara dubitare fas non est."
Alii autera auctore<s> aperte de hac positione definierunt. Unde De Ecclesiasticis Dogmatibus cap. 13 « : „Diciraus corpus per coniugii 25 copulara serainari ac forraato iara corpore aniraara creari et infundi." Et Hieronyraus, Epistula 24 ^: „Qui aniraas ex una <aniraa> propa- gari asserit et non in corpora iuxta exeraplura prirai horainis quotidie infundi, anathema sit."
Sciendum igitur quod circa originem aniraarura diversi fuerunt 3u- errores.
Quidara enim dicebant de substantia divina crearis, quia dicitur, Gen. II (7): „Inspiravit in faciem eius spiraculum vitae". Quod irapro- batur quia divina substantia imrautabilis. Item divina substantia est simplex et incomposita, <et> non potest esse forma rebus. 85
Alii dixerunt, eara de corporibus traduci, ita quod etiam aniraae
3 tum] causaC?) cum (?) 10 eam] eum 15 amoveat] amoneatur
16 solutio] solutionem 19 damnandi] dampnos dampnandis 21 lib.] ui'
26 et infundi] + et infundi 28 exemplumj e.xepla 29 iniundi] iit 32 diciturj super 34 quia] quod
1 Ep. 190 (alias 157), V {PL 33, 862 n. 16).
2 Ibidem. 3 Ep. 166, 4 (PL 33, 724 n. 8).
4 PL 32, 649; cfr. De Gen. ad Lit. X, 18 (PL 34, 385 n. 32) seqq.
5 I, 15 (PL 42, 615 n. 22). 6 xiV {PL 58, 984).
■^ Locus citatus non reperitur in epistolis Hieronymi ad Augustinum. Cfr. Montefortino III, 1033 (nota).
« PL 22, 1085 {Ep. Hieronymi 126, 1); PL 23, 371.
Quaestio I. 7
corporales existant. Et iste hiit error Tertulliani, ut patet De Hae- resibus 85 1.
Alii ponebant eandem formaliter traduci sicut animas sensitivas. Et hic fuit error I^ u c i f e r a n i 2, sicut patet De Haeresibus cap. 80 ^.
5 Alii de nihilo creatas, sed simul omnes in principio temporis. Et
iste fuit error Origenis^ ut dicit capitulum Gennadii^.
His vero omnibus erroribus dimissis dicendum : animas singillatim |'^ creari de nihilo quotidie et formatis infundi corporibus.
Cuius ratio sumitur ex parte divinae operationis et a parte opera-
10 tionis naturalis et a parte originis sive rationis causalis vel seminalis.
Primo dico a parte divinae operationis. Quoniam si Deus faceret
animam rationalem de aliquo, aut faceret eam super vires naturae modo
mirabili et miraculoso, aut faceret eam iam cooperante natura. Si primo
modo, tunc rediret eadem quaestio. Quoniam si non esset secundum
lo rationem seminalem, sequeretur secundum rationem Anselmi«, quod non contrahat culpam originalem. Per hoc probatur quod Christus non contraxit originale peccatum.
Sicut ergo videmus, est dicendum: animam creari ex nihilo et animam <non> miraculose de aliqua materia educi.
20 Quod si ponatur facere animam H rationalem natura cooperante, fol. 35^ a
hoc est ponere animam rationalem habere rationem seminalem et posse per virtutem naturalem educi de potentia in actum. Quod est impossi-\ bile, quoniam operatio naturalis est operatio virtutis corporalis quae| non <potest> attingere <nisi> ad formam corporalem, quae vel exten-f
25 ditur in corpore vel dependet a corpore. Quod non est intellectus. Unde Philosophus, XVI. De Animalibus ^ : „InteIIectus intrat autem ab extrinseco", eo quod ipse solus est divinus, quoniam operatio eius non habet communicationem cum operatione corporali aliquo modo. Amplius : quidquid per naturam generatur, et corrumpitur ».
30 Amplius: si esset ex operatione naturae, nunquam transcenderet
terminos naturae. Cum igitur anima nata sit cognoscere lumen in- creatum, cuius et obtinendi habet desiderium innatum, oportet quod esse habeat ab eodem fine, qui naturaliter delectat, quia nihil potest transcendere suam originem naturalem. Sicut igitur nata est ad Deum
35 cognoscendum ascendere, sic necesse est eam a Deo descendere '■>. Et
1 TertuUiani] Tusculani 5 temporis] temporibus 6 dicit] manet la- cuna pro numero 10 originis] originalis 32 obtinendi] obtinentia
1 86 {PL 42, 46).
2 Cfr. De Eccl. Dogm. XIV {PL 58, 984) et PL 58, 1020 D.
3 81 [PL 42, 45).
4 IleQl &Qx<bv III, 5, 4 (Koetschau, p. 273 seqq.). S. Hieronymi Epist. (126) ad Marcellinum et Anapsychiam {PL 22, 1085) etiam Pythagoras et Pla- tonici hoc sensisse dicuntur.
5 PL 58, 984 et 1020 B. Bonav., Op. omn. II, 448 seqq.; Monte- fortino III, 1036.
6 De Conc. Virg. XIII (p. 150 b). ^ De Gen. Anim. II, 3.
8 Bonav., Op. omn. II, 452 a. ^ Bonav:, Op. omn. II, 453^.
H Johannis Pechami Quaestiones.
hanc rationem insinuat Eccl.esiastes ultimo (7): „Revertatur pulvis in terram suam, unde erat, et spiritus redeat ad Dominum qui dedit illum."
Amplius : idem patet considerando illud quod posset poni pro ratione eius originali vel causali. Quoniam illud necessario, si quid s esset, aliqua forma corporalis vel materialis, quia contraria <non> sunt in eadem potentia. Ergo animatum et inanimatum <non> sunt in eadem potentia tormae substantialis. Cum igitur impossibile sit formam materialem a materia separari, impossibile est aliquam formam ad gra- dum separabilitatis promoveri. Cum igitur secundum philosophos et lo theologos anima rationalis sit separabilis, impossibile est eam habere fundamentum alicuius formae corporalis.
Amplius: Nec ab anima generantis, quia simplex et partem non habet. Unde nihil potest separari ab ea. Nec potest ipsa multiplicari ab ea sicut lumen. Non enim habet multiplicationem naturalem rei is permanentis, sicut cum candela illuminatur a candela, quia talis multi- plicatio est generatio et eductio de potentia materiae. Nec potest esse per multiplicationem intentionalem. sicut generatur lumen a luminoso; quia quod sic gignitur, non habet essentiam permanentem.
D. Solutio obiectorum.
20
1. Ad primum dicendum quod informis materia potest intelligi duobus modis : Aut ut intelligatur materia theorica corporalis, illud chaos implens totam vacuitatem caeli empyrei; — quod innuerunt alii sancti ab Augustino — et sic nihil intellectuale fuit de ipsa; — aut ut in- telligatur materia per se divisibilis, secundum quod intelligitur abstracta 25 ab omni forma secundum considerationem metaphysicam — et sic de ea creata sunt omnia, corporalia et spiritualia, sensibilia et insensibilia Et sic loquitur Augustinus de materia, XII. Confessionum^ : „Tu Domine fecisti mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re penes nullam rem." Et Super Gen. ad Litt. Y^: „Non itaque temporali, ao sed causali prius facta est informis formabilis materies, et spiritualis et corporalis, de qua quidem faceret quod faciendum esset." Item Super Gen. contra Manichaeum ^ : „Primo ideo Deus rectissime credit<ur> de nihilo omnia fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa tamen materia de nihilo facta est. Ita fuit dicta 35 firmamentum etc." Credo per firmamentum caeli materiam corporalem rertim visibilium fuisse discretam. Augustinus autem illud chaos non posuit rerum distinctionem tempore praecedere. Et sic patet ad duas primas auctoritates Augustini.
2 dedit iUum sic corrigitur in margine; textus habet: fecit eura 15 Non] quod autem 26 abj aut 32 faceret] in margine corr. in: fecit
1 XII, 8 [PL 32, 829 n. 8). 2 y, 5,(/>L 34, 326 n. 13)
3 I, 6 {PL 34, 178 n. 10).
Quaostio I. 9
2. Ad secundum <dicendum> quod omnia creata sunt liaec in ratione causali, vel sua vel corporis sibi quodammodo essentialis vel saltem in suo simili.
3. Ad tertium dicendum quod quantum ad hoc est simile de anima 5 rationali et irrationali, quia neutra earum corpus. Tunc enim duo cor-
pora in eodem loco essent. Sed in loco eodem <duo corpora esse non possunt.) Sed in hoc est dissimile, quia irrationalis anima potest habere formam corporalem pro ratione originali et quasi materiali, non autem rationalis, ut probatum est.
10 4. Ad quartum dicendum quod non intendit Philosophus dicere
aliquam potentiam animae descindi in spermate. Dicit enim infra eodem capitulo quod sperma habet animam potentia, actu autem non. Sed est virtus paterna in semine transfusa, quae quidem operatur ad pro- ductionem animae specialis. Et dicitur res divlna ; et quia non distincte
15 <agit> ad operationem membrorum quasi per modum artis incipientis a corde, ideo dicitur intellectus quasi similis intellectui in operando. Quod autem non de anima loquitur patet, quia sequitur: et ideo spiritus non separatur a spermate et ipse dissolvetur i| et impletur vento, quo- m. 35^ b niam substantia eius est humida et aquosa.
20 5. Ad quintum dicendum quod perfectio in principiando est a per-
fectione in essendo, quae ad producendum ordinatur. Anima autem intellectiva, quia res est, sequitur hoc, quod dicit: Quia quanto est dignior bruto, verum est in virtute productiva vel generativa. Ideo generat aggregatum essentialiter ordinatum ad animam rationalem.
25 Quod autem ad animam rationalem non potest attingere, non est ex impotentia vel indignitate^ sed summa hominis dignitate, qua supra naturalem modum est ad imaginem Dei.
6. Ad sextum <dicendum> quod homo generat hominem, et aggre- gatum, quia generat quidquid est in homine generabile ; tamen <generat
30 hominem,> quia illud quod per se generat est ordinatum essentialiter ad animam rationalem. Unde credo quod, si per impossibile Deus non infunderet animam rationalem, necessario deficeret.
7. Ad septimum dicendum quod generatur <compositum> ex cor- pore et anima sensitiva, quae non corrumpitur adveniente anima ra-
35 tionali, sed completur. Et quod generatum et anima rationalis, quae infunditur, non sunt duae animae sed una. Sicut homo est una sub- stantia ex anima <et corpore> composita.
8. Ad octavum de similitudine maiori etc. credo quod anima sen- sitiva brutalis et vegetabilis non sunt in genere <substantiae> spiritualis,
40 quamvis habeant esse spirituale et incorporeum, quia substantia spiri- tualis dividitur per unibilem et non unibilem, et non operatur nisi cor- pore mediante.
7 dissimile] divisibile 14 specialisl species 20 perfectio in] per-
lectionem 31 rationalem] rationabilem 38 octavum] VII 41 unibilem et non unibilem] carnalem et non universalem
1 Cfr. Bonav., Op. omn. II, 743a.
10 Johannis Pechami Quaestiones.
9. et 10. Nonum et decimum concedo, quia nihil tale potest esse in natura, quod non sit forma corporalis vel spiritualis. Quod si quaeras, qualiter de forma corporali potest fieri forma spiritualis, quae est tota ubique, dico quod anima sensitiva dicitur ubique tota per quandem sui unigeneitatem, quia ubique est radix insensitivae virium insensi- 5 tivarum, non autem est ubique tota simplicitate sicut anima rationalis. Unde Augustinus, De Quantitate Animae^ videtur dicere, quod talis anima, licet non sit per se divisibilis, tamen possit dividi ad divisionem corporis. Et Avicenna, VI. Naturalium^: „Anima istius animalis una est in effectu, sed multiplex in potentia multiplicitate animarum." lo
11. Ad undecimum dicendum quod agentium quaedam dant totam speciem, sicut illa in quibus est species tota infra terminos naturae; in aliis quidquid potest natura ex beneficio conditoris, residuum supplet dator formae.
12. Ad duodecimum patet, quia lumen non gignit similitudinem is permanentem, sed intellectualem et fientem. Semen autem quod sibi simile generat est per admixtionem alterius materiae, sicut patet in grano putrefacto. Quae omnia indignitatem important.
13. Ad decimum tertium dicendum quod quidam dicunt quod illud quod praecedit infusionem animae rationalis non est nisi virtus quaedam 20 intentionalis. Hoc est falsum manifeste dicente Philosopiio, XVI. De Animalibus'^: „Necesse erit in concepto prius anima cibativa, et cum creverit erit in eo anima sensibilis, per quam dicitur animal. Et non erit animal simul et homo, necque equus et animal, sed complementum erit in ultimo." 25
Alii fatentur ibi esse animal, sed perire adveniente anima rationali. Quod falsum apparet, quia natura nihil agit ad corruptionem. Amplius: nihil corrumpitur nisi per contrarium vel subtractionem. Anima autem rationalis adveniens non habet oppositionem cum sensitiva, quae fuit dispositio necessaria ad ipsam. Item Philosophus ante praedicta'30 verba dicit: „Sermo dicentis quod illud quod homo operatur corrumpitur, postquam fecerit omnia membra, est falsus." Manet ergo sensitiva genita et fit materialis dispositio ad intellectum ab extra venientem. In quo intellectu, si sint vires sensitivae vel non, inferJus inquiretur^.
14. Ad decimum quartum <dicendum> quod necessitas coactionis 35 repugnat libertati, non autem necessitas immobilis propositi. Ergo Deus voluntate facit et quodammodo voluntario facit, non coacte, sed non mobili voluntate.
15. Ad decimum quintum . . . (deest solutio).
16. Ad decimum sextum dicendum quod illa natura nobilissimum 40 subiectum procurat, scilicet corpus organicum, dispositum ad vitam
2 Quod] quia 5 insensitivae] in senectute 16 Semen] lumen 17 est] ? 36 repugnat] repugnationis 40 decimum sextum] XV. Sed ad hoc solutio deest 41 subiectum] substantiae (?)
1 Praesertim cap. 31 (PL 32, 1069 seqq.) ^ Locum non inveni.
3 De Gen. Anim. 11, 3. ■» Q. VII.
Quaestio I. 11
rationalem. Non tamen producit vitam rationalem, quia non generat secundum quod rationale.
17. Ad decimum septimum dicendum quod ibi est sermo de his quae sunt inter terminos naturae. 5 18. Ad duodevicesimum patet.
19. Ad undevicesimum dicendum quod universaliter differentiae sunt in potestate generis; sed quaedam in potestate activii, — et hoc, licet videatur esse dignitatis, imphcat tamen indignitatem et materiali- tatem — ; quaedem autem in potestate partim activa et partim passiva
10 vel receptiva — et sic est de rationaii differentia.
20. Ad vicesimum <dicendum> quod nec decuit, quia decuit eum nobilissimam productionem sibi tantummodo re- 1| servare; nec ad hoc /bi. 35 « a apta extitit materia. Immo repugnat simplicitas animae rationalis.
Ad hoc quod dicit quod materia prima est simpUcior quam ma- 15 teria animae, quia in anima est contracta, dico quod non omnis additio vel contractio minuit simplicitatem, sed illa quae est per rem materialem. V. g. intellectus, cum acquirit cognitionem rei ignotae, determinatur per speciem intelligentem nec tamen propter hoc minuitur eius simpli- citas. Forma igitur materiae rationalis animae, quia simplex est, ma- 20 teriae animae simplicitatem non minuit, sed perficit.
21. Ad vicesimum primum <dicendum> quod loquitur de forma et subiecto naturali.
22. Ad vicesimum secundum <dicendum> quod genus et differentia potentiae naturalis sunt unum numero, non autem genus et differentia
25 partim supernaturalis ; nisi idem numero <dicantur>, quia perficiunt idem individuum numero.
23. Ad vicesimum tertium <dicendum> quod species dicit totum esse individuorum, inquantum includit essentias omnium generum supe- riorum. Quod ergo dicit ab eodem habet esse a quo habet esse
30 specifiicum, verum est ubi specificum est potentiae naturaUs.
24. Ad vicesimum quartum <dicendum> quod id habet veritatem, secundum appetitum rei, quae est intra terminos naturae.
25. Ad vicesimum quintum <dicendum> quod hoc verum est de duobus, qui se consequuntur per naturalem cohaerentiam. Et non est
35 in proposito, sed ex beneplacito creatoris assistentis naturae. Similiter dicendum quod quies est naturalis, quando motus est tota causa quietis. Quod non est <in> proposito.
26. Ad vicesimum sextum dicendum quod auctorem naturae decet complere quod contulit naturae. Quia igitur rectissime contulit naturae
40 humanae fecunditatem speciei multiplicabilem, nullo modo decet eum subtrahere quod suum est in hac multiplicatione. Amplius: infectio <est ex> sola originali infectione. Si ergo ex detrimento Adae infi-
8 implicat] triplicat 11 qula] quin 12 nobilissimam] nobilissime
19 materiae animae] m^e m^ 30 ubi] nisi naturalis] naturale 32 secundum appetitum] sed appetitu 35 Sed ex beneplacito] repetitur assistentis] assi- stentias 39 naturae] niliil 42 infectione] -}- melius est non esse quam sic esse. Vide in Hne Imius solutionis detrimento] -f de in margine
12 Johannis Pechaini Quaestiones.
ciuntur, cum non sint ex ipso, <hoc est> quia ipse corrupit corpoream naturam quae est in ipso, nec Deus debebat dimittere bonum quod est ipse. — Ad argumentum respondendum quod non est simile de culpa et poena. Quia omnis poena est a Deo, ideo Deus nullum punit essen- tialiter pro culpa aliena. Sed peccatum non est ab ipso. Ideo <a Deo> 5 permittitur tantum animam maculari a contagio. Sed quaeritur: quare permittit? Dico: quia decet eum perficere quod incepit. Item melius est animae sic esse quam non esse.
27. Per hoc patet ad vicesimum septimum quod non est simile de corruptione culpabili et poenali. lo
fol. 35 " a
Quaestio 11.
Quaeritur utrum anima rationalis sit immortalis ^ A. Ostenditur quod non.
1. Damascenus, II. lib. cap. II 2 : „ImmortaIis est angelus; non natura, sed gratia." Eadem ratione et anima rationalis. Et tale est is unumquodque quod temporale ex natura propria. Ergo etc.
2. Item Damascenus eodem capitulo immediato: „Omne quod incipit esse, et finitur per naturam, ut ita non sit immortale."
3. Item lib. I cap. IV 3 ostendens Dei incomprehensibilitatem dicit: „Compositio est principium pugnae, pugna distantiae, distantia vero solu- -0 tionis. Ergo vero alienum est a Deo omnino."
4. Item eodem libro cap. VIII'': „Causatum tamen compositum et fluxibile et circumscriptibile et formam habens et corruptibile." Et loquitur de creato ad imaginem.
5. Item Philosophus'^: „In omni re mota necesse est imaginari 25 materiam. Sed anima mobilis est. Sequitur enim corpus in suis pas- sionibus, sicut econtra corpus animam in suis actionibus. Item et mo- vetur localiter. Sed materia est causa corruptionis.
6. Item rationes quae assignantur de imagine — quia imago non esset, si termino mortis clauderetur« — , nihil videntur valere dicente 30
7 quia] quod 9 vicesimum septimum] male corrigitur in: XXVIII. 18 sit immortale] sint immortales 19 hb. 1] lib. 3 incoraprehensibilitatem] im- possibilitatem 20 est principium pugnae] est principlum est pugna 26 SedJ si 30 mortis] nicetis
1 Bonav., Op. omn. II, 458 seqq. Thomas, Summa theol. p. I q. 75 a. (i. Contra Gent. II, 79 et 83. 2 pq 94^ §67.
3 I, 4 {ibidem 797). „Compositio siquidem pugnae origo est, pugna dissidii, dissiduum solutionis, solutio autem a Deo:* prorsus aliena est."
"^ I, 8 {ibidem 814). „Quod enim creatum, et compositum et caducum et mutabile et circumscriptum et corruptibile est." & Met. I, 2.
*> Cfr. De Spiritu et Anima (inter opera Augustini) c. 18. „Non enim poterat esse imago et similitudo Dei, si mortis termino clauderetur" (PL 40. 793) et Cassiod., De Anima c. 8 {PL 70, 1293 C seqq.). Argumentum formatum videtur ex iis, quae dicit August. XIV. De Trin. c. 3 (PL 42, 1040 n. b). Vide Bonav., Op. omn. II, 411 3.
Quaestio II. 13
Damasceno cap. VIII, I. lib. > : „Impossibile est enim inveniri in crea- tura imaginem intransmutabiiem modum sanctae Trinitatis ostenden- tem." Ergo ratio immutabilitatis non invenitur in imagine creata
7. Item si mortalitas repugnaret imagini, homo non esset imago 5 Dei. Quare enim anima non potest mori cum corpore morienti et
resurgere cum corpore resurgente?
8. Item ratio solet assignari propter remunerationem^. Aliter enim liberior esset iniustitia quam iustitia. Non valent dictae rationes.
9. Item rationes Augustini videntur invalidae. H Arguit enim fol. 35^ 10 sic^: „Anima cognoscit veritatem. Veritas est immortalis. Ergo et
anima." Inde quidem non videtur sequi, quia eadem ratione esset anima aeterna <a parte ante>. — Item: aut loquitur de veritate, quae est in anima sicut in subiecto, aut de illa quam habet anima pro obiecto. Si primo modo, certum est, quod nihil tale est immutabile. <Si secundo 15 modo> : sed certum est quod anima nihil attingit, quod penitus immutabile.
10. Item intellectus corrumpitur quodam interius corrupto, ut dicit Philosophus''. Ex hoc sic arguo: Sensitiva probatur operari me- diante corpore, quia eius operatio dependet a corpore et impeditur ipso impedito''; et per hoc patet eam esse corruptibilem. Ergo eadem
20 ratione, si intellectus impeditur in operando quodam interius corrupto et simpliciter dependet a corpore.
11. Item tres sunt mutationes: una supernaturalis, alia naturalis substantialis, tertia accidentalis naturalis. Et primum in omni genere est causa omnium posteriorum ^, et omnes creaturae dicuntur vertibiles
25 et mutabiles, in quantum ex nihilo. Cum igitur posita causa ponitur effectus'', ubicumque est mutatio prima, scilicet creatio, erit quaelibet alia*^.
3 imagine] imaginatione 4 raortalitas] mortalitatis imagini] imagina- tioni 8 dictae] dde 19 corruptibilem] incorruptibilem
1 PG 94, 821. „Neque enim fieri potest ut in rebus creatis imago uUa aut similitudo reperiatur, quae sanctae Trinitatis modum in seipsa citra ullam dissimilitudinis notam repraesentet."
2 Cfr. Bonav., Op. omn. II, 458 b. „NulIum bonum est irremuneratum et nuUum malum est impunitum" est axioma scholasticum, quod formatum videtur ex Boethio, De Cons. IV, prosa 1. et 4. Cfr. Plato, Phaedo (ed. Serrani, tom. I pag. 107). Vide Bonav., l. c, nota 6.
3 Solil. II, 2 {PL 32, 886, n. 2); II, 13 {ihidem 896, n. 24); De Immort- Anim. 1 {PL 32, 1021, n. 1), 4 {ib. 1023, n. 5), 6 {Ib. 1025,. n. 10). Epist. ad Nebridium (3, alias 151; PL 33, 63 seqq.).
4 De Anim. I, 4 (text. 66).
5 De Anim. II, 12 (text. 121).
^ Clr. Bonav., Op. omn. I, 470. „Ratio primitatis in aliquo genere est ratio principiandi in illo."
' Clr. Avicenna, Metaph. IX, 1. „Causa, quantum in se est, facit ne- cessario esse causatum;" vide eiusdem: Tractatus de Definitionibus et Quae- sitis (ed. Venet. 1546, fol. 136); Aristoteles, Phys. II, 3; (text. 37) „<Causae> actu quidem existentes et singulares et ea quorum sunt causae simul sunt et non sunt." Cfr,. Metaph. VIII, 5 (IX. text. 10).
8 Cfr. Damascenus, De Fide orthod. I, 3; II, 27. „Omne quod a ver- sione incipit, in versionem tendit."
14 Johannis Pecharai Quaestiones.
12. Item anima rationalis habet <mutationem> primam et tertiam, quia variatur secundum accidentia, quare et non mediam?
13. Item anima est forma corporis' aut per essentiam aut per accidens. Si per essentiam, — ergo quando desinit esse forma, desinit esse essentia ; et ita <est> in corpore moriente. Si per accidens ali- 5 quod, — ergo ex corpore et anima non fit unum nisi per accidens.
14. Item si est immortalis, est infinita in duratione et habet esse infinitum; aut igitur a se aut a Deo. Non a se, quia omnis creatura est finita. Si a Deo — contra: incorruptibile et corruptibile differunt secundum formam et genus secundum Philosophum^. Nihil autem lo potest a Deo habere, ut sit simul in diversis generibus. Ergo etc.
15. Item Philosophus probat 3 ex infinitate <motus> infinitatem et simplicitatem motoris. Sed si esset semper anima, semper posset movere. Ergo secundum hoc semper erit infinita et simplex infinitae simplicitatis. Quod est impossibile. Ergo non est immortalis. i^
16. Item anima rationalis est imago Dei in quantum est capax eius *. Triplex autem est imago : creationis, recreationis et similitudinis. Imago creationis est in potentiis naturalibus ; imago recreationis in vir- tutibus theologicis ; imago similitudinis in tribus dotibus. Sed secundum imaginem similitudinis immediatius ordinatur ad suum imaginatum quam 20 secundum imaginem naturalem. Ergo si haec est corruptibilis imago, multo fortius naturalis.
17. Item anima componitur ex principiis^ et componitur alteri. Et prius est eam in se componi et deinde componi alteri. Sed in eodem uno destructo posteriori destruitur priuss, et maxime in dignioribus 25 rebus. Sicut cum homo cessat esse homo, cessat esse animal. Ergo destructa compositione animae cum alio destruetur compositio eius in se ipsa.
18. Item differentia generis superioris aequaliter convenit omnibus contentis sub genere^; v. gr. corporeum convenit omni corpori. Arguo 3o ergo : quia substantia dividitur per corporalem et spiritualem, sicut ens dividitur per corruptibile et incorruptibile, ergo si aliquae spirituales substantiae sunt corruptibiles, ut animae brutorum, ergo illud aequaliter convenit his, quae sunt in <eodem> genere. *■
19. Item quidquid est infinitum, habet aptitudinem infinitam. Ergo 35 quod est inaequale infinito, habet defectibilitatem infinitam. Sed non
1 Item] + erit tertiam] aeternam 4 accidens] alia, corrigitur in
alius ergo quando desinit] -J- ergo quando desinit 14 erit] erunt 20 iraagi- nem] iraaginorura 21 corruptibilis] corporalis et 24 alteri] alterius 32 ergo] 6" 36 quod] quae
1 Cfr. Avicenna, VI. Nat. I, 3,
2 Metaph. IX, 10 (X, text. 26). 3 De caelo I, 7 (text. 57). * Aug., De Trin. XIV, 8 {PL 42, 1044, n. 11).
5 Vide infra quaest. XXV.
6 Cfr. „Prius est, si est posterius". Phys. V (text. com. 13). Vide infra 16, not. 2.
7 Cfr. Arist, Top. IV, 1.
Qiiaestio II. 15
est actualitas infinita sine actu infinito. Ergo nec defectibilitas infinita sine defectu infinito. Sed hoc non esset sine corruptione vel annihi- latione. Ergo omne <defectibile> infinitum annihilatur, vel saltem quod minus corrumpitur. 5 Item cum plus sit annihilari quam mori vel corrumpi, si est anni-
hilabile in quantum finitum, muito magis est corruptibile. ^. 20. Item si anima est immortalis, aut hoc habet a propria natura
aut ab extrinseca influentia. Non primo modo, ergo nec secundum sufficit. Video enim, quod lumen ad praesentiam luminosi non corrum- 10 pitur in medio propter influentiam lumino<si>. |1 Ita si anima est immor- fol. 36^ a talis, tantum ex manutentia supernaturaliter est immortalis.
21. Item eiusdem potentiae est dare esse et continuationem ipsius esse 1. Sed Deus hon dat esse animae nisi in corpore. Ergo nec con- tinua<tionem> sui esse. Ergo mortuo corpore necesse est animam
15 interimere.
22. Item si est immortalis, et incorruptibilis. Sed non incorrup- tibilis. Ergo etc. Probatio assumptae : Quia corruptibile dicit potentiam in anima. Ergo incorruptibile privat potentiam in animata substantia. Sed substantia est res prima generis-. Ergo incorruptibile privat omnem
20 potentiam generis. Sed nihil est in genere, in quo non sit potentia generis. Ergo si anima rationalis est incorruptibilis, non est in genere ; vel si est in genere, non est incorruptibilis. Quod autem corruptibile dicat potentiam in substantia probabat sic: Potentia <et> privatio idem important secundum Commentatorem^. Sed corruptibile dicit priva-
25 tionem. Ergo et potentiam.
Amplius corruptibile est mutabiie, non in nihil sed in aliquid. Et hoc mediante potentia naturali. Ideo corruptibile simpliciter dicit potentiam.
23. Item anima habet materiam^. Sed in natura materiae neces- 30 saria est privatio secundum Philosophum^. Ubi autem privatio, cor-
ruptio esse potest. Ergo ubi materia, corruptio. Unde Philosophus in VII. <^Metaph.y^: „Materia est in quolibet, quod potest esse et non esse."
24. Item omne iilud per quod res ponitur in specie est omnis forma substantialis. Per differentiam rationalem homo ponitur in specie. Ergo
35 etc. Sed homo est mortalis et corruptibilis. Non autem corpus <tantum>, sicut nec generatur materia tantum, sed totum'. Ergo totus homo a pari in morte corrumpitur.
10 luminosi] fol. 36 r a -f- ut cum dicitur corruptibile quod est corruptibile ex se ergo etc. Ita] Item 14 sui] fra
1 Bonav., Op. omn. U, 468 b.
2 Cfr. Bonav. , Op. omn. V, 350 b, ubi dicitur substantia genus genera- lissimum.
^ Commentator dicit privationis causam esse materiara; Phys. VIII, com. 72; alium locum nec Julii Palamedis Adriensis (Venet. 1562) nec Zimarae (Venet. 1548) Tabula exhibet.
4 Vide infra quaest. XXV. 5 phys. I, 9 (text. et com. 81).
6 Metaph. VI, 7 (VII, text. 22). ■? Metaph. VI, 9 (VII, com. 32).
IH Johannis Pechami Quaestiones.
25. Item secundum Augustinum De Fide ad Petrum^: „Anima est defectibilis, quia ex nihilo." Ergo et mortalis. Consequentia pro- batur: Quia omne indefectibile est immortale. Ergo omne defectibile est mortale. — Item destructo superiori destruitur inferius 2. Ergo cuni semper esse sit superius ad semper vivere, destructo primo destruitur 5 secundum. Sed animae non convenit semper esse. Ergo nec semper vivere. Quod autem ei non conveniat semper esse ostenditur: Quia in semper esse tria concurrunt: primitas, simplicitas et indistantia a primo. Primitas, inquam, dicente Philosopho^: Quoniam principia opor- tet semper manere. Sed anima non est de primis principlis. Item sim- '<• plicitas, quia omne simplex est immortale. Sed anima non est simplex. Unde Augustinus, SuperGen.Wl*: „Si quiddam incommutabile esset in anima, nullo modo eius quasi 'materiam quaerere debemus." lam ergo per oppositum, cum sit mutabilis, habet materiam. Item longe distat
a primo , quoniam infinite et per consequens aequaliter cum omni is creatura. Ergo sicut aliae creaturae mortales et corruptibiles sic <anima. Et sicut in aliis creaturis) accidentia sunt a substantia, sic corrumpuntur et variantur per corruptionem substantiae — ergo si anima est corrup- tibilis in substantia, est etiam corruptibilis in accidentibus.
26. Item ultima differentia in definitione hominis est mortale et 20 separat nos a diis. Sed ultima differentia est a perfectione ultima. Ergo mortalitas est ab anima rationali. Ergo sicut anima rationalis necessario est corruptio, est corruptibilis.
27. Item quaecumque duo conveniunt in causa, conveniunt in effectu. Caro et anima conveniunt in causa mortis, scilicet in poena, -> immo anima per se punitur. Sed poena est causa mortis, ergo anima est mortalis.
Respondeo, sic conveniunt in causa ut est ad effectum ordinata.
Item forma animae ei immortaiiter aut mortaliter subsistit. Quaero 30 in qua materia? Aut in materia corporis, et hoc non, quia illa cor- rumpitur. Aut in propria materia, et hoc non videtur, quia haec materia non est nata stare in se, sed ad materiam corporis ordinatur. Ergo idem est iudicandum de ipsa et de materia corporis. — Respondeo, ordi- natur ad materiam corporis non sicut ad finem, sed sicut <ad> rem :jr> ipsa indigentem, sicut etiam animal est propter hominem.
19 accidentibus] agentibus 30 aut] et 31 in materia corporis]
aut in qua materia
1 lU {PL 40, 761, n. 25).
^ Cfr. Arist., Met. VI, 15; X, 1 (VII, text. 54; XI, 1); Porphyrius, De Praedic: (De Communitatibus et differentiis Generis) „Genera quidera priora sunt iis quae sunt sub se positae differentiis : propter quod simul quidem eas auferunt, non autem simul auferuntur ab eis; sublato enim animali, aufertur rationale et irrationale; differentiae vero non amplius simul auferunt genus; nam etsi omnes interimantur, tamen substantia animata sensitiva intelligitur quae est animal". Cfr. etiam; Liber de Causis, prop. 1. Vide Bonav., Op. omn. II, 95 2.
3 Phijs. I, fi (text. 50). 4 VII, fi (PL 84. :^59, n. 9).
Quaestio it. 17
28. Item quaecumque habent genus unum, et materiam unam. Ergo cum corpus sit effectus materiae, quaecumque conveniunt in genere, conveniunt in corpore. Ergo sicut corpus humanum est corrup- tibile, sic est etiam anima rationalis. 5 29. Item omne quod a versione incipit, in versionem tendit secun-
dum Damascenumi. II Sed secundum Damascenum^ Deus sic crea- /bZ. Sfirft turas administrat, ut eas proprio<s> motus agere sinat. Ergo debet ani- mam permittere moveri secundum propriam virtutis inclinationem.
Contra. B.
10 1. Augustinus, De Trin. X, 7^. „Qui substantiam animae ratio-
nalis vitam quandam animantem corpus atque vivificantem esse repe- rerunt, consequenter posuerunt et immortalem, quia viva carere vita non potest." Si igitur anima rationalis est viva essentialiter, non potest privari vita.
15 2. Item arguit sic^: „Capit veritatem. Veritas est immortalis. Ergo
et ipsa." Hoc est argumentum in pluribus locis.
3. Item Anselmus, Monol. LXIX. cap.^^: „Anima nata est, ut Deum semper diligat. Aut hoc habitura est, et tunc est immortalis ; aut non est habitura, quod si sit, aut hoc dimittit sponte aliquando, aut
20 violenter. Sed nefas est dicere summam sapientiam ad hoc eam fecisse, ut amittat tantum bonum aut contemnat aut volens tenere aliqua vio- lentia perdat. Restat igitur ut haec facta sit, ut sine fine amet summam essentiam; at hoc facere non potest, nisi semper vivat." Ergo etc.
4. Item quanto substantia est nobilior, tanto nobilius habet esse. 25 Sed spiritualis substantia, ut anima rationalis. nobilior est omni corpore.
Ergo si aliquod corpus est incorruptibile, et omnis anima rationalis incorruptibilis.
5. Item nihil appetit naturaliter, nisi ad quod est ordinatum na- turaliter. Sed homo naturaliter secundum animam appetit beatitudinem,
30 quae sine immortalitate esse non potest. Ergo est naturaliter immortalis «.
6. Item quaecumque virtus operatur sine corpore, potest esse sine corpore^. Sed anima rationalis secundum Philosophum^ non operatur mediante corpore. Ergo potest esse sine corpore.
8 permittit] permittere 11 — 12 repererunt] receperunt 14 vita] vlva 19 quod] quia 21 volens] nolens 22 amet] perdat 23 at] aut
1 Vide supra p. 13, not. 8; cfr. etiam p. 20, not. 3 et 4.
2 Damascenus? Sed vide Aug., De Civ. Dei VII, 30 (PL 41, 220). „Sic itaque administrat omnia, quae creavit, ut etiam ipsa proprios exercere et agere motus sinat."
3 PL 42, 978, n. 9. * Vide supra p. 13, not. 3. & PL 158, 215. 6 Principia huius argumenti insinuantur ab Arist., Ethie. I, 1 seq. et ab
Aug., De Trin. XIII, 7 {PL 42, 1020, n. 10 seq.). Vide Bonav., Op. omn. II, 459«.
■^ Vide Avicenna, VI. Nat. V, 2, ubi hoc argumentum latius exponitur.
^ De Anim. III, 4 (text. 15). „Et ipse (intellectus) etiam intelligibilis est, sicut ipsa intelligibilia," Cfr. ibidem III, 2 (II. text. 136 seqq.); Magn. Mor. I, 18 (17); hic p. 21, not. 1.
Beitr. XIX, 5 (i. Hieronym. Spettmann, Johannis Pecliami Quaestiones. 2
18 johannis Pechami Quaestiones.
7. Item omnis operatio indeficiens est a substantia indeficiente. Sed intellectus habet operationem indeficientem. Quod probatur: Quia nec corrumpitur magnitudine obiecti vel excellentia i. Immo ex excel- lenti obiecto fit aptior ad intelligendum alia. Nec corrumpitur conti- nuatione operationis suae, quia quanto homo longius vivit, tanto lim- 5 pidius intelligit -^.
8. Item nullus secundum virtutem eligens eligit non esse. Quia nihil eligitur nisi bonum simpliciter vel apparens. Sed homo secundum virtutem moritur pro iustitia^. Ergo mori non est adnihilari. Sed corpus corrumpitur. Ergo vita animae manet. i5
9. Item est corruptio per contrarium et per defectum*. Et illa quae est per defectum rei in se, reducitur ad corruptionem contrarie- tatis. Ergo quod non habet contrarium, nullo modo corrumpitur. Anima rationalis non habet contrarium. Ergo non corrumpitur omnino. Quod autem contrarium non habet patet, quia actio eius propria, quae est 20 in considerando, non habet contrarium.
10. Item anima rationalis, quanto magis se retrahit a corpore et sensibus corporalibus, tanto est perfectioris intellectus. Ergo eius in- tellectus nullo modo dependet a corpore, et ita nec per consequens •eius essentia, quia substantia cognoscitur per potentiam et potentia 25 per operationem.
11. Item si anima rationalis est mortalis et corruptibilis, aut per naturam aut per violentiam. Non per naturam, quia non habet naturam transmutabilem formis contrariis subiectam. Nec per violentiam, quia nihil est corruptibile per violentiam, quod non sit etiam corruptibile 30 per naturam. Ergo etc.
12. Item nuUa substantia stans per essentiam, addit materiam super speciem suam. Anima stat per essentiam suam. Ergo non addit materiam super speciem suam. Ergo non est in potentia ad corrup- tionem, cum talis potentia radicatur in materia. Et haec est ratio 35 Avicennae VI. Nataralium^.
13. Item Avicenna in eodem: „Si anima rationalis dependet a corpore, aut sicut simul ens cum ipso, aut sicut causata ab ipso. Si ut simul, aut hoc ei est essentiale aut accidentale. Si essentiale, tunc
14 moritur] mori cum signo correcmrae 20 actio] distinctio 25 cogno- scitur] cognoscit 28 habet naturam transmutabilem] habet intransmutabilem 38 causata] cuncta
1 Cfr. Arist., De Anim. II, 12 (text. 123; 143); III, 2 et 4 (text. 7).
2 Vide Arist., De Anim. I, 1 (text. 12 seqq.); I, 4 (text. 65 seq.); III, 4 (text. 4 seqq.); Ayicenna, VI. Nat. V, 2. Cfr. Job 12, 12.
3 Cfr. Arist., EtMc. III, 1. „Quaedam autem fortasse sunt, ad quae perpetranda nemo cogi compellive potest, sed potius extrema quaeque pati ac mori convenit."
* Cfr. A r i s t. , De Longit. et Brev. Vitae c. 2; De Juvent. et Senect. etc. c. 5 (c. 3). In hoc duo modi corruptionis recensentur : a se ipso et a contrario ; in illo triplex modus corruptionis insinuatur.
^ V, 2. Ibidem cfr. quoad rationes praecedentes.
Quaestio II. 19
utriusque natura relativa est ad alteram, et tunc utraque est accidens. Si autem est ei accidentale, tunc corpus posset esse corpus sine anima univoce et econtra. Si autem dependet ex corpore ut corpore posterior et causata ab ipso. tunc erit contra: corpus non est causa || animae fol. 36^ a f. in aliquo genere."
14. Item natura nobiiis semper appetit quod melius est in re. Sed habitus est melior quam privatio, ergo immortalitas quam mor- talitas. Sed appetitus naturalis nullus est frustra.
Responsio. C.
10 In iiac quaestione firmatur inquisitio catholicorum assertionibus
philosophorum et consolatur, quod omnes mundi sapientes sic in- veniuntur hanc veritatem <tenuisse.> ut tamen circa eam non eftugerint errorem.
Ponebant ergo animae immortalitatem ignorantes rationem, sicut
15 patet deTullio, qui in tine hbri De Senectute,^ cum persuasisset animae immortalitatem, subiunxit: „Credo deos immortales sparsisse in corda humana, ut essent qui terras tuerentur." Aristoteles qui intellectum mortalem ponebat, dicit tamen in Ethicis^, quod quanto homo est magis virtuosus, tanto pluribus privatur bonis. Avicenna etiam, qui probat
20 animae immortalitatem, dicit eam non posse esse perfectam nisi a corpore separatam, sicut patet IX. Metaphysicae cap. ultimo-'.
Animam igitur posuerunt immortalem omnes nobiles philosophi sicut Pythagoras, Socrates et Socratici, ut Plato et Piato- nici, sicut recitat Tullius in fine libri De Senectute^. Item hoc
2.5 sensere Peripatetici, sicut aliter et hoc senserunt Stoici, sicut Tullius et alii consimiles. Unde dicit in fine De Senectute''' rationes Platonis in hunc modum: „Cum tanta celeritas animorum sit, tanta memoria praeteritorum et futurorum providentia, tot artes, tot scientiae, ut inventa, non posse eam naturam quae res eas continet esse mor-
:io talem, cumque semper status agitatur, nec principium motus habeat, quia ipse se moveat, nec finem quidem habiturus est, quia numquam se ipso fit relicturus et cum natura simplex esset, non posset enim dividi magnoque esse augmento homines scire plura antequam nati sunt, quod eam pueri tum artes difficiles discant, ita celeriter accipiant
35 ut eas non tunc primum accipere videantur, sed reminisci et recordari." Haec Platonis.
Ecce, quibus erroribus veram probat quaestionem. Sic Deus stultam fecit mundi sapientiam^, qui per gloriam suam nos vocavit in admirabile lumen suum^.
40 Hoc senserunt omnes philosophi, exceptis Epicureis*' vilissimis,
1 utraque] utr 2 sinel sicut 3 univoce] uni'e 10 firmatur] mutatio 14 Ponebant] ponebatur 18 quanto] quando (qn) 25 Peripatetici] perypatici 28 providentia] prudentia 31 finem] fidem 34 tum] tum
1 c. 21. 2 Ethic. 1,9(10) (Marchesi, p. XXXV in flne).
^ Met. IX, 7. * L. c. in nota 1. huius paginae.
^ Cfr. Tusc. Disp. I, 24 et 27. « Cfr. I. Cm. 1, 20. ' Cfr. I. Petr. 2, 9.
« Cfr. Diogenes Laertius, nsQi /?tW etc, lib. X {PL 58, 1021 C).
2*
20 Johannis Pechami Quaestiones.
sicut recitat Tullius in De Tusculanis vel in libro De Senectute philosophicos magis eos <dicens> plebeiosi. Quibus similes erant Saducaei, spiritum et resurrectionem negantes, quos arguitDominus Matth. 22 (32); „Non est Deus mortuorum, sed vivorum."
Sciendum quod, ut de libris sanctorum et aliorum coUigitur, septem 5 rationibus irrefragibilibus immortalitas animae demonstratur, scilicet:
1) ex ratione obiecti moventis. Et haec est Augustini;
2) ex ratione intellectualis operationis. Et haec est eius sicut peripatetici philosophi;
3) ex ratione desiderii naturalis. Et haec est Anselmi; lo
4) ex ratione virtutis proficientis. Et haec est ratio Apostoli Petri in disceptatione contra Simonem Magum^;
5) ex dignitate suae substantiae. Et haec est ratio Avicennae;
6) ex ratione suae vitae. Et haec est Augustini;
7) ex consideratione divinae providentiae. 15 J
Primo dico ex ratione obiecti^.
Unde Augustinus, I. Soliloquiorum*: „Si quaelibet disciplina est in animo ut in subiecto inseparabiliter nec interire <veritas> potest, quid, quaeso, de animae perpetua vita dubitamus?" Et infra: immor- talis est igitur anima. Haec eadem ratio ponitur libro De Quantitate 20 Animae ^.
Quae ratio efficaciam habet per hunc modum: Cognoscitur po- tentia per obiectum suum «, quia obiectum est proportionatum potentiae, sicut color visui et sonus auditui. Et hoc intelligendum de obiecto secundum propriam rationem obiecti. Cum igitur sola intellectiva habeat 25 \veritatem secundum rationem indeficientiae pro obiecto, necesse est, ut tantum excedat aliquando aliam potentiam, quantum obiecti propria ratio omnem aliam rationem. V. gr. videt lumen caeleste et lumen terrestre secundum eundem modum et ideo eius discernit rationem incorruptibilitatis in lumine caelesti secundum eundem modum in lu- 30 mine caelesti a lumine terrestri, similiter nec imago nec alia veritas. Cum igitur sola ratio habeat pro obiecto veritatem ut immortalem, necesse est eam esse immortalem. NuIIa autem virtus creata, quae est defectibilis, apprehendit sine refulgentia veritatis increatae, quae sola proprie est immortalis. Necesse est igitur intellectum esse immortalem. 35 fol. 36^ b Item veritatur per hunc || modum : Nullo organo per se utitur, cum
sit res super omnem materialitatem elevata. Ergo obiectum eius non
9 peripatetici] periti 18 nec] + nec 19 animae] anima 28 — 31 Locus eorruptas est 32 cum] tamen 34 apprehendit] apprehenditur 36 per se utitur] praesentialiter
1 Tusc. Disp. I, 23. Clr. Cato maior 18, 66.
2 In Ps. Clementis Recognitionibus verba quae in hunc locum omnino quadrent non iaveniuntur; sed. cf. III c. 30. 39. 40. 41. 42. 43. 49 {PGr. 1, 1296 B. 1300A.B.D. 1301 C.D. 1304 A). 3 cfr. Bonav., Op. own. II, 459 b (11 et 12).
4 Solil. I, 19 {PL 32, 901, n. 33).
5 De Quant. Anim.? Sed: De Immort. Anim. c. 1 (PL 32, 1021).
6 Cfr. Arist., De Anim. II, 4 (text. 33).
I
t
Quaestio 11. 21
est materiale vel organicum. Et ita per consequens ipsa esse non habet organicum ^.
Item alio modo : Quoniam obiectum perficit illud cuius est, et
omnis perfectio est proportionata suo perfectibili, sicut pupilla colori
5 et huiusmodi, ergo necesse est, ut cum intellectus perficiatur a veritate
secundum rationem incorruptibilis, quod intellectus sit de genere in-
corruptibilium.
Item sequitur eadem conclusio alio modo : Quia omne recipiens est denudatum a recipiendo,^ sicut pupilla non est aliquis colorum, quia 10 recipit omnes colores. Cum igitur anima rationalis sit receptiva omnium formarum materialium immaterialiter, secundum quod spoliantur ab omnibus conditionibus materialitatis et corruptibilitatis, (cuiusmodi sunt: quantitas, hic et nunc,) necesse est intellectum carere omni materialitate rei generabilis et corruptibilis. — Haec a parte obiecti.
15 Secundo patet immortalitas ex ratione intellectualis
operationis». Virtus enim, cuius operatio non dependet a corpore, nec ipsa depen- det a corpore. Anima autem intellectiva non intelligit mediante corpore. Quod patet, quia reflectitur in se inter potentias cognitivas. NuIIum 20 autem corporale organum est medium inter ipsam et operationem suam. Item intelligit se intelligere. Item intelligit corpus proprium. Sed inter corpus proprium et intellectum non cadit medium, et ideo non recipit aliquid corporeum nisi factum penitus incorporeum. Ergo virtus in- tellectus a nuUo corpore dependet, et ita non corrumpitur corpore 25 corrupto *.
Sed manet ut postea corrumpi potest, ut patebit. Ergo.
Respondeo: et hoc modo ratiocinandi innituntur philosophi:
Aristoteles et Stoici etc. Unde TuIIius De Tusculanis qu. is.
„Mentem homlnis ipsius, si eam non videas, tamen ut Deum agnoscis
30 ex operibus eius, sic ex memoria rerum et inventione et celeritate
motus cumque pulchritudine virtutis vim divinam mentis agnoscito."
Amplius: Quod solum a se movetur, a se et patitur naturaliter.
Anima solum a se movetur secundum liberum arbitrium. Ergo a se
sola patitur. Et ita, si corrumpitur, a se corrumpitur. Haec est ratio
35Platonis et Socratis in Phaedro et Tullii De Tusculanis 1. q. et
De Republica, VI. lib.e
3 Quoniam] qui 9 recipiendo] recipiente 12 sunt] -|- sunt 22 non] ante 29 si] sed 30 inventione] inventionem 31 vim] vini {sic!) 33 a se] agitur 35 Phaedro] phid^^s
1 Cfr. Arist., De Anim. I, 1 (text. 12 seq.) et in, 4 (text. 4 seqq.); Avicenna, VI. Nat. V, 2.
2 Averroes, III. De Caelo et Mundo, text. 67; cfr. Bonav., Op omn. m, 3221. 3 Bonav., Op. omn. U, 459 a (7 et 8).
* Totum argumentum hoc exhibetur ab Avicenna, VI. Nat. V, 2. 5 Tusc. Disp. I, 29.
« Plato in Phaedro p. 245 C— E (cfr. Macrob. , Somn. Scip., XIV, 1 seqq.); Cic, Tusc. Disp. I, 23; Cic, De Republica VI, 25 et 26.
22 Johannis Pechami Quaestiones.
Amplius: ad hoc est verbum Avicennaei, quia dicit, quod in- tellectus potest intelligere plura intelligibilia infinita virtute activa, non tantum passive, sicut hyle capit forraas.
Tertio ex ratione desiderii naturalis^ quia appetit beatitudinem. Beatitudo autem convenit in perfectione ^ animae ex plenitudine veritatis et bonitatis vel iucunditatis , ut dicunt etiam philosophi^, et <est> status omnium bonorum in aggrega- tione perfectus, ut dicunt theologici. Ad hoc autem nihil est magis necessarium quam inimQrtalitas, sicut nihil magis contrarium quam mor- talitas. Ergo necesse est animam ad hoc ordinatam esse, ut felicitatem lo intellectualem obtineat et possideat sine fine.
Et estratio Anselmi ut dictum est^ Monolog. 69. Et in principio secundi libri „Cur Deus homo?"'' inquit: Ideo homo rationalis est, ut discernat inter iustum et iniustum. In vanum autem discerneret vel discernendi potestatem haberet, si secundum discretionem non vitaret i-^ et amaret. Ad hoc igitur facta est, ut summum bonum diligeret super omnia. Quod Deum dedecet ei auferre <aut concedere>, ut ipsa posset sponte deserere. Ergo etc.
Item ex ratione virtutis proficientis'"'.
Virtus enim pure intellectiva in senibus est potentior quam in 20 iuvenibus'.
Quod autem aliqui senes delirant, est ex laesione organi, sicut etiam propter hoc iuvenes sunt fraenetici, quod raro accidit.
Virtus enim iudicativa et inventiva potior est in senibus quam in iuvenibus, quamvis apprehensiva vel memorativa, quae magis indigent 25 organis, sint expeditiores in iuvenibus. Unde in Job XII (12): „In anti- quis est sapientia et in multo tempore prudentia." Quia igitur iudica- tiva et inventiva sunt in intellectu per communicationem ad lucem aeternam, magis vigent in senibus, in quibus plus est luminis.
Quod autem canes et lupi astutiores videntur antiqui, non est so nisi propter experientiarum multiplicationem et non secundum cremen- tum acuminis et illuminationis, sicut etiam in daemonibus, in quibus fol. 37 >a illuminatio vel acumen non crescit, sed || decrescit magis, et tamen ex- perientia astutiores facit.
6 plenitudinel pulchritudine 17 Quod Deum dedecet| quod sit dilectum ut Deum deceret 19 proficientis] perficicntis 23 quod] quia 26 iu-
venibusl senibus XIII XXII
1 L. c. {VI. Nat. V, 2).
- Bonav. , Op. omn. II, 459 a (5 et 6). Vide ibi notam 2.
3 Cfr. Boethius, De Cons. III, prosa 2. „Beatitudo est status omnium bonorum congregatione perfectus".
■« Cfr. p. 17, notam 5. '■> II, 1 [PL 158, 400). Non stricte ad verba.
" Bonav., Op. omn. II, 459 b (9 et 10).
"' Cfr. Job XII, 12. „In antiquis est sapientia et in multo tempore pru- dentia". Vide etiam Arist., De anima I, 4 (text. 65 seq.); Problem. XXX, 5 (4). Avicenna, loco saepius legato, v. g. hic nota 1.
Quaestio II. 23
Huic concordat A v i c e n n a dicens ' : „Debilitantur partes corporis
in Hne aetatis iuvenalis, quod fit circiter annos 35 vel 40. Virtus autem
apprehendens intelligibilia plerumque non corroboratur nisi ultra hanc
aetatem. Unde si esset de virtutibus corporalibus , deberet esse
5 debilis."
Item alio modo proficit, quia, ut dicit idem in eodem, assiduitas difficilium intelligibilium acquirit virtutem efficacius apprehendendi, quod contra est in sensu.
Item ex dignitate suae substantiae. 10 Cum enim, sicut patuit in praecedenti quaestione, quod <ex> nuLla
forma materiali potest educi, non potest in aliquam formam corruptione
resolvi 2.
Amplius: cum non sit composita ex contrariis, non habet in se
causam corruptionis omnino. 15 Et haec est ratio Tullii De Tusculanis Quaestionibus primo
libro dicentis ^ : „Dubitare non possumus, nisi in pretiosis plumbei sumus,
quin nihil sit animis immixtum, nihil sit concretum, nihil copulatum,
niliil duplex etc. <quod cum> ita sit, certe <non> secerni vel dividi, nec
distrahi potest nec interire."
29 Itemexrationevitaesuae.
Et haec est ratio Augustini, propinqua praedictae*: Anima qui- dem non est vita corporis, sed impressio eius in corpore, propter quod corpus mortale est, quia aliunde vivit. Vita autem animae non aliunde est. Cum igitur non habeat principia dissolubilia, impossibile est eam
25 unquam carere vita.
Item septimo ex consideratione divinae providentiae^
Aliter enim beatior esset iniustitia quam iustitia. Et haec ratio sumi potest ex verbo Apostoli (I) Cor. 15, (19); „Si in hac vita, tunc sperantes miserabiliores sumus omnibus hominibus." 80 Amplius: <si> non esset remuneratio virtutis, nunquam esset mors
eligenda virtutis amore, quod contra documentum est Philosophi, sicut patet in philosophia principali*'.
Propter quod omnes sapientes divini et humani animam immor-
talem senserunt. Et haec communis opinio omnium sufficiens est pro-
35 positi demonstratio '. Unde TuUius De Tusculanis Quaestionibus^ :
18 certe] creatura 24 dissolubilia] indissolubilia 25 unquam] unica 31 eligenda] elicienda 35 Unde] ubi
1 i. c. 2 cfr. Arist., Phys. III, 1 (text. 45). „Omne namque ex quo
est, etiam resolvitur in hoc".
3 Tusc. Disp. I, 29. * Augustinus? Sed cfr. A vicenna, VI. Nat. V, 2, -""
5 Bonav., Op. omn. n, 258 b (3 et 4). « Ethic. III, 1.
' Sed videatur: Scotus, Commentaria Oxoniensia IV, dist. 43, q. 2; Report., ibidem. Cfr. Joh. Capreoli, Defensiones, dist. XLIII, q. 2, a 2 (Tom, Vn, p. 33); Montefortino, III, 471 seqq.
8 Tusc. Disp. 1, 16.
24 Johannis Pechami Quaestiones.
„Ut deos esse natura opinamur qualesque sint, ratione cognoscimus ; sic permanere animas arbitramur consensu nationum omnium."
D. Solutlo obiectorum.
1. Ad primum ergo dicendum est quod immortalitas dicitur tribus modis : uno modo largissime, secundum quod excedit omnem mutabili- & tatem, et naturalem et supernaturalem, substantialem et accidentalem. Sicut ibi Ad Tim. VI, (16): „Qui solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem" i. Alio modo sumitur large, secundum quod excedit versionem, non vertibilitatem, non etiam accidentalem muta- tionem vel naturalem substantialem. Et sic accipitur in definitione lo angeli, quia non habet a natura sua quod <non> vertatur, sed a manu- tentia. Ibi ergo immortalitas accipitur secundum quod excludit ver- sionem, non autem secundum quod excedit corruptionem per princi- piorum resolutionem, quae proprie est immortalitas. Sicut dicit Apo- stolus (I) Cor. 15, (54); „Cum autem mortale hoc induerit immortalitatem, is tunc fiet sermo qui scriptus est etc." Est igitur ex natura sua vertilis per adnihilationem, non autem mortalis per resolutionem, sed natura- liter immortalis; vel immortalitas proprie intelligitur.
Potest responderi, ut Hat sermo vel vis in verbo : immortalitatem suscipiens, non dicit immortalitatem habens. Ex natura quidem 2u habet veram immortalitatem, quara tamen ex natura non obtineat, sed ex creatione gratuita'''.
2. Ad secundum, quodDamascenus loquitur, <dicendum> : finitur per naturam, in quantum in se est, nisi manuteneatur divinitus.
3. Ad tertium dicendum quod sicut in illo argumento, sicut patet 25 ex antecedentibus et consequentibus. Idem tamen de corruptione cor- ruptibilium, quam excludit dictio, unde praemittit qualiter est impossi- bile: quod est ex elementis compositum et in ipsa rursus resolvitur; compositio enim etc. Et postea altera via procedit. Anima autem ex talibus composita non est. 30
4. Ad quartum dicendum quod fluxibile dicit creatum in quantum vertibile.
5. Ad quintum dicendum quod non omnis materia est causa cor- ruptionis^, sed illa quae est privationi subiecta, quod non est materia caeli. Unde Commentator dicit* caelum non habere materiam, 35
2 nationum] edoctionura 9 etiam| autem 12 manutential manucarentia 14 immortalitas] immorlalis 23 finitur] definitur 27 dictio] do
1 Cfr. Aug., De Gen. ad Litt. VII, 28 {PL 34, 372, n. 43).
2 Cfr. Magistrum Sent., lib. II; dist. 19, c. IV (B onav. , Op. omn. II, 456 a) et Aug. , De Gen. ad Litt. VI, 25 {PL 34, 354, n. 36). „Quodammodo creatus est homo immortalis. Quod erat ei de ligno vitae, non de conditione naturae. Mortalis erat conditione corporis animalis, immortalis beneficio Conditorio." Cfr. Aug., De Peccatorum Meritis et Remissis et de Bapt. Parv. c. 3 [PL 44, 110, n. 3.)
3 Cfr. Arist., Phys. II, 21.
^ De Siib. Orb. c. II; vide etiara Metaph. VIII, cora. 12; XII, com. 10.
Quaestio II. 25
quia non vocat materiam nisi privationi coniunctam. Non autem negat
eas <habere materiam) sicut || nec caelum habere subiectum. fol. 37* b
6. Ad sextum <(iicendum> quod ex ratione imaginis sequitur im- mortalitas, quia anima imago est Dei in quantum capax. Capax autem
^ est esse imaginem Dei non nisi per potentias pure inteilectivas, nullo modo cum corpore communicantes, et ita per consequens ab ipso inde- pendentes. Nec est simile de corpore, quia homo totus est imago ra- tione animae.
Haeretici autem, qui ponunt animam cum corpore interire et cum
u» ipso resurgere, errant quidem turpiter, quamquam minus longe quam
rationem et immortalitatem abnegantes. Quod autem dicitDamascenus
non esse in creatura imaginem, intrinsecus intelligit id est invertibiliter-
7. Ad septimum patet.
8. Ad octavum dicendum quod immo deperiret iustitia ad tempus, 15 si anima in morte, quando summe diligit Deum, privatur Deo.
9. Ad nonum dicendum quod rationes Augustini bene concludunt. Nec sequitur, quod sit aeterna a parte ante, quoniam €st <in->capax aeternitatis a parte ante, sed sequitur ut habeat aeternitatem, quatenus eam capere potest.
20 Ad 2. quod Augustinus de utraque veritate loquitur, quia nuUa
veritas ita apprehenditur nisi illustratione veritatis increatae, quam anima attingit vel apprehendit. Est dicendum igitur quod lux, licet increata non videatur ab animis, attingitur tamen ab anima aliquo modo, quod qui <negant> invalidum faciunt et risu dignum argumentum
25 Augustini.
10. Ad decimum dicendum quod duplex est animae operatio, ut distinguit Avicenna VIJ Naturalium. Una est per comparationem ad corpus in abstrahendo a phantasmatibus, aliam habet interiorem intelligendo res abstractas. Habitus autem specierum intelligibilium
30 non est in organo corporali. Unde sicut, si intellectus adeptus de- strueretur causa instrumenti, tunc cum instrumentum rediret in suam dispositionem, esset necessarium illum habitum acquirere. Sed non est ita. Aliquando enim convenit contrarium etc.
Hoc etiam patet, quoniam in somno, quando corpus impeditur,
35 anima apta est suscipere impressiones caelestium revelationum. Animae etiam fraeneticorum, cum sint prope separationem, vident aliquando, quae alii videre non possent. Igitur non impeditur nisi per compara- tionem ad corpus, nec in aliis, nisi in quantum in rebus intelligibilibus aliquando indiget phantasmate.
40 Amplius : <si> off ensa est, ex tribulatione corporis etiam a propria
et ex se desistit actionibus.
Amplius ad hoc est quoniam corpora pessimae dispositionis vel complexionis competunt nobilissimis ingeniis. Unde TuIIius De Tuscu-
4 imago] capax capax] imago 5 est esse imaginem] est imago
21 veritas] -|- et nlsi] nihil 24 qui] -|- laeuna unius verbi 26 decimum] XI. Et deinceps usque XXVI (XXV).
^ 1 VI. Nat. V, 2.
26 Johaiinis Pechami Quaestiones.
lanis Quaestionibus^: „Aristoteles, inquit, ait omnes iiigeniosos melan- cholicos esse, ut ego me tardiorem esse non moleste feram."
11. Ad undecimum dicendum quod radicaliter mutatio illa, quae est creatio, causa est omnium aliarum generalis. Sed quia causa com- munis ad effectum specialem non determinatur nisi per causam pro- 5 priam, non est causa mortis nisi mediante compositione ex contrariis resolubilibus. Quia, sicut dicit Dionysius^, mors non est substantiae consumptio, sed vinctorum discretio.
12. Ad duodecimum dicendum eodem modo. Unde enim ex nihilo habet primam mutationem, et ex eo ipso quod non est perfecte simplex lo habere potest tertiam. Secundam autem habere non posset, nisi com- poneretur ex contrariis.
13. Ad decimum tertium dicendum quod est forma corporis per essentiam ut imprimentem essentiae ut impressam. Cum ergo dicit: „Ergo cum cessat esse forma etc." — sequeretur quidem, si per se 15 cessaret. Tunc autem cessat per accidens, per defectum corporis, nec eessat habitu, sed actu tantum. Quod mirum est philosophos non ad- vertisse. Quidam autem advertentes ponebant animas defunctorum ex hoc forsitan in alia resolvi corpora.
14. Ad decimum quartum dicendum quod habet infinitatem in 20 potentia durationis. Et hanc habet a Deo ut causa efficiente; a se autem ex causa materiali et formali. Quae nuUatenus ad dissolutionem ordinatur, non est corruptibilis a se. Corruptibile quidem proprie dictum est. Et mortale secundum genus aliquo modo differt ab corruptibili. Sed anima quamvis vertibilis sit, non tamen est corruptibilis, quia non 25 est in aliud mutabilis nec resolubilis in principia.
15. Ad decimum quintum dicendum quod probat Philosophus hoc contra motorem primum, de nuUo alio motu aliquo modo. Et ideo
fol. 37^ a bene sequitur de ipso; non <autem> est de i| anima.
16. Ad decimum sextum dicendum de imagine recreationis quod non m simile, quia imago iterationis ideo est corruptibilis, quia est in potentia vertibiliscilicetliberoarbitrio; imago autem creationis in esse invertibili.
17. Ad decimum septimum dicendum quod destructo posteriori aliquando in rebus animatis destruitur prius. Unde simul cessat esse animal et equus. Hoc tamen est per accidens ratione materiae, et non 35 per se. Nec tamen habet veritatem de aliis, sicut patet, et ideo propter hoc cessat esse corpus. Veritatem ergo habet in gradibus vitae natura- liter ordinatis secundum superius et inferius. Quod non est in proposito.
18. Ad duodevicesimum dicendum quod spirituales substantiae corruptibiles non sunt proprie in genere substantiae spiritualis, ut dic- 40 tum est in praecedenti quaestione '.
24 corruptibili] incorruptibili 28 motu) motum 29 de) -|- de 30 ima- gine] imaginatione 34 aliquando — prius] aliquando destruitur prius, aliquando in rebus animatis 36 — 37 et ideo propter hoc] etiam per hoc(?)
1 Tusc. Disp. I, 33; Arist., Problem.- XXX, 1.
2 Eccles. Hierar. II [PL 122, 1079). Cfr. Cicero, Tusc. Disp. I, 29.
3 Vide supra p. 9 n. 8 et cfr. De Eccl. Dogm. c. 17 (PL 58, 984). „Animae aniraalium non sunt substantiae". Vide ibidem 1021 (c. 17).
Qiiaestio U. 27
Amplius autem : Corruptibile esse, quamvis conveniat alicui in
genere, non tamen omni; quia non est proprietas generis secundum se.
19. Ad undevicesimum dicendum quod omne creatum iiabet defectum
infinitum, quia deticit ab intinito, et habet defectum infinitum in quanlum
5 privative seu negative dictum sive dimissum, quia tendit in nihilum.
Ad hoc quod obicit, quod prius est adnihilari etc, dico quod prius est in defectu, et ideo simpliciter minus est. Unde est fallacia consequentis quod dicit: Minus potest, ergo magis potest et plus habet de nihilo, ergo plus de aliquo. Mori enim est resolvi in aliquid. Et si
lu dicat quod omnes creaturae sint aequales, quia omnes habent defecti- bilitatem infinitam, et ita, si una non est corruptibilis nec alia, — dico quod aequales sunt per abnegationem aequalitatis cum infinito. Priva- tiones autem unius habitus omnes non nisi <ut> negationes sunt aequales, sicut omnes caecitates et mortes. Verbi gratia: Non omne non videns
15 aequaliter non videt (catulus ante nonum diem et catus caecus), cum tamen omnes caeci aequaliter sunt caeci. Aliquae ergo magis, aliquae minus accedunt ad illud. Et si dicat quod infinitum non est maius, dico quod infinitas aliquid ponens non est hic.
20. Ad vicesimum dicendum quod immortalitate proprie dicta ex pro- 2u pria natura est immortalis, quia principia eius indissolubiliter sunt unita.
21. Ad vicesimum primum dicendum: de esse et continuatione non sequitur, quia quod dat ei esse in corpore, non est propter corpus, sed propter animam. Unde si corpus perpetuo cessaret, non propter hoc in animam esse cessaret influere.
•:i.5 22. Ad vicesimum secundum dicendum : corruptibile dicit potentiam
in substantia. Haec est distinguenda. Aut enim intelligit differentiae po- tentiam in substantia convertibilem cum substantia, — et sic est falsa, quia substantia dividitur per corruptibilem et incorruptibilem. Aut in sensu dicit potentiam in substantia id est alicuius rei in substantia, —
30 et sic vera est, quia dicit potentiam alterius differentiae substantiae. Cum igitur dicit: ergo incorruptibile dicit vel privat potentiam in sub- stantia, non sequitur nisi quoad primam differentiam cui opponitur, quia privat potentiam corruptionis, non autem potentiam generis, quia illam ponit utraque differentia. Nec est potentia generis tantum ad corrup-
35 tionem, sed principaliter ad permanendum.
Amplius: potentia physice loquendo est illa, quae est ad trans- mutationem, metaphysice autem loquendo potentia est verius quae excludit eam. Unde Philosophus V. i Metaphysicae cap. de potentia: „Potentia dicitur in entibus, quibus res non patitur. Omne enim quod
40 fatigatur et destruitur aut corrumpitur aliqua corruptione, accidit ei hoc, non quia habet aliquam potentiam, sed quia non habet potentiam." Haec verbaPhilosophi. Unde incorruptibile et impassibile et immortale
5 seul sed sive] sH?) 13 — 14 ommes — mortesj omnes non nisi nega- tiones sunt aequales sicut omnes caecitates et mortes sunt aequales 32 quoad primam differentiaml quod prima differentia 43 Unde incorruptibile et im- passibile et immortale] unde corruptibile (?) et impassibile unde in corruptibile et
1 Metaph. V, 12.
28 Johannis Pechami Quaestiones.
et omnia huiusmodi sub nomine privativo dicunt potentiam, et econtra opposita eorum sub nomine positivo privationem, sicut mortale, corrup- tibile. Quod ergo dicit quod potentia et privatio idem, loquitur de po- tentia ptiysice vel minus proprie. Et quod hoc sit verum <concedo>.
Unde Avicenna IV. Metaphysicae cap. de potentiai dicit quod ^ potentia primo dicta est in animalibus virtus, ex qua possunt provenire fol. 37^ b actiones validae, secundo dispositio difficillima |1 patiendi — haec enim est necessaria potentiae, quoniam vehementer patientia non bene agunt, — tertio dispositio quae non patitur nisi parum, quamvis nihil agat, quarto res quae non patiuntur ullo modo, quinto fortitudo ipsa, quae est dis- lo positio animalis, sexto philosophi transtulerunt hoc nomen ad disposi- tionem in quolibet quod est principium variationis.
Ad obiectum quod corruptibile et mortale differunt secundum genus, dico quod loquitur de genere subiectivo, non de genere poten- tiabili. Certum est enim non ignominosa corpora caelestia esse in is genere substantiae.
23. Ad vicesimum tertium <dicendum> quod cum dicitur materia habere in sua natura privationem; restringit li materia<m>ad subiectum transmutationis. Corpora autem caelestia dicuntur» habere subiectum, non materiam. 20
24. Ad vicesimum quartum <dicendum> quod corpora aggregantur, sed tamen differuntur in anima actus informandi.. In elementis mixta corrumpitur et aggregatur, sicut generatur, ut supra expositum est^.
25. Ad vicesimum quintum dicendum quod anima est defectibilis, quia vertibilis, non tamen mortalis. Et quod dicit: omne indefectibile 25 est incorruptibile, dico quod si indefectibile large accipitur. Unde solum est indefectibile, cum nihil privative opponitur. Si indefectibile dicatur in genere, quod non deficit per corruptionem, falsa est prima propositio, quia immortalitas non est nisi ubi est vita, indefectibilitas autem est in corporibus caelestibus. 30
[Reliqua desunt.]
1 privativo] privative 7 difficillima] diffi"e 24 ad — dicendum] Ad XXVI dicendum est. Ad XXVI dicendum quod (sic!)
1 Metaph. IV, 2. 2 p. 9^ „. 7.
Quaestio III. 29
Quaestio III.
Quaeritur utrum possibile sit, in uno homine esse duas animas secundum errorem Manichaei aut alio modo^
Et quod nuUo modo sit possiblle ostenditur sic:
5 1. Dicitur libro De Ecclesiasticis Dogmatibus cap. XIV. 2 : „Neque
duas animas in uno homine esse dicimus, sicut Jacobus et alii qui- dam haereticorum tradunt, unam animalem, qua animatur corpus, et alteram spiritualem, quae rationem ministrat; sed dicimus unam ean- demque animam in homine, quae corpus sua societate vivificat et se
10 ipsam sua ratione disponit." Sic expresse Gennadii <capitulum>.
2. Item anima est actus corporis et dat corpori esse specificum^. Ergo si duae sint animae, duo dabunt esse. Et per consequens unum ens erit dua entia: et duo animalia et duo homines. Quod est im- possibile *.
15 3. Item una anima ad unum corpus se habet sicut duae animae
ad dua corpora et permutatim. Ergo sicut impossibile est unam esse animam in duobus corporibus, sic duas esse animas in unb corpore erit impossibile. Consequentia probatur: Quia communicabilioris ex- istentiae est forma quam materia, dicentePhilosophos, quia generans
20 et generatum sunt unum in forma et differunt in materia.
4. Item si sunt duae animae, aut unius speciei aut duarum. Si unius, altera superfluit, immo et excludit<ur>, quia actus dividit. Si sunt diversarum specierum, ergo quod per eas perficitur, in duabus speciebus diversis constituitur. Quod est impossibile.
25 5. Item per unam animam rationalem, secundum quod diversi-
mode afficitur, potest homo facere bonum et malum. Ergo superfluum
22 excluditur] excludit.
1 Cfr. Thomas, Quodl. I q. 4 (art. 6) et Quodl. XII q. 9 (art. 14). Aegidius de Lessinis, De Unitate Formae; Godefridus de Fontibus, Quodl. II q. 7 (p. 95); Sigerus de Brabantia, De Erroribus Philosophorum De Collectione Errorum Aristotelis, n. 11 (p. 5); De Collectione Errorum Aver- rois, n. 12 et 13 (p. 9 et 10); Matthaeus ab Aquasparta, Quaestiones, Ms. m bibliotheca Tudertina (membr. saec. XIII. sign. 44, fol. 200): „Utrum vegetativa et sensitiva cedant adveniente rationali" ; Montefortino, III, 481—524.
2 PL 58, 984 et 1021.
3 Arist., De Anima II, 1 (text. 6) et De Gen. Anim. 11, 3; Ad „Dat corpori esse specificum" cfr. Porphyr. , De Praedicab., c. De specie; Avi- cenna, Logica I, c. De specie et Metaph. V, 3; Boethius, in loc. cit. Por- phyr. comm. et De Divisione : „Omnis enim species constituit esse" ; Dom. Gundisalvi, De Unitate et Uno: „Omne enira esse ex forma est" (p. 3); Arist., Metaph. VI, 17 (VII^ text 60).
* Cfr. Aegid. de Lessinis 111. 5 Metaph. VI, 8 (VII, text. 38).
30 Johannis Pechami Quaestiones.
est ponere ad hoc duas animas. Prima probatur per definitionem liberi arbitrii, quod est facultas rationis et voluntatis qua bonum agitur gratia praesente, malum vero gratia desistente'.
6. Item duo motores aeque primi non possunt esse ratione eius- dem mobilis. Item nec duo spiritus simul in eodem corpore. Ergo 5 muito magis duae animae, quae sunt formae propriae et perfectiones, non possunt esse in eodem corpore.
B. Contra.
1. Ad Gal. V. (17). „Caro concupiscit adversus spiritum et spiritus adversus carnem." Glossa^: Caro dicitur concupiscere contra spiritum, lo quia hoc ipsum secundum spiritum agit anima. In ista igitur pugna agit utrobique anima. Ex hoc sic arguitur: Pugna diversarum quali- tatum in corpore per qualitates activas necessario concludit rationes essentialiter diversas super quas fundatur pugna, scilicet diversitatem
fol. 38>'a miscibilium || in mixto^. Ergo a simili duae erunt substantiae spirituales '^ diversae, a quibus fit illa contrarietas motuum in homine.
2. ItemPhilosophus^probat numerum motorum ex multiplicitate motuum. Etiam unius corporis motus diversos astruit esse necessario a motoribus substantialiter diversis. Si ergo in uno homine sunt motus contrarii et diversi, erunt necessario in ipso contrariae substantiae 2»» spirituales moventes etc.
3. Item hoc est pondus in corporibus, quod est amor in spiritibus. Sed nihil potest habere pondera diversa nisi per diversa pondera<ntia>. Ergo nec appetitus diversos nisi per contraria appetentia, Ergo si sunt in homine appetitus contrarii, hoc oportet esse per animas contrarias. ir,
4. Item si dicas quod spiritus est sibi contrarius in quantum ad carnem afficitur, — contra : unumquodque plus se diligit quam alterum. Ergo pro nullo alio potest aliquid esse sibi contrarium. Ergo <anima> numquam affectum ad carnem movet contra spiritum. :!«
5. Item omne agens habet speciem et motionem in actu, quale est mobile in potentia'". Ergo si anima movet corpus ad malum. ipsa est in se mala, et quae ad bonum movet, est bona. Ergo in uno homine est una anima bona et altera mala.
15 mixtoj motibus 18 necessario al + diversis 19 motoribiisl mo- tibus 31—32 quale estj est quale
1 „Liberum arbitrium est facultas rationis et voluntatis, qua bonum eli- gitur gratia assistente, vel malura eadem desistente." Mag. Sent. lib. II, dist. 24, c. 3 (Bonav., Op. Omn. II, 550 b). Haec definitio sumpta est ex Hugone {Sent. in, 8; PL 176, 101), ubi Augustino tribui videtur. Secundum Alber- tum Magnum {S. p. II, tr. 4, q. 16, m. l seq.) sumpta est ex Aug., De Libero Arbitrio I, 7, n. 16 seqq. Vide Bonav., Op. omn. II, 592**.
'^ Glossa ordinaria; PL 114, 584.
8 Cfr. Bonav., Op. Omn. V, 221 a.
* Metaph. XI, 8 (XII, text. 42); Averroes, Epit. in Metaph. IV.
•' Ctr. Scotus, Oxon. II, d. 25, n. 12. „Agens quale in actu, tale passum in potentia".
Quaestio IH. 31
6. Item certum est, quod homo concupiscit naturaliter ea quae sunt naturaliter contraria saluti. Arguitur igitur: Si homo movetur ad malum naturaliter ante omnem motum malum, ergo aliquis habitus est in homine inclinans ad malum. Sed habitus inclinans ad malum est
r> malus. Ergo ante omnem actum in homine est habitus malus. Quaero: a quo causatur? Non ab alio arbitrio, quia nullum motum vel actum habuerit ante primum motum; nec a deo bono, ut planum est; nec a deo malo in subiecto bono, quia tunc deus bonus peccaret consentiendo deo maloi. Ergo iste habitus fit a deo malo in subiecto malo. Et ita
10 in homine sunt duae animae.
7. Item Commentator de causis dicit-: quod causatum est in sua causa. Sed iste habitus est causa mali. Ergo ipse habitus est in se malus. Et ita ut prius.
8. Item omnis habitus est ab aliquo efticiente. Ergo habitus malus 15 ab efficiente malo. Sed non a libero arbitrio. Ergo etc.
9. Item aliquid est in homine quod remurmurat malo et vult bonum. Aliquid etlam est in homine quod vult malum et inclinat ad ipsum. Sed simplex, quocumque convertitur, tota con vertitur 3. Ergo anima tota vult bonum et tota vult malufti. Ergo sunt ibi duo tota diversa. Quae
20 omnia sunt circa idem impossibilia.
10. Item liberum arbitrium est indifferens, ut operetur bonum et malum. Si igitur actus non est nisi ex habitu, isti actus erunt ex oppo- sitis habitibus et inerunt in substantiis contrariis etc. Prima probatur : quoniam non est actus nisi ex virtute habituali potentiae operantis.
25 11. Respondetur: quoniam liberum arbitrium non est causa mali
<nisi> in quantum deficiens; defectibile autem in quantum ex nihilo.
Contra: defectus habet causam deficientem sicut effectus efficien- tem, et in illo genere effectus, — quo<modo>cumque dicatur, seu positivus seu privativus, — est maior sua causa. Sed defectibilitas liberi arbitrii,
30 in quantum ex nihilo est, non dicit defectum in genere mortis. Ergo nec erit causa alicuius defectus mortalis. Ergo oportet, quod iste de- fectus mortalis sit ab aliquo naturaliter malo. Et ita ut prius.
12. Item omnis motus reducitur ad aliquem motum primum et omnes motores ad unum motorem primum. Ergo si sint duo motus
35 in homine contrarii, reducentur ad duos motores primos contrarios et diversos. Et ita etc.
13. Item secundum Philosophum innata est nobis via cognos- cendi prima post posteriora*. Unde cognoscimus potentiam per actus. actus autem per obiecta^. Ergo si appetitus humanus habet plura
40 obiecta, scilicet unum bonum, aliud malum, illud fundatur super diversas potentias et substantias.
11 causatum] creatum 18 simplex] simpliciter 24 non| + non
1 Cfr. Bonav., Op. omn. II, 741 b. 2 prop. 11 (p. 175).
3 Arist, De Anima III, 7 (text. 36). * Phys. I, 1 (text. 2).
5 Arist., De Anima I, 1 (text. 11); II, 4 (text. 33).
32 Johannis Pechami Quaestiones.
Item quaeritur an aliter possibile sit poni in homine duas esse animas rationales vel alio modo dictas.
A. a. Ostenditur quod sic.
fol. SS^b 1. Quia homo per animam rationalem ponitur in specie Hl et ge-
nere. Sed nihil quod est extra genus, ponit rem in genere vel specie. 5 Ergo cum illud, quod creatur de nihilo, sit extra genus, nihil tale ponit hominem in specie. Ergo praeter animam rationalem, quae creatur, est alia, quae cum corpore generatur, dans homini speciem suam.
2. Item materia non generatur, sed compositum ex corpore et anima'''. Ergo sicut est una anima, quae creatur, ita erit una quae lo generatur.
3. Item certum est secundum Philosophum quod virtus forma- tiva descinditur in semine^. Nec corrumpitur. Ergo manet in homine generato univoce sicut et in bruto. Et ita etc.
4. Item forma simplex et hoc aliquid <non> dependens ab illo, in is quo est, potest multiplicari in eodem, sicut exempli gratia manifestabat, quia duo radii possunt esse in eadem parte medii. Sed anima rationalis est hoc aliquid et non dependens. Ergo etc. Ut probatur, quia anima rationalis non dependet a corpore, nec ratione formae, quia forma nata est subsistere in propria materia, nec ratione materiae, quia illa non 20 est nata formare corpora. Ergo nec ratione utriusque.
B. a. Contra.
1. Omnis forma unitur materiae suae immediate^. Anima ratio- nalis est forma. Ergo unitur ei immediate. Ergo nulla anima mediante.
2. Item si in homine esset formarum diversitas, tunc homo non 25 esset vere unum^.
C. Responsio.
Dicendum circa corruptionem et rebellionem in appetitu rationis et sensualitatis duae sunt positiones extremae erroneae, et tertia iuxta quam fides catholica confitetur. 30
Est enim haeresis Juliani et aliorum consimilium, quod appe- titus, qui est in homine rationi contrarius, est bonum naturae institutae, ut in eius regimine ratio exerceatur. Cui simile videtur, quod in maiori mundo apparet, ubi est contrarietas motuum, quia septem orbes plane- tarum moventur contra motum octavae spherae. Ita motus quinque 35 sensuum particularium et etiam sensus interioris et desiderativae vir- tutis est contrarius motui rationis.
8 quae] + quae 16 exempli gratia] ex gratia 19 ratlone] positione 20 est] et
1 Vide p. 29, notam 3.
2 Arist., Metaph. VI, 9 (VII, text. 32); XI, 3 (XII, text. 12).
3 De Gen. Animal. II, 3.
* Cfr. Aegid. de Lessinis 111. ■'' Cfr. ibidem 53.
Qiiaestio III. 8J5
Contra quod Plato animam in duos divisit circulos et unum iilorum septenaria distinctione pertingit'.
Alii econtra, ut IVlanichaei^, ponunt hanc rebellionem esse
malum naturae conditae et horum appetituum esse principia <diversa>,
5 duas scilicet animas quarum una bona et de Dei substantia, altera mala
a deo malo, quae nec potest bene facere, sicut nec prima male facere.
Primus error improbabitur, cum de hoc tangetur. Interim auteni
ad eius improbationem sufticiat verbum Augustini, De Lihero Arbitrio^
dicentis : „Si secundum naturam esset concupiscentia, conservaret utique
10 naturam, nec ei perniciosa esset. Plus quidem exigit vel appetit quam
sibi exigit naturae modus in suo genere conservandae". Haec Au-
gustinus. Igitur cum appetitus iste excedat modum naturae, impossi-
bile est quod secundum naturam feratur.
Secunda autem positio refutatur quoniam ponit irapossibilia, ponit 15 contraria, ponit irrationabilia.
Impossibilia quidem: Deus simplex est, ergo non potest esse alicuius rei faciendae materia. — Item omne aliud a Deo est finitum et creatum. Ergo nihil potest creare. — Amplius : quanto aliquid magis involvitur peccato, tanto est impotentior et minus sibi dominatur. Ergo 20 si esset aliquid summe malum, illud esset omnium impotentissimum et minus per consequens sufficiens ad creandum.
Item ponit contrarium, quia si non potest anima mala bene facere, ergo faciendo malum facit quod facere debet. NuUus autem faciendo quod debet facit male. Et ita faclendo male non facit male. Unde 25Augustinus,Z)^ Duabus Ammahus*: „Dicere animas peccare sine vo- luntate magnum deliramentum est et peccati reum tenere quemquam quia non fecit quod facere non potuit, summae iniquitatis est et in- saniae. Quamobrem illae animae quidquid faciunt <si natura, non vo- luntate faciunt> id est <si> libero et ad faciendum et ad non || facien- fol. 38^' a 30 dum motu animi carent, si denique his abstinendi ab opere suo po- testas nuila conceditur, peccatum earum tenere non possumus."
Item irrationabilia multa ponit, quoniam cum propria forma de- beatur propriae materiae'», impossibile est formas contrarias vel ad contrarium moventes esse in uno homine^. .% Igitur inter istos errores medium <tenet> religio christiana ponens
istam rebellionem nec esse bonum naturae cum Juliano^, nec esse malum naturae institutae cum Manichaeo, sed malum naturae cor- ruptae ex originali peccato.
5 una bona] -f una bona 11 modus| no'^ 31 peccatura earum te- nere] peccato eorum teneri 34 homine] + lacuna duarum linearum et mediae 38 peccato] + lacuna trium linearum et mediae
1 Cfr. Macrob., In Somn. S'ci/).c. 14et21 ; videBonav.,Op. omn.II,449n.4.
2 Vide infra notas 4 et 7. » III, 17 {PL 32, 1295, deinde 1294 n. 48). * XVII iPL 42, 107 n. 17); cfr. Retract. I, 15 n. 6.
5 Cfr. Arist., Phys. VIII, 5 (6) (text. 46V, Metaph. VII, 4 (VIII, text. 11). *• C!r. Avicenna, VL Nat. IV, 5.
■^ Cfr. Aug. Contra Secundam Juliani Responsionem Tmperfectum Opus. [PL 45, 1049 seqq.) et Retract. I, 15.
Beitr. XIX, 5,6. Hieronym. Spettmann, .lohannis Pechami Quaestiones. 3
84 Johannis Pechami Quaestiones.
D. Solutio obiectorum.
Ad intelligentiain obiectorum dicendum quod quia receptum est in recipiente per modum recipientis, necesse est animam receptam in carne corrupta moveri ad corruptionem. Et quia anima corpori coniun- gitur immediate per essentiam et per potentias motivas et sensitivas, 5 necesse est, ut potentiae sint magis moventes ad corruptionem, quanto sunt carni propinquiores. Unde voluntas sensitiva necessario inclinat ad corruptionem, voluntas autem rationalis prona est ad eandemi.
1. Ad primum obiectum „motus elementorum contrarii sunt carni aequaliter immediati" dicendum quod anima unitur corpori ut motor et lo ut perfectio^. Et quamvis secundum se totam sit perfectio, non tamen motor secundum se totam unif ormiter ^, sed secundum vires organicas, sicut sunt vegetativae et sensitivae, quaedam obedientes rationi quae- dam non. Pugna autem animae inter vires sensitivas et rationem non habet causam efficientem, sed deficientem, tum in corruptione cor- is poris, tum in defectu miraculi iustitiae originalis. Pugna autem cor- poris provenit ex qualitatibus contrariis invicem agentibus et patien- tibus. Unde non est simile.
2. Ad secundum patet. Quia motus contrarii sunt in caelo ipsi caelo aequaliter immediati, motus in caelo diversi non proveniunt ex 20 defectu sed ex efficiente causa, et ideo non possunt esse nisi ex diversis causis effective loquendo.
Alii tamen philosophi ponunt omnes motus ab uno motore.
3. Similiter ad tertium dicendum, quod non est simile, quia con- trarietas motuum cum corporibus est a contrarietate formarum inclinan- 25 tium ad sua loca^. In proposito autem est contrarietas ex defectu su^ regiminis.
4. Ad quartum dicendum quod „cum plus diligit se etc." : secun dum tamen vim sensitivam non est anima nata diligendo reflecti in se, sed in aliud movendo transire. Unde non propter hoc anima est sibi ^o contraria per se, sed per accidens, in quantum unitur corpori corrupto.
5. Ad quintum dicendum quod motus sensitivae potest dupliciter comparari: vel ad obiectum suum vel ad superius suum scilicet ratio- nem ^. Primo modo movetur naturaliter in delectabile secundum gustum et tactum. Et hoc non est malum, quia commune est cum simili. Alio 35 modo habet rationem mali, secundum quod comparatur ad rationem. Sed secundum hoc non habet causam efficientem, sed deficientem^.
6. Ad sextum dicendum quod „cum homo concupiscit etc." : Si natura dicatur ut est corrupta, verum est; si ut instituta, falsum est.
Ad obiectum de habitu : quod ille habitus non est nisi originalis 40 infectio ad malum inclinans. Si quaeras eius causam, dico quod non
6 potentiae slnt] possibile sit 15 corruptione] corruptionem 30 sibi] orbi
1 Cfr. Bonav., Op. omn. II, 744 b.
2 Ibidem 221 b (conclusio). 3 mdem 225 b (3, 4).
^ Cfr. Arist., Phys. IV, 4 (6) (text. 30); De Caelo I, 8 (text. 82),
^ Clr. Bonav., Op. omn. II, 583 b (conclusio).
c Aug., Enchiv. c. 23 (PL 40, 244 n. 8); De Civ. XII, 7 [PL 41, 355).
Qiiaestio III. 35
dicit nisi desiderium vel appetitum animae sensitivae secundum carnem, qui est appetitus quantum ad substantiam cum accidente, quantum vero ad immoderamen causam habet tantum deficientem, quoniam provenit ex subtractione originalis iustitiae. 5 7. Ad septimum dicendum || quod istud creatum partim est posi- fol. 38^'b
tivum, partim defectivum. Et secundum hoc habet causam partim eJfi- cientem, partim deficientem.
8. Ad octavum <dicendum> quod habitus proprie dicitur, qui per dispositionem acquiritur. Talis est ab agente, bonus a bono, malus
10 a malo. Sed ista inclinatio conscientiae non est proprie habitus, sed provenit ex defectu habitus originalis iustitiae.
9. Ad nonum <dicendum> quod cum dicitur anima tota niti ubi nititur et tota converti <ubi convertitur>, non excluditur partibilitas eius secundum vires et potentias vel secundum affectiones. Cum enim
15 anima ad aliquid convertitur, nec secundum omnem vim suam convertitur, nec secundum totam affectionem suam i. Sed cum hic dicitur <simplex>, quantitativa partibilitas excluditur et diversitas situalis. Tota ergo nititur et convertitur quia non secundum partem, (ut homo qui vertit faciem et non corpus), non tamen secundum omnem vim nititur aut
20 etiam secundum omnem affectura suum. Nec etiam frustra praecipitur homo ex toto corde et ex tota anima et ex tota mente et ex omnibus viribus amare^.
10. Ad decimum dicendum quod liberum arbitrium ex eadem potentia diversimode affecta potest in bonum et malum. Quia in quan-
25 tum afficitur ad bonum <in->creatum, causa est boni; in quantum vero ad bonum ut nunc, est causa mali. Et est defectibile in quantum ex nihilo^.
11. Ad <undecimum> obiectum quod „tunc defectus minor est causa maioris", dico quod verum est non secundum se, sed prout coniungitur potentiae electivae flexibili ad utrumque. Sicut enim actus
30 addit super potentiam, sic defectus actus super defectum potentiae.
12. Ad aliud <scilicet ad duodecimum dicendum> quod motus primus ad malum agens est vis concupiscibilis. Quae tamen malitia non est, nisi in quantum caret debito <ordine> ad rationem.
13. Ad tertium decimum dicendum quod bene sequitur ex hoc 35 diversitas virium et potentiarum, non tamen substantiarum, quia in una
substantia possunt esse diversae vires.
Responsio. C. a.
Ad secundam quaestionem dicendum quod nullo modo conceden- dum est duas animas esse in homine. 40 Aliqui tamen concedunt diversas in uno homine substantias et
naturas spirituales, ita tamen quod, sicut corpus ordinatur ad animam, sic una anima ad aliam.
2 accidente] aclinte 3 immoderamenl immoderaminem 12 ubi] iibi 18 quia] quod 19 aut] ut
1 Cfr. Bonav., Op. omn. II, 966 a (4). '^ Cfr. Mt. 22, 37.
'^ Aug., De Lib. Arb. II, 20 {PL 32, 1209 n. 54); De Civ. XII, 6 et 8 {PL 41, 3o3seq.).
3*
I
S6 Johannis Pechami Quaestiones.
Quod etiam coUigere sibi videntur non solum ex Philosophoi, sed <etiam> ex Damasceno ostendente lib. II cap. X^. „Anima non aliud praeter se habet intellectum, sed partem sui ipsius purissimam, Sicut enim oculus in corpore, ita in anima intellectus." Ergo anima habet partem et partem. *
Item in eodem capitulo^: „Homo inanimatis communicat et irra- tionabilium participat vita, et rationabilium suscipit intellectum, et ita vocatur pars animae irrationalis passiva et appetitiva".
Item huic videtur concordare XV cap. VII*: „Detractum dicitm* corpore, si sola anima cogitetur aliquid eius, cum mens est tamquam lo caput eius vel oculus vel facies. Non igitur anima, sed quod excellit in anima mens vocatur".
Item ad hoc est textus Exodi XXI (22) secundum aliam litteram: „Quod si quis percusserit mulierem praegnantem, et exierit infans non- dum formatus, detrimentum patietur, quantum indixerit vir mulieris; 15 quod si formatus fuerit, dabit animam pro anima." Ergo non infunditur anima rationalis. Et tamen prius fuit vita sensitiva et vegetativa secun- dum Philosophum^. Si enim esset cor sine anima, esset cor aequivoce.
Dicunt igitur quidam his innitentes quod anima sensitiva et in- tellectiva sunt una anima composita ex duabus substantiis. 20
Nec obstat verbum auctoris de Spiritu et Anima^ quod anima separata secum trahat omnia <sensum scilicet), imaginationem <ratio- nem, intellectum, intelligentiam, concupiscibilitatem et irascibilitatem, ex> quibus secundum merita afficitur ad delectationem aut <ad> do- lorem. Quia secundum hoc diabolus pati non posset, quia has potentias 25 non habet. Dicitur ergo secum trahere omnia, in quantum trahit com- plementum omnium.
Nec obstat verbum Gennadii, quia ipse nomine animae stricte utitur. Dicit enim cap. 18': „Duabus substantiis constat homo, anima
6 — 7 irrationabilium] irrationabilius 24 delectationem] dedictionem
1 De Anim. III, 4 (1, text. 4 et 5) ; Montefortino, III, 483.
2 II, 12 [De Fide Orthodoxa. PG 94, 923). „0^% Stbqov ^xovaa naQ iavzijv xbv vovv, dAAa {A-iQog aiiT-^g ro na^&aQoJTaTOv' &a7ieQ yctQ 6(pd^aXf4,dg iv adifiaTL, odTbig iv tpvx^ vovg." „Non aliam a se seiunctam mentera habens (mens quippe nihil aliud est quam subtilissima ipsius pars) quod enim oculus [Migne: oculis] in corpore hoc mens in anima est."
3 L. C. 926. „'0 avd^Qwnog nal Totg dtjjvxoig KoivioveT, Kal Trjg TOtv dAoycov ^BTix^'' ^^VSr ^^^ ^^S ^*^*' ^oymuiv f^^eTeiArjfe voi^aecog. Koivoivet yuQ . . , Jtai xard ri^v aia&rjaiv, nal «ard Trjv xa^' dQf^rjv K^vtjaiv." „Nosse oportet hominem et cum inanimis communicare et brutorum animantium vitae participem esse et cum illis denique, quae ratione praedita sunt intelligere . . . communicat . . . itemque sensum et motum impulsionis."
4 Damasceni? Locum non inveni. Sed cfr. supra notam 2 et „De Spiritu et Anima" (inter opera Augustini) c. 30 {PL 40, 803): „Non anima, sed quod excellit in anima mens vocatur".
5 De Gen. Anim. II, 3; Montefortino, III, 499.
6 c. 15 {PL 40, 791). ■? c. 19 (PL 58, 985, cfr. 1022).
Quaestio III. 37
tantum et carne, anirna cum ratione sua et carne cum sensibus suis, i. e. visu II auditu etc. quos tamen <sensus> absque animae socieiaXe fol. 39*" a non movet caro." Ex quo patet, quod nomine animae solum significat intellectum. 5 Ergo secundum lioc dici potest unam esse in homine animam i
piene eum viviiicantem, compositam ex triplici substantia et vita, scilicet / vegetativa, sensitiva et intellectivai. Et per vegetativam et sensitivam poni in specie materialiter, quia <sicut> vegetativa humana specie differt a brutali, sic et sensitiva; sed formaliter per animam intellectivam, quae
iL' in se potest dici habere sensum per quandam similitudinem, sicut an- geli dicuntur habere sensum ab Augustino^. Vel dicitur habere vires sensitivas, quia ad animae sensitivae complementum ordinatur.
Et haec mihi positio videtur probabilior inter alias. Quod si omnino contenderit animae vires inferiores creari et infundi, dico liben-
15 tius duplicem esse in homine sensitivam, unam quasi materialem, aliam quasi formalem, quam si <ponant>, hominem dlxerim aequivoce generari. Unam ergo habet homo tantum animam.
Solutlo oblectorum. D. a.
1. Ad obiectum quod nihil extra genus ponit rem in genere, <di-
io cendum>: verum est de his, quae sunt opera naturae in aliis generibus, sicut anima asini non potest ponere tertium in specie. Sed aliter est de operibus creatoris, quia hoc est cuilibet naturale, quod placait creatori naturae inserere. Ut docet Augustinus, Super Genesim et in pluribus aliis locis''.
25 2. & 3. Ad duo sequentia patet.
4. Ad quartum quod forma simplex, quae non dependet etc. dicendum non potest multiplicari, quamvis enim non dependeat, impendit tamen quodammodo et ex natura propria inclinatur ad hoc, ut sit forma corporis. Nec est simile de radiis, qui informant accidentaliter tantum
30 et non <nisi> in secundo esse.
Ad obiectum in contrarium <dicendum> quod forma unitur materiae sine omni medio distinguente, non tamen sine medio disponente. Est autem dispositio propria ad intellectivam vitam anima vegetativa et sensitiva. Unde Commentatorin VI. Ethic. cap. 2: „PIantativa vita
:« et sensitiva coniunguntur corpori <ut> medietates rationalis animae et corporis communicationes, materialiores existentes ratione, immateria- liores autem carne" *. Rationalis enim anima et substantia et operatione a corpore separari apta est. Ipsae autem secundum ambo existentes inseparabiles, sola cogitatione ut species separantur.
11 Augustino] + r 81 12 ordinaturj deordinabunt 14 animael
omniuin 16 quam] quoniam aequivoce] aequitate 21 sicut] sed 25 duo] tria 26 quartum] quintum 27 dicendum] ponitur ante quod forma
36 communicationes] communicationem 37 et] -\- a
1 Cfr. Bonav., Op. omn. II, 741 b.
2 Ep. 95 (alias 250) {PL 33, 355 n. 8).
3 Cfr. Super Gen. ad Lit. II, 15; VI, 16; De Natura Boni contra Manich- c. 19 et alibi ad sensum. * Locum non inveni.
38 Johannis Pechami Quaestiones.
Ad secundum <dicendum> quod haec unitas sufficit creaturae, qua aliquid componitur ex diversis principiis. Nullum autem creatum est vere et perfecte unum, sicut patet ex Augustino in pluribus locisi.
A foi. 21 ra Quaestio IV.
B foi. i6T-a Quaeritur per oppositura utrum uqus est intellectus in omnibus 5
hominibus ^.
A. Et ostenditur quod sic.
(1.) 1. Augustinus, 2. De Libero ArbUrio^: „Credo etiam te non negaturum studendum esse sapientiae atque hoc verum esse concedere, simlliter incorruptum melius esse corrupto, aeternum temporali non 10 poteris negare. Hoc ergo verum potest quisque proprium dicere, cum incommutabiliter assit omnibus, qui hoc contemplari vellent. NuIIus hoc vere dixit suum esse proprium. Cum tam' sit unum atque omnibus commune quam verum est." Haec Augustinus. Certum est quod loquitur de unitate istius veritatis numerabilis. Si ergo istae veritates 15 per se notae sunt in nobis non numeratae, ergo sunt in subiecto non numerato. Sed sunt in memoria intellectuali. Ergo intellectus est unus in omnibus non numeratus. Et secundum hoc verificari videbitur verbum Commentatoris^ dicentis quod necesse est, ut intellectus materialis non sit denudatus a principiis naturalibus communibus toti humanae 20 speciei, scilicet primis propositionibus. Haec enim intellecta sunt unica secundum recipiens et multa secundum intentionem receptam. Secun- dum igitur modum, secundum quem sunt unica, sunt aeterna.
2. Item Augustinus, De Quantitate Animae^: „De numero ani- marum nescio, quid tibi respondeam. Si enim dixero unam esse, con- 25 turbaberis, quia in uno beata est, in altero misera, nec una res simul beata et misera potest esse. Si unam simul et multas dicam, ridebis ; nec facile video, unde risum tuum compescam. Si multas tantum esse
5 A i. e. cod. Bibl. Nat. conv. sopp. J. I, 3 ; B i. e. cod. Laurent. Plut. 17 sin. 8 8 etiam| B om. 9 esse sapientiael B est 11 propriuml B om. 13 suum essel A vel unura taml A tamen 15 numerabilis] B universalis veritatesl B virtutes 16 sunt| A om. non| A om. 20 denudatusl B nudatus communibusl B convenientibus 22 — 23 secundum] A sibi 28 tantumj B + multa
1 V. gr. ad sensum: De Trin. VI, 6; De Vera Rel. c. 34: De Lib. Arb. II, 8.
2 Cfr. Sigerus de Brabantia, Quaestiones de Anima Intellectiva, VII. „Utrum anima intellectiva multiplicetur multiplicatione corporum humanorum" (ed. Mandonnet, II, 164 seqq.). Albertus Magnus, De Unitate Intellectus contra Averroistas, ed. Borgnet, IX, 437 seqq. ; Thomas, De Unitate In- tellectus contra Averroistas, {Opuscul. XV. ed. Frette, Parisiis 1889); S.c.G. II, 73 seqq. et alibi. Montefortino, III, 496 seqq.; De Humanae Cognitionis Ratione § 2 (Ad Claras Aquas, 1883, p. 9). 3 n_ 9 (p/, 32, 1256 n. 28.
4 De Anima III, 4 (1, tcxt. 5) (fol. 140^); Alb. Magn., De XV Problema- tibus I (Mandonnet II, 30). ■> c. 32 {PL 32, 1075 n. 69).
Quaestio IV. 39
(lixero, ego me ridebo." Sed non rideret se nisi propter falsum. Ergo falsum est animas tantum multas esse et non unam. Ergo una est anima in multis; non irrationalis, ergo rationalis.
3. Item Richardus ultimo De Trin. cap. paenultimoi exemplo 5 docens, qualiter in Trinitate est substantia gignens et genita et tamen
una substantia dicit: „Alia potest esse doctrina tua, alia mea; quamvis utrobique, tam in discente quam in docente sit una eademque scientia, et si esset utraque scientia sua, quod substantia sua posset esse utrique substantia una." Haec Richardus. Si igitur una est doctrina in docente 10 et in discente, sed non est accidens unum sine subiecto uno, ergo unus est intellectus in utroque || et eadem ratione in omnibus. B fol. 167 ^b
4. Item si duo intelligant aliquid idem, erit in utroque ut species una et eadem. Ostendebatur 2 : Quoniam si sunt species diversae, aut totaliter diversae, et tunc erunt rerum totaliter diversarum, cuius oppo-
15 situm supponitur; aut sunt partim eadem, partim diversae, et si secun- dum partem sunt diversae, ergo secundum partem diversitatis necesse est alteram deficere a perfecta rei repraesentatione. Quod si est falsum, quia utraque aequaliter intelligat eam, ergo necesse est, quod hoc fiat per speciem unam.
20 5. Et hoc confirmatur per verbum Commentatoris dicentis^:
„Si ponimus intellectum esse multa, continget, ut res intellecta apud me et apud te sit unum in specie et duo in individuo, et sic res intellecta habebit rem intellectam et sic procedit in infinitum."
(2.) 6. Item intellectus est idem cum intelUgibili* veriori identitate
25 quam materia et forma faciant species, aut intelligibilis in mente eadem est cum forma quae est in materia». Ergo cum omnes intellectus idem intelligentes forraantur eadem forma numero, et ita sibi invicem sunt idem. Quod autem eadem sit forma in anima et in materia probatur: Quoniam si alia est in anima, quaero : qualiter ducit in cognitionem
30 formae extra, aut secundum quod est quiddam spirituale, aut secundum quod simile? Non primo modo, ut patet; non secundo. Probatio: quia j simile non ducit in cognitionem similis, nisi praecognitum esset simile vere. Unde nuUus cognoscit imaginem rei alicuius, nisi praecognoscat | imaginatum. Ergo si cognoscit per speciem, in quantum similis est, '
l ridebo] B redirebo rideret] B rident 2 falsum est] A esse 7 quam] A om. 8 utrique] B om. 13 aut] B a 15—16 et si secundum partem sunt diversae] B om. > 16 diversitatis] B diversificant 18 quia utraque] A om. 21 intellectum] B om. 26 omnes] A&B omnis 30 extra] A om. est quid- dam] B ens quiddam 31—32 Non primo modo, ut patet; non secundo. Pro- batio: quia simile] B om. 33 rei] B om.
1 VI, 24 {PL 196, 989 C).
2"Cfr. Averroes, De Anima III, 4 (1, text. 5); Bonav., Op. omn. II, 445 a (5). Vide notam 2 ibidem.
3 L. c. (fol. 152'va). Cfr. Thomas, De Spir. Creat. IX (n. 6).
* De Anima III, 7 et 8 (text. 36 et 38).
5 Cfr. Averroes, 1. c, praesertim in solutione 2. quaestionis; vide etiam Metaph. XI, 7 (XII, text. 39); XI, 9 (XU, text. 51); Lib. Destruct. disp. III, sol. 18.
40 Johannis Pechami Quaestiones.
oportet, quod prius cognoscat id cuius est species. Et quaeritur qua- liter? Et ibitur in infinitum.
(3.) 7. Item universale est in anima ut in subiecto >. Sed universale A fol. 21^ b est unum non numeratum, cum non sint plures species hominis |1 nec plura genera animalis. Et sic de similibus. Ergo subiectum eius unum s est et universale omnibus hominibus. Quod autem universale sit in anima patet, quia quidquid est in materia, numeratur per numerationem materiae et multiplicatur^. Ergo universale nusquam est, vel in intellectu est. Unde Commentators; „Prima materia neque cognoscens, neque distinguens est, quia recipit formas individuales. Intellectus autem.io recipit formas universales. Et ex hoc apparet, quod non est aliquid hoc, neque corpus, neque virtus in corpore."
8. Item dicit idem Commentator* quod definitio intellectus materialis est, quia est id quod est in potentia omnes intentiones for- marum materialium universalium, et non est in actu aliquid entium, is antequam intelligat ipsum. Philosophus^ autem dicit, quod unum- quodque sic se habet ad esse sicut ad cognitionem. Ergo sicut ante cognitionem habet indeterminationem cognitionis ad omnia, ita in- determinationem essentiae. <Ergo> nullatenus contrahetur ad aliquod genus entis. 20
9. Respondebat quod illud quod ab anima recipitur, singulare est secundum veritatem, tamen hoc dicitur universale, quia non est in in- tellectu sub condicionibus individuantibus.
10. Amplius universale nihil est nisi accidens et formatio intel- lectus. Unde eadem forma, ut comparatur ad materiam est singularis, 25 ut ad intellectum abstrahentem, est universalis.
Sed quod iliud, quod est in intellectu, sit universale, probatur sic: Quoniam si est singulare, <haec> species lapidis in isto intelligitur et alia species lapidis in alio intellectu. Istae species singulares convenient in ratione speciei consimilis. Ergo ab istis potest abstrahi species com- 30 munis. Abstrahatur igitur a duobus intellectibus duorum aliorum, quaero : B fol. 167 ^a istae || species secundae abstractionis, aut sunt una numero, et tunc eadem ratione primae; aut non sunt una numero, et tunc iterum potest fieri abstractio, et ibitur in infinitum.
11. Dicebat, quod in abstractione secunda non est diversitas a 35 prima, quia eiusdem generis est et rationis universalis et particularis.
Contra: Tanto maioris est aliquid simplicitatis, quanto remotius a materia. Sed abstractio secunda remotior est a materia quam prima, ergo simplicior et diversi generis ab illa. 4„
1 quod] B \xi 6 etj B om.. 8 universalel B vel 12 virtusl B 4- virtus 15 aliquidl B ahquod 19 contrahetur| B contrahentur 24 nisi| B om.
26 universalisj In raargine: Contra responsionem probatur quod illud quod est in anima sit vere universale 27 probatur] et probabatur 30 — 31 species communis] B conveniens 37 est] B om.
1 Cfr. De Anima I, 2 (text. 8); II, 8 (text. 60); 111,4 (text. 18); Metaph. XI, 1 (XII, text. 4). 2 cfr. De Caelo I, 9 (text. 92); Lib. Destr., disp. I, sol.
dubii 7. 3 De Anima III, 4 (1, text. 5) (fol. 139'-).
^ Ibidem. ■' Lib. a, 1 (II, text. 4).
Quacstio IV. 41
12. Item contra aliud: quia si universale est accidens, ergo quae conveniunt in quocumque universali ut in specie, conveniunt in accidente.
13. Item quod non sit penitus idem secundum rem singulare et universale, per hoc videtur aperte, quia Philosophus^ dividit subslan-
5 tiam primam a secunda, quia dicit etiara quod universale est unum in multis et de multis^, quia in participatione speciei plures homines unus homo.
(4.) 14. Item intellectus est substantia immaterialis. Sed non est plurificatio nisi per materiam. Ergo intellectus non habet materiam^*.
10 Quod sit immaterialis, id est carens materia, probat Commentator*. Quoniam si haberet formam in materia, tunc haberet intelligibile in potentia sicut res sensibiles materiales et non possel intelligi nisi per abstractionem. Unde Philosophus, III. De Anima^: „In habentibus materiam potentia unumquodque intelligibilium est." Quod falsum est
15 Ergo etc.
15. Item si esset materialis, tunc species intellectus non indicaret totam suam substantiam, nec esset sibi aequalis. Contrarium eius dicit Augustinus, De Trinitate IX. cap. XI. «: „Cum se, inquit, mens ipsa novit, sic est eadem notitia verbum eius, ut sit ei par omnino et aequale
20 atque identicum."
16. Item : si habet materiam, certum est, ut videtur, quod occupat materiam suam totam. Sed ubi forma totam occupat materiam, non potest esse in una specie plus quam unum individuum "^, sicut patet in sole et mundo et similibus. Ergo quidquid ponatur, sive habeat ma-
25 teriam, sive non habeat materiam, non numeratur ad numerationem individuorum.
(5.) 17. Item si numeratur secundum numerationem individuorum corrumpitur et generatur secundum generationem eorundem, aut homo non generatur secundum quod homo nec moritur, sed secundum quod
30 animal, ut dicit Commentator».
(6.) 18. Item si intellectus est hoc aliquid et individuum unum, ergo est in potentia intelligibilis et non in actu. Nihil autem est actu intelligibile, nisi spoliatum a conditionibus individuantibus. Quod si est in potentia intelligibilis, ergo est in potentia recipiens seipsum et ita
35 simul actu et potentia respectu eiusdem.
1 quae] B quicumque 5 secundal A substantia 6 iii] A etiam 8 estl A om. 9 Ergo] A sed materiam In margine: Respondeturintellectus non habet materiam 11 iutelligibile] B esse integrale 12 res sensibiles materiales] B sensibile res materiales 14 intelligibilium] B intelligentium 19 sic] B si ei] fi ea 21 si] ^ ei ut] B quod 22 suam totam. Sed ubi totara occupat inateriam] B om. 23 una] B sua 24 ponatur] A ponitur 25 materiara] B om. 30 aniraal] A aliter 32 intelligibilis] B intelligibili 33 spoliatum] B spoliatur individuantibus] B indivisibilibus 34 recipiensj B respiciens
1 Cat. 3 (5). 2 De Interpret. VII, 17. Anal. post. I, 4. ^ sigerus, II, 165. * Metaph. Ub. a, 3 (II, text. 16); De Anima III, 4 (1, text. 4 et 5). & III, 3. fi PL 42, 970 n. 16. ' De Caelo I, 9 (text. 95); videatur Bonav., Op.
omn. II, 103 not. 7 et cfr. De Anima m, 4 (1, text. 5) (fol. 147 '). 8 De Anima III, 4 (1, text. 5) (fol. 142^).
42 Johannis Pechami Quaestiones.
A fol. 21^ a (7.) 19. |Item in rebus a materia H separatis non est in specie una
plus quam unum individuiim i. Sed intellectus universalis est eiusdem generis cum substantiis separatis. Ergo similiter in specie intellectus humani non est nisi unus et ita communis.
(8.) 20. Item si intellectus determinatur secundum numerationem 5 individuorum speciei humanae, quaero quo determinatur vel appropriatur ad hoc corpus vel ad illud? Non per aliquid a parte intellectus, cum non sit corpus nec virtus in corpore et a materialibus condicionibus
, penitus absolutus 2. Non a corpore appropriatur, quia non posset appro-
priari corpori nisi per aliquam dispositionem aliouius potentiae vel 10 receptivae vel activae. Non receptivae, quia illa est indifferens, non activae, quia potentia activa non potest sibi appropriare nisi quod potest de poteptia materiae reducere. Quod non habet locum in proposito.
Dicebatur quod appropriatio fit huius animae respectu huius cor-
5 /bi. /67«6 poris per dispositiones proprias corporis organici !l appetentis hanc 15 animam et non aliam, ne sit secundum Pythagoricas^ fabulas ponere quamlibet animam quodlibet corpus ingredi. Ipsae tamen dispositiones omnes pereunt anima corpori adveniente, ita quod anima unitur materiae immediate.
21. Contra primum sic : Quod dispositio corporis propria huius et 20 non illius non potest esse nisi per accidentia. In substantialibus enim et elementaribus differentiis non differunt corpora huius speciei. Sed per accidentia non potest esse substantialis appropriatio formae im- materialis et a materia absolutae*. Ergo per talia numquam fiet appro- priatio completa. 25
22. Item si omnes dispositiones et formae priores pereunt anima adveniente rationali^, ergo cum quidquid sit in corpore humano citra materiam primam sit forma in homine, adveniente anima rationali nihil est a parte corporis nisi materia prima. Ergo ita homo est quid com- positum ex anima rationali et materia prima tantum. Quod esse non 30 potest, quia sic recedente <anima rationali) sola maneret materia prima. Cuius contrarium patet ad sensum in morte.
2 universalis] B uni 4 communisl B conveniens 5 determinatur] A de- terminatum 13 reducere] A reductio 14 Dicebatur] A dicebat Ht] B -|- flt 15 hanc] B om. 16 ne sit] B vescit 18 unitur] B sumitur 20 sic] B fit Quod] B quia 23 — 24 immateriaUs] B in materialibus 25 completa] A om. 27 cum] B om. 28 nihill A vel 29 ita] B in 30 — 31 et materia prima tantum. Quod esse non potest, quia sic recedente] B om. 32 ad sensum in morte] B om.
1 De Caelo I, 9 (text. 94); cfr. De Anima III, 4 (1, text. 5) (fol. 147 v); Thomas, S.c.G. II, 93; De Ver. VIII, 7.
2 Arist., De Anima I, 3 seqq. (text. 46 — 90), ubi ostendit, animam non esse raagnitudinem neque corpus mixtum (harmoniam) neque subtilissimum corpus. Idem probat Aug., De Immort. Animae, c. 10: De Quantitate Animae, c. 18; De Anima et eius Origine I, 5; IV, 12; De Gen. ad Lit. VII, 12; X, 24, ubi impugnat Tertullianum, qui putabat Deum et animam esse corpus. Vide Bonav., Op. omn. II, 452 &. 3 Cfr. Diog. Laert. VIII, 1, 31; Thomas, Contra Gent. II, 73. < Cfr. Scotus, Oxon. IV, d. 1, q. 1 n. 30; De Rei: Princ. q. 9, art. 1 et 2 n. 55. ^* Cfr. Thomas, Quodl. I, q. 4.
Quaestio IV. 43
23. Ad secundum dicebatur, quod alia forma per transmutationem j^eneratur in morte. Sed contra quaero : si <sola anima rationalis est lorma, aut> de aliquo generatur aut de nihilo fit? Si de nihilo, homo non moritur nisi per miraculum. Si de aliquo, non de essentia materiae
■^ primae. Ergo de aliqua potentia quae est forma aliqua in materia praeter animam rationalem. Ergo non est ibi sola materia prima.
24. Item si adveniente anima rationali perit omnis forma prior, cum non adnihiletur, quaero: in quid corrumpitur? Et certum est, quod non potest corrumpi nisi in contrarium". Ergo cum anima rationali
10 stabit forma contraria suae dispositioni quae est ad ipsam. Sed con- trariorum contrarii sunt effectus^. Ergo sicut advenit per dispositionem, sic post adventum statim recedet per formam contrariam.
(9.) 25. Item ad principale sic : Quanto aliquid est simplicius, tanto aliquid est communicabilioris existentiae <*. Si igitur anima rationalis
15 est simplicis essentiae sicut intelligentiae separatae, ergo potest esse in pluribus.
Consequentia probatur dupliciter: Quia Deus eo ipso quo est summe simplex, potest esse simul in omnibus. Ergo cum intellectus participat divinam simplicitatem, potest etiam participare effectum eius,
20 ut sit simul in pluribus hominibus.
26. Item alio modo probatur consequentia: Quia communicabilioris existentiae est spiritus quam corpus. Si ergo unum est corpus, scilicet primum, quod omnia alia corpora perficit, continet et illustrat, ergo poterit etiam aliquis spiritus esse creatus, qui omne corpus perficiat et
25 contineat suo modo.
27. Desideratur — (etiam in solutione).
28. Item per exemplum aliud. Quia si accidens potest esse unum numero in multis, multo magis substantia una. Sed accidens unum, ut tempus, est unum in omnibus motibusl Ergo magis potest esse unus
30 spiritus in omnibus corporibus.
Dicebatur quia tempus est in motu primi mobilis tantum sicut in subiecto, et dicitur esse in aliis quia per ipsum mensurantur X Contra: si caelum staret et moveretur rota figuli, esset tempus in motu rotae
1 Ad secundum dicebatur, quod alia forraa per transmutationera generatur in mortel A om. 3 fitl A & B forraa sola 4 aliquo] B alio 5 potential B + potentia 9 potestl B om. 14 aliquid] B om. existentiae] B es-
sentlae 17 quo] B quod 18 surarae] A om. 19 participare] B om.
20 simull B sirailiter 22 est] B eius 25 contineat| A&B continet 32 raen- surantur] A raensurant, B raensuratur 33 et raoveretur| 4 + et movcretur figuli] B singuli
1 Cfr. Aristoteles, De Gen. et Corr. I, 3 ftext. 17J. „Huius corruptio alterius est generatio, et huius generatio alterius est corruptio." Phys. I, 9 (text. 81). „Corruptiva enira sunt sui invicem contraria."
2 Cfr. Dom. Gundisalvi, De Unitate (ed. Correns, Monast. Guestf. 1891) p.5.9. 3 Metaph. X, 1 (XI, 1). * Anselra, De Ver. XIII {PL 158, 486).
» Averroes, Phys. IV, 11 (16) et 14 (20) (text. 98 et 130), ubi dicit tempus scqui raotura corporis caelestis et primo inveniri in caelo.
44 Johannis Pechami Quaestiones.
ut in subiecto i. Sed per motum caeli nihi) deperit rotae vel motui eius. Ergo est tempus in ipso ut in subiecto. Et ut tempus certe unum est. A fol. 21^ b Quoniam si plures essent caeli, tempus tamen esset unum !; et omnino est impossibUe esse motum sine tempore, tamen quilibet motus sit sufficiens causa temporis sufficienter numerabilis secundum prius et 5 posterius.
29. Item anima sensitiva potest esse simul in pluribus. Ergo multo magis intellectiva. Prima probatur per A u g u s t i n u m , De Civitate XVIII 2 : B fol. 168^a Quod phantasticum hominis in homine vivente ad li alienos sensus figura corporea perduci potest et ita esse per consequens simul in diversis^. 10
(10.) 30. Item haec sententia confirmari potest perPhilosophum* qui posuit mundum aeternum nec unquam cessasse generare hominem vel animalia et plantas. Si ergo infiniti homines praecesserunt et qui- libet habuit animam suam et non mortalem, ergo sunt actu infinitae animae^. Quod est impossibile, quia Philosophus^ negat posse esse is infinita actu.
Respondebatur, quod Philosophus non habet pro inconvenienti infinita esse actu, nisi in quantum sequuntur divisionem materialem continui, quia tunc partes continui diversae transcenderent capaci- tatem caeli. 20
Contra: Animae si sunt infinitae actu, Deus potest cuilibet dare corpus. Ergo infinita sunt. Haec possunt esse corpora actu, et ita idem est inconveniens de uno sicut de alio.
Item quaelibet creatura bona addit bonitati universi. Ergo si essent actu infinitae animae, universum esset bonitatis infinitae. 25
Item si essent infinitae, quaelibet esset infinita. Hoc probo sic: Quodlibet individuum unius speciei differt in aliquo a quolibet alio, nec in penitus eodem differt ab uno et ab alio. Ergo si differt ab infinitis, habet infinitas rationes differendi et proprietates nobilitatis. Ergo quae- libet est infinita. 30
2 certe unuml A certum 3 tamen] B tantum 7 simul] A om.
10 simulj A om. 12 unquam] nunquam 13 praecesserunt] A om. 14 ha- buit] A communicabimt suam] B scilicet 15 negat] B + non 17 Re- spondebatur] A Respondebat inconvenienti] B incontinenti 18 sequuntur] B sequitur 19 — 21 diversae transcenderunt capacitatem caeli. Contra: Animae si sunt infinitae] B diversae — infinitae et Deus om. 22 Haec possunt esse corpora] B possunt haec esse actu 26 esset] B esse
1 Eandera argumentationem vide apud Bonaventuram, Op. omn. II, 59 a (opinio 1), qui affert rationes Augustini. Cfr. Confess. XI, 23 (n. 29), 27 (n. 36); De Gen. ad Lit. VIII, 20, 24, 26; Quaest. 65 ad Orosium. q. 41.
2 XVIU, 18 (PL 41, 575 n. 2).
^ Cfr. Thomas, De Spir. Creat., art. IX n. 12.
4 Top. I, 9. Sed cfr. Meteor. II, 3 et De Caelo I, 10 (text. 102 seqq.). •^ Sigerus II, 167.
6 Cfr. Phys. III, 5 (text. 40 seqq.); De Caelo I, 5 (text. 33 seqq.); Me- taph. X, 10 (XI, 9).
Quaestio IV. 4f>
Item si sunt infinita actu, tot sunt denarii quod quinarii. Sed
sequitur si sunt tantum tres denarii simul et tres unitates, pars est
aequalis toti per omnem modum. Ergo si positis actu infinitis sunt tot
denarii quot unitates, pars est aequalis toti non solum numero sed
5 omnimode.
Item si sunt <res> infinitae in mundo, ergo medietas est in medie- tate mundi. Ergo infinitum habet medietatem, et per consequens non est infinitum.
Si dicat quod non sunt in loco — contra: per hoc non solvitur» 10 quia possibile est animabus operari aliquid in loco in diversis partibus universi, quia quaelibet pars universi sit divisibilis in infinitum. Et tunc sequitur argumentum.
Item si <sunt> infinita actu, non possunt habere ordinem.
Contra. B.
15 l.Psalmus: „Quifinxit singillatim corda eorum" i. Glossa^^i. e. cre-
avit animas eorum singillatim i. e. singulas per se ex nihilo, non ex Adam.
2. Amplius <Augustinus>, secundo De Libero Arbitrio^: „Ipsam
rationem nonne unusquisque habet suam, quando <quidem> fieri potest
ut ego aliquid intelligam, cum tu illud non intelligis. Nec utrum in-
20 telligam <cur> tu scire possis, ego autem sciam. Manifestum est etiam rationales mentes singulos quosque nostrum singulas habere."
3. Item et est hoc libro 2. Sent. dist. 18, in fine*.
4. Item Augustinus refert hoc libro Retractationum I, cap. VII'». Retractans illud quod dixerat^ omnes artes animam secum tulisse nec
25 aliud esse discere quam reminisci, subdit quod non sic accipiendum est, quasi ex hoc approbentur animas <vel hic in alio corpore> vel alibi sive in corpore, sive extra corpus aliquando vixisse. Ergo anima omnis incipit cum corpore. Ergo non est una anima, sicut nec unum corpus.
5. Item Augustinus, Ad Hieronymum'^ : „Sentis quod singulas 30 animas singulis corporibus nascentibus etiam modo faciat Deus. Ecce
volo ut ista sententia mea sit, sed nondum esse confirmo." Dubitavit enim Augustinus de origine, nunquam dubitavit de numero.
2 si] J. -f tantmn 3 — 4 per omnem modum: Ergo si positis actu in- finitis sunt tot denaril quot unitates, pars est aequalis toti] B om. 6 mundo] B -\- toto 9 Si dicat quod non sunt] B om. 10 est animabus] B -\- est ani- mabus 11 in infinitum] B om. 13 infinita] B gratia 16 eorum] B om. singillatim] B sigillatim sicut Vulgata et Glossa i. e. singulas] B scilicet sigillans 17 Augustinus] B om. 18 nonne unusquisque] unde unumquid- que 19 utrum] videtur 19—20 intelligam] A & B intellectam etiam] B autera 22 2. Sent. dist. 18, in fine] B om. Sent. pro dist. ponit de, pro fine: ultime 23 refert hocj B om. 26 animas] A -|- eum vel alibi] B vel in alibi 27 aliquando vixisse] B al' no vexisse 29 Augustinus] B -\- se 30 corporibus] B om. etiam] B et 31 raea] A&B una 32 origine] B ordine
1 Ps. 32, 15. 2 pi 113^ 889.
3 II, 7 (PL 32, 1249 n. 15). * Bonav., Op. omn. H, 429.
5 I, 8 {PL 32, 594 n. 2). « De Quant. Animae, c. 20 (n. 34).
7 Ep. 166 (alias 28) c. 4 (PL 33, 724 n. 8).
46 Johannis Pechami Quaestiones.
6. Item De Ecclesiasticis Dogmatihus cap. XIII i <dicitur> : animas hominum non esse ab initio inter ceteras intellectuales creaturas nec simul creatas . . ., sed iormato corpore creari et infundi.
7. Item per rationem sic : Supponantur in principio, quae supponit
, seminator huius erroris, qui ponit intellectum agentem et possibilem. 5 B fol. 168^ b Qui agens, || ad possibilem se habet || ut lux ad diaphanum^. Ponit etiam A fol. 22 '' a ipsum possibilem, quamquam non substantialiter vel tormaliter corpori \ unitum, sed tamen cnpulari homini per phantasmata, quae recipit et ! recipiendo in singulis diversa diversa ibi intelligit ^. Et cum sic aliquid actu intellectum acquisivit, dicitur intellectus speculativus, quasi com- lo positus ex intellectu possibili et specie intelligibili *. Et hac ratione species intelligibilis numeratur et copulatur cum homine ratione sui formalis scilicet speciei, non autem ratione sui materialis, quod est in- tellectus possibilis •'•.
His suppositis arguitur sic: Quia si intellectus recipit speciem ir. aliquam in isto homine, ergo convertitur ad receptara. Ergo cum simplex sit intellectus, totus convertitur. Ergo non in hoc <ad illud> nec in alio simui potest converti ad aliud. Ergo cum intelligit aliquid in me, non potest inteliigere nisi idem in te et non aliuds.
8. Respondebatur quod conversio intellectus passive fit, quia in- 20 telligere est pati^. Non est autem inconveniens, quod a diversis simul patiatur.
Contra: Nihil intelligit nisi perfecte assimilatur et in actu et ipso intelligibili «. Sed impossibile est quod simplex secundum idem in actu simul assimilatur diversis. Ergo ut prius. Quia impossibile est 2r. quod ad plura convertatur hoc modo, sive active, sive passive.
9. Item si potest recipere speciem unam in uno et aliam in alio. ergo potest recipere species infinitas simul easdem. Sed dicit Philo- sophus-' quod si ddo corpora possunt esse in eodem loco, et tria et eadem ratione infinita. 30
10. Dicebatur quod non est inconveniens. Intelligit enim reci- piendo. Non est autem inconveniens ut possit recipere ab infinitis.
Contra : Intelligere non est tantum pati sed agere, patitur enim recipiendo speciem et agit convertendo se supra rem per speciem"'.
2 ab initiol A om. creaturas] B + sinas 3 simul] B similiter 4 per rationem sic] B per idem fit Supponantur] B supponatur 6 etiam] B et 10 speculativus] B + activus 11 possibili] B passibiliter 12 species in- telligibilis] A om. 16 isto] B illo 17 ad illud] B om. 18 in] A om. simul] B similiter aliquid] B quid 20 RespondebaturJ B Respondeo
21 simul] B similiter 23 actu et| B -{- in 24 est] B om. 25 Quia]
A quod, B om. 27 alioj uno 31 — 32 Intelligit enim reciplendo. Non est autem inconveniensj B Intelligere — inconveniens om., add. ante ut possit: aut 32 possitj A possitis 34 se supra rem per speciemj B eo super speciem per rem
1 c. 14 {PL 58, 994 et 1026). 2 d^ Anima III, 4 (1, text. 5) (fol. lo2"-). 3 De Anima II, 4 (text. 32) ; II, 3 (text. 21). ■* De Anima III, 4 (1, text. 5) (fol. 140 0. '' Ibidem [lo\. 146 ^). « Ibidem (fol. U2'). ^ mdem (text. 2). « Metaph. XI, 7 (XII, text. 39). 9 Phys. IV, 6 (8) (text. 53). i" De Anima III, 4 (1 , text. 2).
Quaestio IV. 47
Arguo ergo: Actus conversionis est per virtutem. Ergo conversionis infinitae per virtutem infinitam. Sed non est virtutis infinitae. Ergo etc.
11. Item si intellectus possibilis cum homine copulatur, similiter et agens. Prior dicitur naturaliter copulatio, intellectus possibilis, qui
5 materialis est et materiae propinquior, cum homine quam agentis. Arguo ergo : Si possibilis copulatur cum homine per phantasmata, aut per phan- tasma, ut est in imaginatione, aut per ipsum, utestiam depuratum et uni- tum intellectui, aut ut acturadiat superintellectumpossibilem. Non primo modo, quia phantasma in imaginatione habet esse materiale et omnino
10 disparatum a substantia intellectuali. Nec secundo modo, quia phan- tasma depuratum iam est factum intelligibile nihil habens commune cum materia. Nec tertio modo, quia phantasma non radiat super intel- lectum possibilem, nisi motum ab agente prius naturaliter. Ergo si prius movetur ab agente, prius unitur agens cum homine quam possi-
15 bilis, quod est contra praedicta et falsum manifeste.
12. Dicebatur, quod non est inconveniens prius uniri agentem per modum moventis.
Contra: Possibilis secundum positionem istam non unitur nisi ut movens tantum et motus. Motor autem immediatior prius habet et 20 movere quam remotior. Ergo prius unitur homini quocumque modo. Quod esse non potest.
13. Item suppono secundum Philosophum' quod homo intelligit j et quod intelligere est coniuncti. Ergo aliqua pars hominis essentialis elicit operationem in intelligendo. Sed nulla vis sensitiva attingit opera-
25 tionem intellectualem, quae est omnino immaterialis et sine organo "^, (^ nec attingit proprium obiectum intellectus, quod est pure abstractum. Ergo nisi intellectus sit vere pars hominis, homo nullatenus intelligit.
14. Respondebatur quod attingit secundum suum supremum esse intelligibile. Sicut color, si videndi haberet potentiam, speciem etiam
30 suam II in oculo aliqualiter attingeret eam, ubi est sub esse abstracto B fol. 168^ a intellecta. Ergo a simili nuUa vis sensibilis poterit vel actu intelli- 1| gendi A foi. 22 '• b participare vel attingere speciem intelligibilem.
15. Item si intellectus, ut ipse dicit, sumitur secundum suum for- male i. e. speciem intelligibilem et non secundum suum materiale^
35 quod est substantia intellectus, ergo non unitur homini intellectus nisi secundum accidens vel secundum actus vel secundum effectum. Ergo numquam est hominis perfectio substantialis in esse primo.
1 conversionis est] B 9uisenis 1—2 Ergo conversionis infinitae per virtutem] B om. 3 si] A + est copulatur] B computatur 7 imaginatione] A & B imagine 7—8 unitum] B unius 9 imaginatione] B imagine esse] 5 -j- in imagine 11 factum] B -j- pure 16 non] A om. 20 Ergo] A -f per 23 coniuncti] B coniuncta 24 in intelligendol B intelligendi 31 intellecta] A in intellectu 33 sumitur] A unitur 36 secundum accidens vel] B om. actus] B actum 37 primo] A om.
^ De Anima I, 4 (text. 64).
2 De Anima II, 1 (text. 11); III, 4 (text. 6); Avicenna, VI. Nal. V, 2.
48 Johannis Pechami Quaestiones.
16. Item anima rationalis aut unitur sicut perfectio etformai, aut sicut motor tantum^. Si sicut perfectio, oportet necessario quod multi- plicetur secundum multiplicationem materiae, quia forma appetit sibi materiam'', nec possibile est quamlibet animam quodlibet corpus in- gredi^. Si unitur secundum quod motor, idem oportet. Quoniam Phi-^ 1 0 s o p h u s secundum numerum motuum investigat numerum motorum, ut ex Philosopho patet in XI. J
17. Item ipsemet Commentator^ dicit quod impossibile est eundem motorem uti pluribus instrumentis ad eundem finem. Si ergo intellectus est unus utens homine ad actum intelligendi, ergo non potest lo uti nisi uno homine. Immo necesse est tot esse homines quot sunt intellectus '.
18. Item dicit ipse Commentator^ quod diversitas naturae re- cepti facit diversitatem naturae recipientis. Sed intellectus in diversis recipit diversa et disparata penitus. Ergo est diversitas. •&
19. Respondet Commentator quod hoc est propter diversitatem phantasmatum '■*.
Contra: Aliqua intelligit intellectus secundum ipsum per impres- siones intelligibiliter et non mediante phantasmate. Ergo illa ab omnibus intelligerentur, et si unus esset propheta, omnes essent prophetae. 20
20. Amplius : species intelligitur, cum iam unita intellectui spoliata est a conditionibus materialibus omnino et unita intellectui secundum se. Ergo omnis talis species aequaliter se haberet ad omnes, si esset intellectus unus.
21. Item quia anima est tota in qualibet parte i" corporis, sentit in 25 qualibet parte omnes laesiones corporis, ubicumque sunt in corpore, non impediente phantasmate alicuius sensus. Ergo si est unus intel- lectus in omnibus, cum intelligere sit pati, quidquid intelligit in quo- cumque, intelligit in alio quocumque.
22. Item secundum omnes sanctos et philosophos angelus et anima 30 rationalis distinguuntur per unibile et non unibile ", sicut per differentias
2 Si sicut perfectio] A sed sicut de perfecto; B sed sicut 7 ut] B om. 9 motorera] A motum 11 est] B om. 15 diversa] A diversitatem diversitas] B diversas 19 intelligibiliter] B intellectualiter 20 intelligerenturj A intelligun- tur 21 intelligitur] A intelligibilis 23 haberet] A habet et 27 impediente] B iraponente(?) 31 unibile et non unibile] A S B universale et non universale
1 Cfr. Bonav., Op. omn. II, 221 b (conclusio); 225 b (3).
2 Cfr. Bonav., Op. omn. V. 227 a.
■^ Phys. I, 9 (text. 81). * Cfr. Arist., De Anim. II, 2.
•' Metaph. XI, 8 (XII, text. 42 seqq.); Averroes, Epit. in Metaph. IV. « De Anima III, 1 (fol. 148 ''a); cfr. Thomas, Contra Gent. II, 73; Albertus Magnus, De Anima I, tr. 1, c. 3.
'^ Ctr. Thomas, De Anima III, B 2 (p. 74).
8 De Anima III, 1 (text. 5) (fol. 139 ^). 9 Ibidem (fol. 148 v).
10 Vide infra quaest. XXVI.
11 Cfr. Bonav., Op. omn. II, 47 seqq.; praesertim 51 a (4); R. Grosse- teste, De Anima (ed. L. Baur, Monast. Guestf. 1912) 245: „Dicimus, quod non est siraile de angelis et aniraabus, quia angeli sunt substantiae non unibiles corpori, aniraae vero sunt corporum perfectiones."
Quaestio IV. 40
0-
substantiales. Ergo intellectus possibilis est substantialiter et formaliter unibilis et per consequens necessario multiplicatur sicut materia sua.
23. Item secundum Philosophum intelligere est coniunctii. Ergo homo intelligit. Sed actus est coniuncti mediante forma sua. Ergo forma
r. hominis est intellectus etc.
24. Si dixeris cum Alexandro^ quod intellectus materialis est generatus et virtus facta ex complexione, ad illud omnimode impro- bandum sufficiant, quae supra^ dicta sunt de immortalitate animae.
Responsio. C.
10 Sicut tradit fides catholica et sanctorum sententiae contestantur.
una est cuiuslibet hominis singularis anima rationalis, quae corpori creato infunditur mox creata. Nec umquam sanctus aliquis de sententia hac dubitavit, quamvis de origine animarum constet aliquos dubitasse, utrum scilicet singulorum animae creentur de nihilo an a parentibus
15 traducantur, sicut supra patuit in quaestione de hoc facta''.
Videnda igitur sunt fundamenta huius erroris, ut error destruatur in fundamentis sanctorum testimoniis in aeternum fundatis.
Sciendum igitur, quod seminator huius erroris fundamentum ac- cepit suae haeresis in substantia intellectus possibilis; processit per
20 considerationem virtutis ; et non profecit, sed se praecipitavit in con- sideratione operationis intellectualis.
Primo dico fundamentum sumpsit in substantia || intellectus pos- b fol. 168^ b sibilis ponendo intellectum possibilem immaterialem •• et per consequens ab omni materia substantialiter absolutum et per consequens non esse
2r. aliquid entium particularium et per consequens non esse perfectionem
hominis eodem modo quo anima sensitiva || sed aequivoce. a fol. 22^' a
Hoc igitur primum fundamentum multipliciter eliditur, tum quia ; quamvis careat materia corporali privata, non tamen materia spirituali intelligibili^. Unde Augustinus, l.Contra Manichaeum'^: „Deus dicitur
30 de nihilo omnia fecisse quia etiamsi omnia formata et de ista materia sunt facta, haec ipsa tamen materia de nihilo facta est. Et ipse etiam | Commentator fatetur'* quod habet aliquid simile materiae et aliquid ^ simile formae, sicut dicit quemadmodum sensibile esse dividitur in for- mam et materiam, sic intelligibile esse oportet dividi in consimilia his
35 duobus, scilicet aliquid simile formae et aliquid simile materiae. Et hoc
1 possibills] B irapossibilis 2 unibiiisl A & B universalis 3 intel- ligerel A intellectus 5 estj B om. 7 generatus] B generans omnimode] B om. 11 singularis] A + singulariter (?) 14 scilicet] A om. singulorum] A&B singularum 18 igitur] A ergo 19 substantia] A substantiis 20 pro- fecit] A perfecit 29 1] A om. 33 formae] B formale dicit] B dixit 34 et materiam] A om. 35 formae] B forraale
1 De Anima I, 4 (text. 64).
2 Vide: Averroes, De Anima III, 4 (1 text. 5) (fol. 142 ^).
3 Q. II. p. 12 seqq. * Q. I. p. 1 seqq. praesertim pag. 5. •'' De Anima III, 4 (1 text. 4). ^ vide infra quaest. XXV.
7 De Gen. contra Manich. I, 6 {PL 34, 178 n. 10).
8 De Anima III, 4 (1 text. 5) (fol. 151 ^); III, 5 (text. 17).
Beitr. XIX, 5/6. Hieronym. Spettmann, .Johannis Pechami Quaestiones. 4
50 Johannis Pechami QuaestioneS.
necesse est in omni intelligentia, quae intelligit, aliud. Et si non, non esset multitudo in formis abstractis. Haec verba eius.
Est ergo immaterialis per exclusionem materiae transmutabilis, sed habet aliquid simUe ipsi materiae, per quam est lioc, per quam est distinctio naturalis in substantiis separatis, ut ipse diciti. s
Amplius ex hoc non sequitur, quod intellectus sit ita penitus a materia absolutus, quin sit perlectio materiae corporalis, sed quia essen- tialiter non dependet a matferia. Immo sicut est spiritus omnino a ma- teria absolutus in essendo et perficiendo, ut angeli, qui nati sunt omnem perfectionem sibi acquirere a superiori, et sicut est spiritus omnino lo coniunctus in essendo et perficiendo sive agendo, ut spiritus generabilis et corruptibilis, qui omnino perficitur ab inferiori, ita est medius, qui non dependet in essendo, unitur tamen perficiendo, ut et ipse partim a superiori, partim ab inferiori perfectionem acquirat^. Unde Avicenna, VI. Naturalium 3 : „Obligatio animae cum corpore est propter hoc, ut is perficiatur intellectus contemplativus et sanctificetur et mundetur." Haec Avicenna. Quod dicitur non quasi prius fuerit immunda, sed ut per exercitium in corpore <mereatur>, cui per splendorem sapientiae munditia augeatur. Anima enim rationalis, quia plus habet de potentia et possibilitate quam spiritus separati, quamvis separata aptior sit ad 20 intelligendum quam coniuncta secundum statum miseriae, non tamen ^' quam in corpore optime disposito, sicut erit in gloria.
Item secundum vires inferiores habet inclinationem ad corpus et
appetit naturaliter mediantibus sensibus illustrari. Propter quod in
definitione animae cadit corpus, sicut patet ex Philosopho*. Sicut 25
etiam Augustinus dicit De Quantitate Animae^, quod anima est sub-
stantia quaedam rationis particeps regendo corpori accomodata. Unde
definitur econtra corpus humanum, si per animam definitur, quia sine
anima non est corpus nisi aequivoce. Ergo corpus et anima cum de-
; finiuntur per alterutrum, non sunt duo diversa. Unde Philosophus^: so
f „Omnis qui ponit quod anima et corpus sunt duo diversa, convenit ei
1 dicere, quae sit causa ligamenti animae cum corpore. Qui autem dicit
quod anima est perfectio corporis et corpus non subsistit sine anima,
non sunt apud ipsum duo diversa nec accidit apud ipsum haec quaestio."
1 necesse est] A simile 2 eius] B om. 3 ergo immaterialis] B igitur materialis 4 ipsi] B i!li 5 quam] J <& B cuiusmodi distinctio naturalis]
B distinguenda numeral' 7 quin] A quoniam 8 omnino] A omnis 10 sibi] A S B scilicet est] A om. est; B om. sicut 11 generabilis] B generalis 13 partim] A pertinet 15 animae] A animi 17 fuerit] B om. 20 possi- bilitate] B potestate aptior] B a corpore 21 secundum] A + quod
quam] B tam(?) 24 naturaliter] A &B materialiter 27 particeps] A princeps 27 regendo] A & B regiminis accomodata] A acto moderata 28 econtra] B extra 29 aequivoce] B aequalitate 31 ei] B ea 34 haec] A -f quoque
1 De Anima III, 4 (1 text. 5)(fol. 151 "). 2 vide supra pag. 48 notam 11.
3 Locus non videtur libri citati. * De Anima II, 1 (text. 6).
5 c. 13 (Pi 32, 1048, n. 22); cfr. De Spiritu et Anima c. 1 {PL 40,781) et Damasc, De Fide Orthod. II, 12 {PG 94, 923).
6 Metaph. VII, 6 (VIII, text. 16).
I
Quaestio IV. 51
Amplius nec materia est tota causa individuationis, cum materia ponatur una in multis; sed complementum individuationis estaformai. Et Avicenna, VI. Naturalium^: „Nomen animae non imponitur ex hoc quod est substantia, sed ex hoc quod regit corpora et refertur ad
5 illa, et idcirco recipit corpus in sui definitione et ideo tractatus de anima fuit de scientia naturali. Tractare enim de anima est secundum quod habet comparationem ad materiam et motum."
Amplius nec sequitur quod non sit aliquod ens particulare, quia habet illud, per quod est multitudo in substantiis separatis, sicut ipse
lofatetur^. Ergo videtur sibi contradicere in hac parte.
Secundoll processit error iste in falsa consideratione virtutis in- B fol. 169^ a tellectus possibilis, tam virtutis activae quam passivae. Et activae in communicando se multis per modum perfectionis et in. cognoscendo multa in multis et in recipiendo multa simul a multis. In communi-
15 cando se, inquam, in multis, quia indeterminatam credebat esse animam et non contractam. Dicebat eam esse a pari simul uni et omnibus com- municabilem *.
Ut dupliciter errabat. Circumscripta propria inclinatione animae ad corpus proprium, quamvis anima rationalis sit determinata per modum
20 particularis vagi || et non alligati, non tamen per modum unlversalis, A fol. 22^ b cum non sit magis absolutae vel latae essentiae quam animae separa- tae. Item secundo errabat quia credebat virtutem eius ad hoc sufficere ut possit simul multos et diversos perficere^. Quod negat Philoso- phus, ponens numerum motorum multiplicari penes numerum mobi-
25 liumc. Amplius non potest simul esse in diversis, dicente Damasceno^ de angelo, qui est tanto communicabilioris existentiae, quanto simpli- _ cioris. De quo adest, inquit, angelus ubi operatur et non est alibi, sed ibi intelligenter circumscribitur, ubi operatur.
Amplius errabat ponens ipsum posse simul in actu multa intel-
30 ligere in diversis **. Cum enim magis sit intelligere simul multa quam unum instantanee, et hoc non potest intellectus humanus, qui intelligit
2 complementum] B completur 2 individuationis] A indivisionis 5 id- circo] B ideo 6 enim] A autem 8 quiaj A quod 10 sibi] B om. parte] A & B -\- Amplius nec materia est {A : nec) tota causa individuationis . . . est a lorma. Vide supra! 12 virtutis] B virtutum quam] jP vel 14 simul] B si- militer 15 quia] A + enim 16 dicebat] B credebat et] B -\- in 18 ut] B ubi 19 proprium] B unum determinata] A indeterminata 20 tamen] enim 21 vel latae] A universaliter 25 Damasceno] B tamen 26 communicabilioris] B coniunctarum 26 — 27 quanto simplicioris] B quanta simplicfter 27 an- gelus] intellectus 28 intelligenter] B intellectualiter 29 posse] B om. 30 sit] B om. 31 instantanee] B om. qui] B quia
1 Cfr. Scotus, Oxon. II, d. 3, q. 6, n. 15 (tom. 12, 144) et IV, d. 11, q. 3, n. 46 (tom. 17, 429 b).
2 I, 1. 3 Lib. Destr., disp. I, in solutione 7. dubii. 4 Cfr. Sigerus II, 168. ^ Cfr. Sigerus II, 167 s. 6 De Anima III, 4 (1 text. 5) (fol. 148 0-
' De Fide Orthod. I, 13 {PL 94, 854), cfr. II, 3 {ibidem 870). 8 Sigerus II, 166.
S2 Johannis Pecharai Quaestiones.
cum continuo temporei, multo magis nec poterit multa. Similiter de virtute passiva patet.
Amplius tertium fundamentum 2 contingit in operatione intellec- tuali. De qua dicit quod homo non est intelligens in actu nisi per con- tinuationem intellecti cum eo in actu ^, cum certum sit, quod nihil est in 5 homine quod possit attingere intellectum in actu nisi vis intellectiva.