7 =
॥ अव्ययकोश: ॥
| मद्रपुरी-संस्कृतविद्यासमितिकलाशालाध्यापकेन श्री. वा. श्रीवत्साङ्काचार्येण
डाक्टर् वे. राघवार्यनिर्देशानुसारं
संहृब्ध:
श्रीमतां चे. प. रामस्वाम्यार्याणाम् आमुखेन श्रीमतां ना. रघुनाथायाण्णां प्रस्तावनया, तथा डा. बे. राघवार्याणामुपोद्धातेन च सहित
संस्कृतविद्यासमितिः
१४८-१५०, लस् चर्च् Ve, मयिलापूर्, चेन्नै - ६०० ००४. द्वितीयावृत्तिः २००४
= Edition : 1971 Second Edition: 2004
© SAMSKRIT EDUCATION SOCIETY, Chennai-4.
Price : Rs. 100/-
Published by: SAMSKRIT EDUCATION SOCIETY, No. 148-150, Luz Church Road, Chennai - 600 004.
Printed at:
Rajan & Co., Printers, No.1, Goomes Street, Chennai - 600 001.
Ph: 25384585/52107994
= अव्ययकोशो नामायं ग्रन्थ पुनः उपहारतया समर्प्य ते विदुषां निकटे ।
१९७१ तमे वत्सरे प्रथमतया संस्कृतवाङ्वये प्रस्तुत: संस्कृतविद्यासमिति कलाशाला प्राध्यापकचरेण न्यायव्याकरण वेदान्तविदुषा विद्वद्वरेण श्री. वा. श्रीवत्साङ्काचार्यमहोदयेन | अव्ययान्यधिकृत्य शोस्त्रीयकार्यविशेषान् ज्ञापयन्, अकारादिक्रमेण तानि सुकारोपस्थितये निवेशयन्, विशिष्टेषु स्थलेषु आक्षेपसमाधान विमर्शादिना परिष्कुर्वन् अर्थाविवेचने नितरां उपकरोत्ययं अव्ययकोशः |
चिराद प्राप्यस्यास्य पुनर्ुद्रणेन संस्कृतविद्यासमितिरात्मानं कृतकृत्यां मनुते | अस्माद् विविदिषितमर्थ प्राप्य विद्वांसोऽपि पशं मुदं प्राप्नुयुः |
धन्येयं समितिः | धन्या वयम् ॥ संस्कुनविहासिति विदुषां परिचरः
१४८-१५०, लस् चर्च् रोड, वैद्य. शि.वे. राधकृष्णशास्त्र मयिलापूर्, चेत्रै - ६०० ००४. समित्यध्यक्षः
१६-९-२००४
4
a ENERAL PREFACE
The Samskrit Education Society is one of the latest efforts made by lovers of Sanskrit in Madras to check the erosion ‘or elimination of Sanskrit which is imminent in the different sectors of its studies in this part of the country, not withstanding that South India has been a stronghold of this language in the past amongst all those who prize intellectual stimulation and spiritual inspiration. The Society was started with the blessings of H. H. Sri Chandrasekhareudra- Sarasvati, Sankaracharya of Kanchi Kamakoti Peetha, 9n the occasion of the Golden Jubilee ofthis accession to the Peetha. J have had the pleasure and privilege of being connected with its management from the inception..
In spite of the ditliculties of the present situation and the many causes demanding the help and patronage of the philanth- ropists, . we may assert that during the short period of our existence, we have made fairly steady progress, although it is not spectacular. In Pettai, near Madras, we have a large area of land where our buildings are coming up ‘and a Sanskrit advance study centre is functioning. We have been concentrating in training young Pandits already qualitied in one Sastra to become equipped in another Sastra. We have started a few research projects and publication schemes: a Concordance of Verbal Derivatives, a New Model Sanskrit Grammar and a Dictionary of Indeclinables. Another undertaking of ours is the book on The Teaching of Sanskrit. This and the Concordance of Verbal Derivatines-Part I, I had the pleasure of releasing to the public last year.
The maintenance and promotion of Sanskrit study in the schools face two difficulties today, one stemming from the language formulae of the Government which is explicitly unfavourable to Sanskrit and secondly, the lack of improved methods of making its learning easy and popular. ‘The Society may well congratulate itself on having addressed itself to the latter problem and brought
=
out these books written by able and experienced scholars lika Pt. ७. Ramasubba Sastrigal and Prof. K. Rama Varma Raja, On behalf of the Society, I must also express my appreciation of the services rendered to the Society by Dr, V. Raghavan who has ‘yeen in general charge of these and other research projects and publications of the Society. What he and others have been doing in this part of the country. in the midst of all sorts of difficulties, must evoke the admiration of Sanskritists all over the country.
These and other research projects and the teaching work of the Society have been receiving assistance from the Central Sanskrit Board which deserves all praise for its effort to rehabilitate in the country Sanskrit, the bedrock of Indian culture,
I wish all success to Sri T. V. Viswandtha Aiyar, Secretary of the Society, who has been building up the resources of the Society and managing its affairs so well, Yam quite sure that the Sanskrit Education Society will ere long emerge as an active advanced Centre of a University type tor Sanskrit in the South.
€. ९. RAMASWAMI ALYAR Joly, 1965. Fuunder- President, The Sanskrit Education Society, Madras.
g OREWORD
The ‘indeclinable’ in Samskrit is a broad classifiea- tion that comprehends a number of parts of speech — adverb, preposition, conjunction, particle and interjee- tion—which have the common feature that the form of the word remains unchanged in all the genders: numbers and cases. Look at the following verse from Bhoja’s Ramayana Champu which contains a dozen indeclinables: ‘‘( ‘chchair-gatir-jagati siddhyati dharma- tas-chet, tasya pram3 cha vachanaih krtaketarais-chet ; tesham prakagana-daga cha mahisurais—chet tan antarena nipatet kva nu mat-pranamah’’. Here ‘uch- chais’ is an adverb used adjectivally; ‘tas’ is a suffix that forms an adverb; ‘chet’ is a conditional conjunction; cha is a copulative conjunction; ‘antarena™ isan example of the instrumental case-form used as an adverb; ‘kva’ is another adverb; and ‘nu’ is a conjunction that goes into such combinations as ‘kva nu’, ‘kva nu khalu’ etc., while ‘pra’ is a prefix to a substantive. While there are very few independent prepositions, such as ‘vina’ and ‘te’, the ‘upasarga’ is an indeclinable prefixed to verbs and their derivatives and it often very considerably modifies the meaning of the words to which it is prefixed. A familiar example is the impressive change rung upon the single word “vada” by adding to it different prefixes eg. ‘‘pra’’, “vi, “sam”, “anu” and ‘apa’. Examples of particles are “sma” and “chit’’ (as in ‘kim-chit’) and of inter- jections, “hā”, “dhik” etc.
The importance of the indeclinables derives not only from the fact that, appearing in a predominantly inflected language, they serve to some extent to lessen the stiffness of the linguistic structure. The preposi-
iv
tions, as already pointed out, are a potent means of enriching the diction. The adverbs are capable of expressing many fine shades of meaning ; thus “‘anjasa”’ (see p. 6 of this dictionary), though regarded by authority as having just two meanings, “truthfully” and “quickly”, is used in different contexts by the creative writer to suggest other meanings such as ‘‘easily’ and ‘‘straightforwardly’’. And even the conjunctions, particles and interjections add to the idiomatic quality of the writing, as may be seen from the illustrations to be found in standard lexicons, of the usage of such words as “api’’ ‘iti’, ‘kim’ and so on.
The importance therefore of a handy book of reference of ‘‘Avyayas’’ arranged alphabetically, and classified in the traditionally accepted style, such as the present volume, which the Society has pleasure in
putting before the public, needs no emphasis, It contains nearly nine hundred indeclinables, but even so it does not claim to be exhaustive. The aim being to illustrate legitimacy of usage, the illustrations have been drawn mainly from standard grammatical works and such poems as the Bhatti Kawa, though this occasionally results in a work like the Ramayana, known to all the world, being by-passed in favour of the Bhatti Kāvra, for instance, in the illustration of ‘antara’ (refer to R- III. 14-1). But the interested reader will find it to his advantage to note down further illustrations of his own culling as he browses at leisure in this volume, while. the serious student should find the notes stimulating.
N. RAGHUNATHAN (President, The Samskrit Education Soctety, Madras)
a REFACE
The suggestion that we, in the Samskrit Education. Society, Madras, should undertake an Avyaya-kosa, a Dictionary of Indeclinables, came from a Pandit of Srirangam. Work of this kind was in line with the programme undertaken by the Society, viz. preparation of works which would involve research and scholarly, labour and at the same time be helpful for making the earning of Sanskrit and the mastering of its grammar easy. The idea was therefore accepted and the work was entrusted to the Pandit at Srirangam. Source- books required by him including some in ms. were secured for him but unfortunately he made little progress on the project and passed away shortly after- wards.
As the Society had by that time got through a major part of its larger project the Aydantariipamala, it was resolved that Avyaya-kosa be compiled by the Society’s own Pandit Sri V. Srivatsankacharya, under the direction of the undersigned. The work was completed and is being released on the occasion of the All-India Sanskrit Day celebration held jointly by, several Sanskrit Institutions in Madras on 7-8-1971.
In the Prātisākhyas and the Nirukta, words were classified into four kinds, aman, Akhyata, Upasarga and. Nipdta, the first two declinable and the latter two inde- clinable; and the number and nature of the latter were also given. After the Prausakhyas and Brhaddevata (३, 39;11 891. ), the Nirukta (1.111. 3-22; iv~xi) gave.an
vi
elaborate treatment of the two classes of Indeclinables, Upasarga and Nipata, includinga discussion of their etymo.. logical meaning, their ancillary or independent character so far as their meaningfulness is concerned, and a list of them with their sub-classes, meanings and illustrations. Starting with a meagre number of prepositions and par- ticles, the concept of the Indeclinable got enlarged inte ‘Avyaya’, ‘that which does not undergo a modification’, in the hands of Panini who brought under it several other categories of words of this kind including Com: pounds and Derivatives (I.i. 37-41; 1.10. 56-98). The terms Upasarga, Nipata, Avyaya etc. are also elucidated further in the Varttikas and the Mahabhdsva and the commentaries on the latter. The Vakyapadiya discusses them in Kanda II.
But the most detailed and systematic treatment of Avwyayas, with meanings, discussions and illustrations, is what Bhoja gives not only in his grammatical work the Sarasvatikanthabharana (T. S. S.), but also in the first chapter of his encyclopaedic S'rrigara Prakasa. In the latter work, he classifies Avyaya into six kinds: Avava, Nipata, Gati, Upasarga, Karma-pravacaniya and Vibhakti- pratiriipaka each of which he further subdivides. The whole treatment which includes discussion of the question of their Vacakatva and Dyotakatva extends to over a dozen pages. In the former work on pure grammar, the subject is dealt with in I. i. 117-179. See T. S.S. 117, pp. 31-60, text and INarayana’s commentary.
At the end of the classical period, when a good number of full commentaries and sub.commentaries
प
a
on Panini’s Sūtras directly or on the Mahdbhagya had been written, grammarians took up for elucidation specific portions or subjects and among the pioncer writers of such works whose productions are available is Ksiragvdmin (llth cent. A. D.), who dealt with Dhatus alone in the Ksiratarangini. with the Gagas alone in Ganavrtli, and with our present subject alone in the Nipatdvyayopasargavrtlit. The Gaparatnamahodadhi (1141 A.D.) of Vardhamana is also valuable for our subject. In later times, separate works on Awavas came to be produced (see New Catalogus Catalogorum 1, Revised edition, p. 430 where over thirty works are recorded), including lexicons, e.g. Avyayakoga and Aoyaya-sarhgraha- nighantu (Sakalya Malla Bhatta) and Avyaydrpaza. Several of the thirty and odd texts recorded in the N.C C. and mentioned above, discuss the meanings, Avyaya-artha. Similarly, Upasarga was also made the subject of special treatises (N.C.C. II. pp. 374-46); there are many texts which discuss the question of the Vacakatva or Dyotakatva of the Upasargas particularly from the point of view of Navya Nydya, and a few giving collections of Upasargas and their meanings and use.
The later commentaries on Panini Sūtras arranged subject-wise like the Prakriyā-kaumudi, Prakriyā.sarvasva and the Siddhanta-kaumudi, as also the texts and com- mentaries of systems of grammar other than that of Panini, supply material on the Indeclinables.
1. This text deserves a better edition than it has received
m the Sri Venkatesvara Oriental Series of the T.T.D., Tirupati (1951).
|. | 111
» In addition to the above, there are the lexicons ilike the Amarkoga, which also form sources for Avaya: and their meanings.
z In modern times, works on Vedic Grammar like Macdonell’s A Vedic Grammar for Students (Oxford, 1916 pp. 208-253) and works on Sanskrit Grammar in general have sections on the Indeclinables and besides these, there have also been a few special studies of the ` Indeclinables like Barend Faddegon's ‘The Grammar of the Indeclinables” and Isiodore Dyen’s ‘The Sanskrit Indeclinables of the Hindu Grammarians and Lexico. grophers’*, Faddegon’s study which extends to 48 pages (PP: 1-48) deals with Panini’s treatment of Avyayas, their classification ar.d terminology in a very clear manner, with citations of parallel examples from English, the study being, as he says, an aid to his effort to understand the Hindu spirit. For, according to him, Panini is an effective key to this spirit. The latter, the dissertation ‘of Dyen, gives within a short compass a historical view and the lists of the Indeclinables under the different Classes, Pradi, Uryādi and so on, according to the different sources.
In the present effort, nearly fifty sources have -been used for the 893 Indeclinables that are set forth alphabetically. Ksirasvamin, Vardhamina, the lea- ‘ding works of the Paniniyan system up tothe Siddhanta
I. In his collection ‘Studies on Pāņini’s Grammar’, Ams- terdam, 1936.
2. Supplement to Language, the Linguistic Society of America, Vol. 15, No. 3, July-September 1939.
= x
Kaumudi with the Bdalumanorama, the chief lexicons Amarakosa with the commentary Sudhd, Haldyudha, Medini and Visva, the Sabdakalpadruma and Vacaspatya, and the Sanskrit-English Dictionary of Monier-Williams have been utilised in the main.
Except in stray cases Vedic Indeclinables and Vedic sources like the Pratisakhyas havenot been used. The material in the two works of Bhoja, the Sarasvatikap tha- bharana and the Srrigira Prakasa have also not been included.
Under each dvyaya its class is indicated, its mean- ing shown along with the citation of authority for the same and then its illustration is given along with the mention of the source, The points discussed and
l.a. Lhe following are the Indeclinables found in the Srigydra Prakasa which are not either directly included or touched upon or covered indirectly in this compilation: ana, anifam, aval, apab, dapat, are, iti-kila, itisma, ph, klim, khar, jug, tuvai, dia, divam, duig, na-kila, nanu-kila, nfpat parivab, phdp{am, bat, brim, yat-kila, Samyoh, SaSvat-kila, sab, hihi, haha, hram, hrim, hleag (52).
b. The following are these given in the Sarasvatikayphd- bharana and Nariyaga’s Fytti on it, and which are not either directly included or indirectly touched upon or covered in the present compilation: at, anigam, anvag, abe, upigni, kaupasi, kartavai, kratve, tuvai, bat, yoh, vet, Sramsa-kala, samscat (14).
A few of these in Bhoja and his commentator are from Veda and Mantra Sastra.
XN
elucidated under each are all supported in the 1००८ notes by quoting the concerned Siiras with their numbers. It could be seen that all effort has been taken to make this Dictionary of Indeclmables too, like the Thesaurus of Verbal Derivatives published by us earlier, both a book of ready reference and a scholarly work, useful to students and teachers and at the same time satisfying to fastidious Panditas and research scholars.
Madras 5—8—71 V. RAGHAVAN
i अथ, अ! अन्य, अन्य, स.
आ: आद्या,
इच.
5 उ; उप. उ. त्र. रू. ऊः Faf. ऋ; कक. कः प्र, कुमार, F: Uz, ग.
ग. प्र. रु. ग. र. म. च: चा.
fa.
g
३ ज्ञ
garranga A 4
ad
संकेताक्षरविवरणम्
अथषेवेदः
अव्ययम्
आव्ययी भावसमास; आद्यादिः इच्यत्ययान्ताव्ययम उपसगः
उपसगे प्रतिरूपक्रम् sat:
WAZ: कर्मप्रवच्ननोयः कुमारसंभवम PATA
गति: गतिप्रतिरूपकम गणरत्नमहोद घिः चादिं; RAITEITA: छान्दसाव्ययम डाजन्ताव्ययम णमुल् तद्धितान्ताव्ययम तिलक ६ निङ्न्तप्रनिरू पकम
नुमुन नृदादिः
आ. घ्रा.
बे: येदि.
दा. क, ट्र. शि च: शिशु. m.
सा. वे.
मि. को. 3.9, रू.
स्च,
ते त्तिरीयब्राह्मणम तेत्तिरीयखंहिता दिना दिः
ढ्विदण्ड बा दि; निपातः
परिभाषा
प्रादय:
बृह न्ळब्देन्दु अस्वर: अट्टिकाव्यम भाष्यम (महाभा'यम्) भ्वादिः मान्ताव्ययम TJAN:
TARA:
वार्तिक्रम विभक्तिप्रति कपकम् बे दिकाव्ययम शत्दरकस्पद् मः PIANETI स्ताक्षास्पश्रति: सामबेदः सिद्धान्तकौमुदी खुवन्तप्रतिरूषकम् स्वरादिः
d । श्रीगुरुभ्यो नम; ।
॥ उपोद्धातः ॥
अयमिदानीं aaa, विशेषतःच वैयाकरणानां निकाये अव्ययकोश- नामको ग्रन्थ उपहारतया समप्ते5स्मामि: । संस्कृतवाइमये कोशकारा: सर्वेऽपि प्रायः ASAJ अव्ययानामपि यथावपरं संक्षेपविस्तरप्रक्रियया यद्यपि निकेचनादिकं कुबेन्ति; तथापि तेषु विशकलिततया अब्ययानां तत्न तद्लोपलम्भात्, तत्रापि निपातस्य उपसर्गस्य गतेरित्यायाकारेण शास्लीयका र्यविशेषज्ञापन- yua अकारादिक्रमेणानुपठम्मात, विशेषस्थलेषू आक्षेपसमाधानरूपविमर्शाय- भावात, रूपनिष्पत्तिप्रदर्शनाभावाच्च कृतिरियमस्मदीया अतीव उपयोगिनीति मन्यामहे । यद्यपि निपाताव्ययोपसमंतृत्तिः मडक्षीरस्वाम्युधपरक्षिता वैयाकर- णतिळकेन तिलकेन खब्याख्यया तिलकिता विलसति, तथा गणरत्नमहो- दधिरपि वधमानोपाध्यायसर्वस्व॑ अव्ययविषयेड प्रदरांनोज्ज्बळं वतते, एवमन्येऽपि ग्रन्थाः नेष्वपि चादीनां खरादीनां च मिश्रितत्वा ARRA निङ्चिनुमः |
पि याबदपेक्षितपूरकं उदाहरण- त्रिचतुरा विरला: स्युः; तथापि त् अतिसंक्षिपतत्वात् च युक्ताऽस्मदीया
अव्ययस्वरूपम् “laza त्रिपु fey सर्वासु च विभक्तिष |
हा ` अस्याः थूतेरर्थः शब्दकौस्तुमे (1-1-37 सरशम् = एकप्रकारं यन्न व्येनि तदव्ययमिति
) विस्तरेण दष्टव्य: | योजना ।
R
बचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्पयम् |? (गोपथब्राह्मणे 1-1 -26) इति अझविषयिणी श्रुतिः नैरुक्तप्रक्रियया ब्याकरणशास्त्रीयाब्ययपरतया अगवत्पतञ्जलिम्ुनिमिः योजिता | तद्यया--
“न व्येतीति अन्ययम् इति | क्क पुनने व्येति ? स्त्रीपुंनपुंसकानि, सत्च- गुणाः, एकत्बद्वित्वबहुत्वानि च | एतानर्थान् केचित् वियन्ति, केचिन्न afa, तदब्ययम |? (भाष्यम् 1-1-38) इति । श्रक्प्रातिशाख्ये (12-22)
““नामाख्यातमुपसगों निपातः चत्वार्याहुः पदजातानि शाब्दाः |”
इति बैयाकरणेकदेशिरील्या पदप्रविभागमुक्वा,
“तन्नाम येनाभिदधाति सत्त्म, तद् आख्याते येन भाव॑ स घातु:।
उपसर्गा विशतिरर्थवाचकाः सहेतराभ्यामितरे निपाताः i
क्रियावाचकमाख्यातम् TIAA विशेषकृत् |
सत्राभिधायकं नाम निपाताः पादपूरणाः ॥ (12-23, 24)" इति तेषां संग्रहेण लक्षणान्यष्युक्तानि। अत्र उपसरनिपातौ अन्ययविशेपा- विल्यवघेयम् |
uzgaga तु भत्रति--?' (निरुक्तम् 1-8) इति यास्कवचनमप्यत्रानु- सन्धेयम् । ततश्च “प्रायेण अलिङ्गसंख्याशक्तीनि अव्ययानि” (शङ्गारप्रकाशे प्रथमः प्रकाशः) इति श्रीभोजोक्तमेवैतेषामनुगत लक्षणमिति बोध्यम् |
॥ अव्ययविभागः ॥
aa अव्ययानि बहुरूपाणि । (१) खरादीनि, (२) निपाताः,
(३) असर्वविमक्तितद्वितान्तानि, (४) कृदव्ययानि, (५) अव्ययीमावसमा- सान्तानि इति पञ्चधा विभक्तुमर्हाणि | अयं विभागो भाष्यथनुसारेण अस्माभिः क्रियते । केचिंदन्यथाऽपिं विभजन्ते | अथ क्रमेणैतेषां वित्ररणं क्रियते |
= (2) खरादयः |
तत्र 'स्व॒रादिनिपातमब्ययम् ' (1-1-37) इत्यत्र स्वरादिगणे पठितानि स्वरादीनि | स्तररादिराकृतिगणः--इति शब्दकोस्तुभादिषु स्पष्टम् । गणे शब्दखरूपाणामेव पाट: । तेपामर्थास्तु वेदतः प्रयोगतो लोकतः कोशतश्चात्र संकलिताः । अपूर्वार्थकानां प्रयोगोऽपि याकछ्म्भमुदाह्ृताः । स्वरादीनां TARAA, असत्त्ववाचिनां च अव्ययसंज्ञा व्यापिनी; चादीनां तु अस्व वाचिनामेब निपातसंज्ञा अञ्यापिनी इति मेद: |
AURI १. AR २. “क्लातोसुन्कसुन:' ३. "कृन्मकारान्तः सन्ध्यक्षरान्तः? ४. “अव्ययीभावश्च' ५. ' तसिलादिस्तद्धित एघाच्पर्यन्त:' ६. शस्तसी' ७. 'कृत्वसुच' ८. ‘gq ९. आस्थालौ? १०, “व्यर्था श्च इति दश गणसूत्राणि | एतेपां बिवरण युक्तम्थलेड्त्रैव ग्रन्थेऽस्माभिः कृतमिति नेह प्रतन्यते |
खरादिपु पठिनेषु गणसूलेषु कानिचनोत्तरत्न अष्टाध्याय्यामेव शब्दतो अर्थतश्च पटितानि | गणसूत्राणि अङ्गीकृत्य अष्टाध्यायीसूत्राणि व्यर्थानि इति शब्दकोस्तुभे (1-1-41) प्रतिपादितम् । वस्तुत उभयत्वापि (गणसूत्लाणि --भष्टाध्यायीसूल्ाणि च) पठनीयानि इत्यस्माभिरन्यत्र विस्तरेण प्रतिपा- दितमिति न बैयथ्यम् । अव्ययसंज्ञाया अनित्यत्वेन कदाचिदप्रापिः पुनः पाठे फलमिति काशिका (1-1-41) |
खरादिपठितेषु अव्ययेपु के वन अस्तोदाच्त्वरविशिष्टा;---स्वर् अन्तर् प्रातर् प्रभ्रतव:। पुनर् इल्यादय आद्यदात्ता: । वेद रबाबत्वे खरस्योपयोगाद त न तदस्मामि; प्रत्येकं निर्दिष्रम् । केचन व्याख्यातार: खर् अन्तर इत्येवमादी- नामपि प्रकृतिप्रत्ययवित्रेचनपूयक व्युत्पत्ति प्रद्शयन्ति--तद्वातम् | पाणिनेस्तु अव्युत्पत्तिपक्ष एव नेभयमिति * आयनेयी--' (7-1-2) इति qa भाष्ये स्पष्टत्वात् अस्माभिः प्रत्येकं व्युतपत्तिन प्रदर्शिता | यन्न व्युत्पत्तिः सर्वसम्मता
EM a
हु प्रकृतिप्रत्ययानुगता आवश्यकी च-- aa परं किश्चिदत विद्वतमिति ब्रोध्यम ¦ अयमेव पन्थाश्चादिप्वपि |
(२) निपाताः |
निपात्यन्ते यथाकथञ्चित् साधु क्रियन्ते इति निपाताः । कर्मणि aa) "अथ निपाताः | sanday निपतन्ति] अपि उपमार्थे | अपि कर्मोपसंग्रहार्थ | अपि पदधूरणः । ? (निरुक्तम् 1.4) इति यास्कः | “ निय- मेन पातयन्ति स्वार्थमन्यस्मिन् ' इति लघुशब्देन्दुशेखरव्याग्व्यायां चिद्- स्थिमालायां Paar | RENATE] (12-26) ऽपि — ८ निपातानामर्थवशान्निपातनात् भनर्थकानामितरे च सार्थकाः | जयन्त इत्यस्ति dee आङ्मये'मिताक्षरे चाऱ्यमिताक्षरेऽपि च ॥ 7 इति निपातशब्दनिर्वचनम् , तेषां स्वरूपसंस्यादिकं च सङ्ग्रहेण प्रतिपादितम् । भरतमुनिरपि खकीये नाटचशास्त्रे (५१)
u प्रातिपदिकार्थयोगात् *धातुच्छन्दोनिरुक्तयुक्त्या च | यस्मान्निपतन्ति पदे तस्मात् प्रोक्ता निपातास्तु ॥ ”
इनि भङ्गयन्तरेणतदेव प्रकाशयामास। “ निश्चितः पात एषामिति निपात, । नामाख्यातप्रयोगेषु अथांदभिन्नाः निपतन्ति इनि निपाताः 1” इति दुगेसिहः (कातन्त्रप्रकाशे) |
जेपाता बहुविधा: | तथाहि--१. चादयः, २. उपसर्गा., ३. गतयः, ५. कमंप्रवचनीया: इति सामान्यतश्चतुर्चा विभक्तुं शक्यन्ते | तेषु-- 5 अं Se eS ee ee कपील 1, मिताक्षरेच्लौकिके वाङमये । अमिताक्षरे=' अनन्ता बै बेदाः' इत्युक्ते वेदिके वाइमये-इत्यर्थः | .2. qa छन्दोयुक्त्या, निरुक्तयुक्त्या च, इत्यर्थ: |
E १. चादय! | ` चादयो3सत्त्रे! (1.4-57) ar गणे पठिताश्चा- दय; | चादिरपि आक्कतिगण; | सत्त्वम् = द्रव्यम् । अद्रव्यार्थाश्रादयो ANA- संज्ञका इत्यर्थ: | 'प्राम्रीश्वरान्निपाताः ' (1.4.56) इत्यनेन चादीनां निपातत्वम। निपातानाम् “खरादिनिपातमू-- (1-1.37) उत्यव्यय- संज्ञेति बोध्यम् । चादिपु ' उपतर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्व निपाताः ' इति गणसूत्रं पठबते । उपसगप्रतिरूपका:
' अवदत्तं बिदत्तं च प्रदत्तं चादिकर्मणि |
सुदत्तमनुदत्तं च निदत्तमिति चेष्यते |! (भाष्यम् 7-4-47) इत्या- दिषु विद्यमानाः अव, वि maaa: तेषामुपसर्गत्वे ' अवत्तम्? इत्याथेत्र स्यादिति भाष्यादिषु स्पष्टम् ॥ विभक्तिप्रतिरूपकाः ‘ak’ इत्यादयः | “ अहंयुः ' इत्यादिषु अस्मच्छन्दप्रथमैकवचनान्तबदस्य प्रतिरूपकं भबति | अन्यथा प्रकृतेरस्मदित्येव श्रवणं प्रसज्ज्येत || स्बरप्रतिरूपकाः “अ अपेहि ? “ इ इन्द्रं पश्य इत्यादिपु अ इ प्रभृतयः । तेषां निपातत्वेन ' निपात एका- aag?’ (1.1.14) इति प्रगृह्यसंज्ञा; ततश्च ' प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् ? (6-1-125) इति नित्यं प्रकृतिभावः, सवणदीर्घाद्यपबाद: | एते चादयः न स्वतन्तप्रयोगार्हाः, पदान्तरेण साकमेवैतेषामर्थत्रोधकश्वमिति,
* चादयो न प्रयुज्यन्ते पदत्वेडपि च केवला: । ' इति,
“ 'समुद्चितामिधानेऽपि विशिष्टार्थामिधायिनाम् |
गुणैः पदानां सम्बन्धः परतन्त्रास्तु चादयः || !
(वाक्यपदीयम् )
1. अयमर्थः यथा पदान्तरसाहन्रयं विना 'घटः' इति प्रयुक्ते ऽपि कम्बुग्रीव। दिमत्पदार्थबोधो भवति, तद्वत् 'च' इति केवलस्य चकारस्य प्रयोगे न कोऽप्यर्थः स्फुरति, किन्तु यत्कि- ञ्चित्पदसमभिव्याहारेणेचः अतश्चादयः परतन््राः-इत्ति |
AN
इति च हरिग्रन्थे स्पष्टम् | २. उपसर्गाः | उप सृञ्यन्ते इस्युपसर्गा: ¡ “उपसर्गाः क्रियायोगे’ (1-4-59) इल्यश्न गणे पठिताः अपरादयो विशतिसंख्याकाः | तदुक्तम्--
“प्रपरापसमन्वबनिदुरन्याडून्यधयो5प्यतिसूदभयश्र । प्रतिना सह लक्षयितव्याः पयुपयोरपि लक्षणमत्र |)? (न्यासः 1-1-14) इति |
भाष्ये (1.4-59, 65) मरुद्दतो मरुत्तः, श्रद्धा, अन्तर्धिः इति सिद्धयर्थ मरुच्छन्दस्य, 'श्रत्! इत्यस्य, ‘अन्तः? इत्यस्य च उपसगंसंज्ञोपसंख्याता । मोजस्तु
ष्टि भागुरिरह्लोपमबाप्योरुपसगयोः ।¦ (पदमञ्जरी 6-2-37) “हितादिषु समो म्लोप पाठं चात्र श्रदन्तरो (द्रष्ट्या काशिका 6-1-144) इति वचनानुसारेण श्वपिस इत्येतेषामपि ...पृथगुपसर्गत्त्रमनुमत्य..“ उपसर्गाः पश्चविशतिभवन्ति! (श्वज्ञारप्रकाशे प्रथमप्रकाशः) इत्याह |
1, अत्र ‘fat दुर् इत्यनेन रेफान्तस्य’ 'निस् दुस्’ इति सान्तस्य च तन्त्रेण ग्रहणम् । “तत्र 'निस दुस्’ इमौ सान्तौः निस- स्तपतावनासेचने” (8-3.102) इत्यादिनिदेशात्” इति 'उप- सर्गस्यायतौ' (8-1-19) इत्यत्र काशिका । “faz: कुषः' (7-2-46) 'सुदुरोरधिकरणे’ (बा. 3-2-47) इत्याद्यनुरोधात् रेफान्तावपि इति तत्रेव सूत्रे हरदत्तः। सकारान्तत्वं रेफा- न्तत्वरमित्युभयम्रपि भाष्यादिसंमतमिति शब्दकौस्तुभे स्पष्टम् ।
2. भागुरिमतेन अब इत्यत्र पाक्षिके अकारलोपे वगाहः वकोटः इतिः अपि इत्यत्र अकारलोपे पिनदम्, पिकः इतिः सम् इत्यत्र मकारलोपे सब्रह्म सततम् इत्यादीनि च सिद्धध्यन्ती- त्यवधेयम |
= “आश्यातमुपगृद्य अर्थविशेषमिमे तस्यैब सृजन्तीति उपसर्गाः; | इति निरुक्तव्याख्यायां (1-3) दुर्गाचायाः। ‘ster नामाख्यातयोः अर्थस्य विशेषं सृजन्ति =उत्पादयन्तीति उपसर्गाः? इति तत्रैव स्कन्दस्वामी | 'क्रियाविशेषिताः प्रादयः उपसर्गाः ' (कोटिल्यार्थशाखम् 2.10), 'प्राक् उप सूज्यन्ते आख्यातपदस्य zga’ इति सायणभाष्यम् (ऋग्वेदे 1-164-45) | च विवरणम्, ' कर्मविशेषक saad (बा. 3-1-7) ‘उपसर्गाश्च पुनरेवमात्मकाः---यत्र कचित् क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते तत्र क्रियाविशेषमाहु? (माष्यम् 2-1-1) 'क्रियाविशेषकः उपसरी;” (माष्यम् 1-3-1) इत्याद्यनुकूलमेव | भरतश्चुनिरपि ईषद्वेदेनेतदेवाह---
“प्रातिपदिकार्थयुक्त धात्बर्थमुपसृजन्ति ये स्वार्थैः | उपमर्गा उपदिशस्तस्मात् संम्कारशास्तरऽस्मिन् |? (नाटयशास्त्ते 15-26) इति | एतदेब बृइ्द्रेवतायामयुक्तम--(2-96, 97) “उपमर्गास्तु विज्ञेयाः क्रियायोगेन विंशतिः | ` बित्रेचयन्ति ते ai नामाख्यातविभक्तिषु ॥ अच्छ श्रद् अन्तर् Ka आचार्यः शाकटायन! | उपसर्गान् क्रियायोगात् मेने; ते तु त्रयोऽधिकाः ॥ ” इति ।
उपसर्गाणां वाचकत्वम्, योतकत्वमिति द्वेधा मतम् । तदुक्तम् ''स वाचको विशेषाणां सम्भवाद् द्योतको5पि वा ! (वाक्यपदीयम्) इति |
छ“... 1 भिजन eee अते लक 1, सः उपसर्ग; |
८
घातृपसगयोः कायमन्तरङ्ग वा, घातुप्रत्यययोः ु ऋ इति
पक्षद्वयमुपक्षिप्य ‘gh धातुः साधनेन [--प्रययेन] युज्यते; पश्चादुपसर्गेण! इति--भाष्ये; तथा (6-1-135)
“ बुद्विस्थादमिसम्बन्वात् तथा धातूपसगयो: | अभ्यन्तरीकृतो मेदः पदकाले प्रकाशते ॥” (हरिः)
“क्रियाविशेषाः सङ्घातै; प्रक्रम्यन्ते तथाबिधाः | कार्याणामन्तरङ्गत्बं एवं धातूपसगेयोः ॥ सावनेर्याति सम्बन्ध तथाभूतैव सा क्रिया !? उति वाक्यपदीये च स्थापितम् | द्योतकत्वपक्षे$पि घातुस्थमेवार्थमुपसर्गो योतयतीति agan | तदुक्तम--- “स्थादिमि: kasia गमनादि न गम्यते | तत्रानुमानादू बिविधात् तद्वर्मा प्रादिरुच्यते ॥'' (बाक्यपदीयम ) mpg सम्भबिनो मेदाः केवलैरनिदर्शिता: | उपसर्गेण सम्बन्धे व्यज्यन्ते प्रपरादिना ॥ '” (वाक्पपदीयम् ) इति, “सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वात् अप्रकाशितमदिद्युतदङ्गे | विश्रमं agaz: प्रमदानां धातुलीनमुपसर्ग इवार्थम् ॥!? (igaza: 10-15) इति च ।
1, कचित् = पचत्यादौ |
q
E
तत्रोपसर्गाश्रतुर्धा भबन्ति--- “aad बाधते कश्चित् , कश्चित् तमनुवतते | ata विझञिनष्टयन्योऽनर्थकोऽन्यः प्रयुञ्यते |?! इति वचनात । उपसर्गबशाद्धातोरर्थान्तरे वत्तिः प्रसिद्धा; तदुक्तम— “प्रपूरणं seed: पूरणाभाव एव सः | > ९ प्रस्थाने प्रसृतौ चापि बिरुद्वार्थस्य दशनात् ॥ उपसगवशाद् धातुरनेकार्थप्रकाशकृत् | ्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ॥'” (शाकटायनीयधातुपाठे) इति । एबमुपसगैवशात् सकर्मको धातुरकर्मकः, अकर्मकश्च सकर्मको भवतीत्यपि--- “क्चिदर्थ प्रादियोगे ह्यकर्माणोऽपि धातवः | सकर्माणः प्रजायन्ते सतां सन्नाजना इव II" इति पूर्वेबां वचनेन सिद्धम् | “घातवश्चोपसर्गाश्च निपाताइचेति ते त्रयः | अनेकार्थः स्मृताः पराज्ञः, पाठस्तेषां निददीनम ||" ति (ae 2 ž a ae ey ७ इति वधेमानेन गणरत्नमहोदधो उपात्तं वचनमेतेषां प्रत्येकमनेकार्थकत्व त्रबीति | एकमुपसर्गमारभ्य पश्चोपसरीपर्यन्तमपि लक्ष्येषु प्रयोगः कतुँ शक्यत इति
1, “कश्चिद् धात्वथं बाधते। यथा-प्रवसति; प्रस्मरति | कश्चित तमनुवर्तते, यथा - अधीते, आचष्टे | तमेव विशिनष्टथन्यः, यथा-प्राणिति, निरीक्षते । अनर्थको यथा - प्रलम्बते निमीलति ।” इति कातन्त्रविस्तरे वर्धमानः |
१० “° आपश्चभ्यः प्रयुज्यन्ते प्रायेणैते प्रयोक्तृभि; | उपसगा: क्रियायोगे तत्रोदाहृतयो यथा ॥
आहरति | व्याहृरति-। अभिव्याहरति। i | प्रसमभित्र्याहरति |
डात कातन्तविस्तरे प्रोक्तमिहावधेयम् |
आत्मनेपद-परस्मैपद-समास---पत्व--णत्व--स्वरादीनि उपसर्गा- श्रितानि बहूनि कार्याणि mesa सम्मतानि agama यथावकाश चास्माभि: प्रतिपादितानि |
३. गतयः | (१) प्रादय एव (श्रदन्तर्मरुदादीन् वर्जयित्वा) गति- मंज्ञाभाजोऽपि । तथा (२) ऊर्यादयः, (३) च्व्यन्ताः, (४) डाजन्ताः, (५) अनुकरणशब्दाः, (६) अष्टाध्याय्याम् ' आदरानादरयोः सदसती (1-4-63) इल्यारभ्य ' तिरोऽन्तर्धौ ? (1-4-71) इति पर्यन्त अर्थविशेष उपात्ताः, “विभाषा afa (1.4.72) इत्यारभ्य, ' जीविकौपनिषदावौपम्ये ` (1-4-79) इत्यन्तमर्थविशेष एव वैकल्पिकगतिसंज्ञकाश्च; तथा कारिकाशब्दः, नदे paaa) च अत्न शास्त्रे गतिसंज्ञका इत्यवधेयम् | गतिसंज्ञा 'कुगतिप्रादय:' (2.2-18) ३ति समासार्था, auai a |
“समासार्हा निपाता एव कतिपयेऽपि गतयः” इति शृङ्गरप्रकाश्चः फ़्थमप्रकाश: ) |
गतिसंज्ञाकार्याणि पूर्वैरेवं संगृहीतानि--
“गतिपूर्वो यदा धातुः कचित् स्यात् तद्वितोदयः |
समस्यते गतिस्तक्वागमिष्ठा इति निदर्शनम् (?)॥
= र् उपसगपूर्वमाख्यातमनुदात्त विगृह्यते | उदात्त यत् समस्येत उपसर्गो निहन्यते ||”
(अथववेदप्रातिशाख्यम् 1-11, 12) इति ॥ ४. कर्मप्रवचनीयः । कर्म प्रोक्तवन्तः SAATAN: “ कृत्यल्युटो बहुलम् ' (3-3-113) इति बाहुलकात् कतरि अनीयर्प्रत्ययः तेच भनु, उप, अप, परि, आङ, प्रति, अभि, अधि, छु, अति, अपि, इति एकादश | कर्मशब्देन सा क्रियोच्यते--यया साम्प्रतननुच्यमानया5पि क्रिया- सम्बन्धोऽबगम्यते | तदुक्तम--
“ क्रियाया द्योतको नायं सम्बन्धस्य न वाचकः | नापि क्रियापदाक्षेपी सम्बन्धस्य तु मेदकः || ”! ` (वाक्यपदीयम् 2-206)
इति। योत्यार्थनिष्ठं alas’ “शाकश्यस्य संहितामचु प्रावषत्” इति कर्मेप्रवत्रनीयध्यले क्रियापदप्रयोगात् न सम्भवति । एवम् ,विमक्तेरेव सम्बम्ध- वाचकत्वात् अनोः सम्बन्धवाचकत्वमपि न सङ्गच्छते। नापि क्रियापदाक्षेपकचम् ; क्रियाकारकयोरेव परस्परमाक्षेप्याक्षेपकमाबस्य सर्वसंमतत्वात् | अतश्च संहिता- प्रबषणयोहेतुहेतुमद्भावरूपो यः सम्बन्ध; स एवात्रानुना द्योत्यते — इत्यर्थः | मेदकः-_विशेषकः, द्योतक इति याबत् | तदप्युक्तम्--
“a चोपजातः संबन्धो विनिवृत्त क्रियापदे |
कमंप्रबचनीयेन तत्र तत्र नियम्यते ॥ ” (त्राक्यपदीयम् 2-201) इति।
१२
“ आपिशलीयव्याकाणे 'समयादीनां कर्मप्रवचनीयत्वे दृष्टम् ४ इति कातन्त्वव्याकरणे दुर्गसिंहेन प्रतिपादितमित्याहु | तदप्यत्वावधेयम :
' कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया ? (2.3-8) इति द्वितीयाविमक्ति;,
“ कृदन्ते द्रबपसर्श च यत्न पूर्वण विग्रहः |
अनर्थकः कर्मप्रवचनीयो व्यूढो वा विगृह्यते ॥ ?? (अधर्यप्रातिशा- ख्यम् 1-1-10) इति विग्रहः, ` सुस्तुतम् , अतिस्तुतम् ' इत्यादिषु
“ कर्मप्रवचनीयः क्रियायोगे विधीयते |
षत्वादिविनिवृत्तयरथ स्वत्यादीनां हि धर्मिणाम् ॥ ?
= (वाक्यपदीयम् 2-204)
इत्युक्तदिशा पत्वादिनिषेधः इत्यादीनि कमंप्रबचनीयसंज्ञाफलानि | कर्मप्रबचनीयसंज्ञा गत्युपसगसंज्ञयोर्नाधिका | एतत् सर्वमभिसन्धाय “ प्रादय एव क्रियाविरेषोपजनितसम्बन्धावच्छेद हेतवः कर्मप्रवचनीयाः ; यदाह--
« क्रियाविरेषजन्यानां सम्बन्धानां प्रकाशने ।
कर्मप्रवचनीयाः स्युरनिमित्तमवतारिताः we इति...
इत्यारभ्य विस्तरेण श्रृड्रारश्रकाश वित्रेचितमन्नानुसन्धेयम् |
उपसर्गेम्य: कर्मप्रतरचनीयानां व्यापारमेदः प्रथगू विद्यते | यथा'बृक्षममि विद्योतते विद्युत्? इति विदुद्बक्षयोठेक्ष्यलक्षणमावरूपः सम्बन्धोऽभिना
द्योत्यते | उपसर्गेण तु क्रियाविशेषार्थाभिव्यक्तिरेव क्रियते | उपसर्गाः प्रत्व-
1. 'अभ्रितःपरितःसमयान्िकषाहाग्रतियोगेऽपि’ (वा. 2-3-8) इति वार्तिकोपात्तानाम् , 'उभसरवैतसोः कार्या धिक्रयुपर्या- दिषु त्रिषु । द्वितीया 5 5प्रेडितान्तेषु ततो ऽन्यत्रापि च्यते ॥” (बा. 2-3-8) इति स्छोकवा तिकोपात्तानां च 'समया' इत्या- दीना मित्यर्थः |
= गलादिनिमित्तंमूता:, कर्मप्रवतनीयास्तु द्वितीयादिपतरतेर्निमित्तभूता इति कार्य- मेदोऽपि gay विद्यते | उपसर्गास्तु “ते प्राग् धातोः ' (1-4-80) इति शास्त्रात् धातोः pita Amei उति प्रयोगनियमस्तेषाम् , [नैवं कमेप्रवच- नीयामिति भिदा । इत्येवमादयो यथासम्भवमनुसन्धेया:। विस्तरभिया विरम्यते | एवेत्रिधानां चतुर्णामपि निपातत्वे amaa) निपाता अनेका इत्यन्न ८ इयन्त इति संख्येपां नियातानां न विद्यते | प्रयोजनत्रश्ादेते निपतन्ति पदे पदे ॥ `` (aaam 2.95) इति अन प्रमाणीङुन्ति | भोजेन शृङ्गारप्रकाश (प्रथमप्रकाश) “जात्यादिप्रवृष्िनिमित्तानुपम्राहित्वन असत्तभूतार्थाभिधायिनोऽलिङ्ग- मंख्याशक्तय sarang निपतन्तीति अव्ययविशेषा एब चादयो निपाताः। ........ते खलु विष्यर्थाः, अर्थवांदार्थाः, अनुत्रादार्थाः, निषेघार्थाः, विधि. Aaaa, अविधिनिेधार्थाः इति षोढा सम्मबन्ति |” इत्यारम्य विस्तरेणो- दाहृतमनुसन्धेयं तत एव । एतु “क्रेडप्येषां चोतकाः, केऽपि वाचकाः, केऽप्यनर्थकाः | आगमा ईव केऽपि स्युः सम्मूयार्थस्य वाचकाः I
(वाक्यपदीयम् 2-194) इत्युक्तदिशा पादपूरणाधानां वाक्यालङ्कारार्थानां च अनर्थकत्वम् , “कश्चित् , किञ्चित्? इत्यादिप किशब्दोत्तरमागम ama सम्भूयार्थब्रोधकत्व “चित! इत्यादीनां ऽति च त्रोध्यम् | तदप्युक्तम्-- “उच्चावचेषु चार्थेषु निपाताः समुदाहृताः | कर्मोपसंग्रहार्थ च कचिदौपम्यकारणात् ॥
१४ ऊनानां पूरणार्या वा पदानामपरे क्वचित् | मिताक्षरेषु ग्रन्थेषु पूरणार्थास्त्वनर्थकाः |” (बृहद्देवता 2.89, 90)
एता Tat निपातानां परिज्ञानं याज्ञिकानामवश्यापे क्षितमिति ““सूक्तमाजो हविर्माज ऋग्माजश्र भूयिष्टाः | काश्चिन्तिपातमाज:” (निरुक्तम् 7-13-5-7)
“निरुप्यते हवियेस्मे सूक्तं च भजते च या | भव तत्र प्रधान स्यात् न निपातेन या स्तुता ||” (GEA 1.78) प्रावान्याद्वा निपाताद्वा स्तयते ब्रह्मणस्पतिः |" (बृहद्देवता 8.60) इस्यादिषु स्पष्टम् | (३) अक्रवविभक्तितद्वितान्ताः | 'तद्वितश्चाप्तवविभक्तिः' (11.38) इत्यत्र भाष्ये परिगणिताः afa- प्रत्यया अव्ययप्रयोजका: | त एते --'संख्याया: क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्व. सुच्? (5-4-17) ‘aagi: ga (5-4-18), "एकस्य asa (5-4.19) इति त्रयः प्रत्ययाः, AZAA, शस् कारकादन्यतरस्यामः (5.4.42) इत्यारम्य 'मद्रात, परिवापण' (5-4-67) इतिपयन्त विधीयमाना प्रसयाः, ARA (4.3.113) ‘उरसो यञ्चः (4.3-114) इति fafa: शेपिकस्तसिः, Ga तुल्ये क्रिया चेद्वतिः? (5-1-115) ‘aa aAa’ (5.1.116) “तदहम् (5.1-117) इति सूत्रेषु विहितो वतिः, ‘Parei नानाज न सहः (5.2.27) इति सूत्रे विहितो ना-नाञ्प्रत्ययौ, “अमु च च्छन्दसि’ (5.4.12) इति विहितरठ्रान्दसः “असुः इति प्रत्ययः, “किमेत्- तिड्व्ययबाद् आमु अद्रव्यप्रकर्ष* (5.4.11) इति विहित आमुप्र्ययः इति । एतेषां विवरणं यथावसरमल ग्रन्थे युक्तस्थले कृतम् |
ane
SS
A
= w:
॥
(४) कृदव्ययानि ।
'कृन्मजन्तःः (1.1.39) इत्यत्रोपात्ता मान्ता एजन्ताश्च FIRA अव्ययसंज्ञकाः । मान्ताः - तुसुन् - णमुऴ-_-कमुळ- खमुञ्ग्रभृतयः। एजन्ता:--- से--सेन्-असे-असेन्-क्से-कसेन-अध्ये-अध्येन्-कध्ये-कध्येन्-शध्ये- शध्यैन- As toa tn à aali A तब-तवेडू-तवेन्-केन-प्रत्यया;, 'प्रये रोहिष्ये अव्य(धि)थिष्ये! (3.4.1 0) इत्यत्र निपातनात् AA कै-इष्यपरत्ययौ, “दशे विसये च' (3.4.11) zaa. निपात्यमान: केप्रव्यय;---इति |
एवं ' कवातोसुन्कसुनः ' (1.1.40) A त्रयाणामपि FNRA- शत्वम् ||
(५.) अव्ययीभावसमासान्तानि |
` अत्र्ययीमावः ! (2.1.5) इत्यारभ्य ' अन्यपदार्थे च संज्ञायाम् " (2.1.21) इतियावडू ये amar विद्वितास्तेऽञ्ययीमात्रसमासाः | तेषां 'अव्य- यीमावश्च ' (1.1.41) इत्यञ्ययखम् | 'अब्पयीभाव;' (3.7) इति लिङ्गानु- शासनसतेपु मध्ये नपुतकलिङ्गप्रकरण पाठादव्ययीमावानां नपुंसकलिङ्ग- तमपि शाखसंमतमित्यवधयम् | अनव्यये सत् अब्ययं सम्पद्यते--कार्यबिशे- पार्थमित्यज्ञीकृत्य भाष्ये $व्यथीभावरत्याव्ययत्वे त्रीणि प्रयोजनानि 'लङ्मुखस्वरो- पचाररूपाणि परिगणितानि । न्य पन ee ee 1, लुक अव्ययादाप्सुपः (2-4-82) इति ‘sa शलभाः पतन्ति’ इत्यादिषु सुपो लुक । मुखस्बरः-श्रतो ' उपाञ्नि- सुखः इत्यत्र 'मुख enga (6-2-167) इति प्राप्त: उत्तर पदान्तोदात्तस्वरः 'नाव्ययंदिकुछब्द-' (6-2-168) इति निपिध्यते । विसर्गस्थानिकस्य सकारस्य 'उपचारः' इति पूर्वाचायेसंञ्ञा । श्व;कारः, पुनःकारः' इत्यादिषु ‘ara: ककमि ' (8-9-46) इति सकारादेशो न-इति atin प्रयोजनानि ।
१६
तिष्ठदूयुगण (2.1.17) ' इत् कर्मब्यतिहारे ' (ग. सू.) इति पठयते तस्यावमर्थः--*इच् कर्मव्यतिहारे ' (5-4-127) “ द्विंदण्डबादिश्यश्व ! (5-4-128) इति सूत्राभ्यां यः कर्मव्यतिदारेऽर्े इच्परत्ययो बहुत्रीहिसमासा- न्तो विहित: सोऽः्यव्ययी मावप्तमाससंज्ञको भवति---इति | तेन कर्मव्यतीहारा- शकानां इच्मत्ययान्तानां द्विदण्डयादीनां च अव्ययत्वमिति बोध्यम् । द्विदण्डबा- दिराकृतिगण इति गणरत्नमहोदधिकारः | पाणिनीयास्तु नियतगणं a- माहुः |
एवं यथामति विविच्य साधितोऽयमव्ययकोश्ञोऽस्मामिः। तदस्मदर्थं प्रतीत्य मुद प्राप्नुयुर्विद्वांस इति विश्वसिमि। एतादृशे व्यापारेऽपरिचितं मां मोत्साहं तदातदा सदर्थज्ञापनेन नियोजितवद्गथः सकलकलाप्रवीणेम्य; कत्रि कोकिलादिबिरुदभाग्भ्यः संस्कृतप्राध्यापकेभ्यो ब्रहमश्री. डाक्टर् , वे. राघवा- अभ्यः सानति कृतज्ञताविष्करणपूर्वमावमण्य॑ wea, सुतनिबिंशेपे मदुपरि महान्त विश्वासमालम्ब्यैतःमुद्रणप्रकाशनादिषु व्यापृतेभ्यः प्राइवित्राकम्धन्ये भ्यः संस्कृतविद्यासमितिसचित्रेम्यः ब्रह्मश्री. ति, वे, बिश्वनाथार्येभ्योऽसंस्याकान् घन्यवादान् IRA, यम्मूळमीदरूयाकरणज्ञानं मयाऽऽसादितम् , तेभ्यः, प्रथमं मामस्मिन् व्यापारे सप्रीति नियुज्य अनुगृहीतवद्भ्यः, TAR. कुलपति. aM. (स्वर्गीय.) ATL. रामसुव्बशास्त्रिभ्यः शब्दशास्त्रे मदीयां इमां कृति ama आत्मानं कृतार्थयामि |
ara: पुरुषधर्मत्वात् मदरज्ञानापतिताः, अनवधानागता:, मुद्रणालया- सान्निध्यादायाताः, अक्षरसंयोजकङ्ता बा दोषा यदि स्युः तान् क्षान्त्वा क्षमापरे: अनुगृहयाळुभिर्विदवद्विरनुशीलनीयोऽयं ग्रन्थ इत्यभ्यर्थयते---
श्री खुद लियाण्डान्- fria:
ज् San ~ पेयम्बाडि. A वा, श्रीबस्साङ्काचायः चेबानूराधा न्यायब्याकरणवेदान्त विद्वान्
14-4-1971 संस्कृतविद्यास मितिप्रधानाध्यापक;
श्रीरस्तु अस्मद्गुरुभ्यो नम:
॥ अव्ययकोशः ॥
ee eee
अव्याकृताद् व्याक्रृतवन्तमादौ नामानि रूपाणि च, सर्वधातुम, | तमव्ययं वाग् यदुपज्ञमासीत हयाननं नौमि हृताजखेदम i > ॥ श्रीरामसुब्बशासिप्रवरं प्रणिपत्य शाब्दिका ग्रथर्माणम् । तत्सेवना55प्तशाब्द: श्रीवत्साङ्कः करोति FANIA, ॥२॥ अब्ययानां निपातानां सोपसगेगतेस्तथा । कर्मप्रवचनीयानां खरूप लक्षणं भिद ॥३॥ तेपामर्थविशेषेषु प्रयोगश्च प्रदथते | क्षीरस्वामिकूता वृत्तिः प्रधानेनाऽऽश्रिता मया ॥ १ ॥ बहुनि कोशवाक्यानि वीक्ष्य सारो निरुध्यते । ae लिम्यते किञ्चिन्नानपक्षितमुच्यते wan अद्य aaz विमृष्ट यदायक्षुण्णपथाश्रितम | Aya: मार AARAA सुक्ष्म: ENZA: ॥ ॥ ६ ॥
te
È
(1) “अ सम्बोधनादिषु” (नि.) [अ] * अशब्द: स्यादभात्रेऽपि खन्पार्थप्रतिषेषयों: | अनुकम्पायां च तथा--' इति मेदिनी । सम्बोधने --- अ? आगच्छ | अभाव्रे--“अक्रणी,। स्त्रल्पार्थे-- अबला | (अल्पबला अबला |) अ्रतियेघे--'अ विप्र इव भाषसे- (विप्रवत् न जवे इत्यर्थ: ।) अनुकम्पायाम्--अ वालोऽयम् | क्षीरस्खामी ठ 'स्वरप्रतिरूपका असूयादौ--? इत्याह । अत तिलकेन ' अ अपगच्छ p इत्युदाहतम | तेनास्यात्ययस्य असूयाऽप्यर्थ इति
जि] *उपखर्गविभक्तिस्बरप्रनिरूपकाश्च निपाता; (ग. सू. 1-4-57) इनि चादिषु ' 1-4-07) वचनात स्वरप्रतिरूपक्ाणाम् अकारा- दीनां निपातत्वस । निएानस्वेन “स्वरादिनिपातमब्ययम्' (1-1-3 7) इत्यच्ययस्वम् |
1. "निपान एकाजनाङ्क' ,1-1-] +) इति प्रगृह्मसंज्ञाऽकारस्य | तेन, ‘Baayen अचि नित्यम् ' (6-1-] 25) इति प्रकृतिभावः । gad- दी घांपवा इ: | : 2. ज ऋणी-अऋणी। ऊन नन्तस्पुरुषे नजो नकारलोपा न । किन्तु अ gar- ब्ययेन समास:। अन्यथा नब्तस्पुरुपस्थल इत्र sept इति नुडागमो भवेत् । ऋकारस्य हल्त्वाना श्रयणेन बुडांगमो नेति कञ्चित् । २. अतिवेधार्थेऽपीदम् 'अ' इत्यव्ययं वर्तते इत्यत्र, “अ निवेधे पुमान् विष्णौ इति श्रीरहस्यत्रयसारे (मूलमन्त्राधिकारे) वेकटनाथोपा त्त- कोशान्तरवाक्यमपि प्रमाणम्। FF A. 'दिवसस्याष्मे भागे शार्क पचनि यो नर: । WA अक्रणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते ॥' (म. भारते' i
= ant
जञायते | वर्धमानस्तु * स्वरादि:-,सम्बोचनझसना नुकम्पापूरणप्रतिपेवेपु प्रथा- सम्भव भवति । अ अपेहि ।' इत्याह । अलास्मामिस्तु मेदिनीकोशार - सारेणोदाहरणानि दत्तानि । अब्ययानां स्वरूपं तु महाभाष्ये--(1-1-37 aai fay fay सर्वासु च विभक्तिषु । बचनेषु च सर्वेषु यन व्येति तदव्ययम् ॥' (गो. त्रा. 1-1-25) इति आथवंणश्रुत्युदाहरणपुरस्सरं प्रदर्शितम् । एतद्चिम्तरस्तस्मा - भि्यथासम्भवं युक्तस्थले प्रदशयिष्यते । (2) “अकस्मात् अतर्किते '” (चादिः) (अ) ५ __अतरकितोपनते? इति वर्धमानः | “कस्मादकस्मादुदित: पिशाच:--! ८ कस्मादकस्मादमी--' (ग. र. म. छो) (3) “ अग्नो तैक्ष्ण्ये (a) विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययमिदम् | “अग्नौकृतामथ इतैरुदकंकृदंशा- aaa विहसनेकृति पद्मिनीनाम् ॥! (ग. र. म.)
[अ] नब्समस्तकिंशब्दस्य पञ्जम्यन्तप्रयोगोऽयमिति — eee te केचित् । तथापि दिभक्तिप्रतिरूपकत्वेन चादिषु (1-4-57) पाठादव्ययस्वमिति ज्ञेयम् |
1. 'साक्षात्प्रश्रतीनि च' (1-4-74) इति कनो योगे वा गतिसंज्ञा । गतिसंज्ञकानां निपातत्वात् , 'स्वरादिनिपातमव्ययम्' (1-1-57) इत्यव्ययसंज्ञा | कृजो योग एव गतिसंज्ञा वा भवति। 'कुगतिप्रादय;' (2-2-18) इति. गतिसमासः। पक्षे अग्नौकृत्वा इत्यपि साधुः । एवमेव गतिसंज्ञकानां विषयेश्व्ययस्वं रूपनिष्पत्तिश्वोत्तरत्रापि सत्र ज्ञेयम् ।
È
८) “aga” (आद्यादि:) अग्रे इत्यग्रत:/।
(5)
** अग्रे पुरस्तादर्थ ”” (च)
“अग्रेसर;,. अग्रेवणम् | “अग्रगू:, अग्रेदिधिषुः। (6)
“ad पापार्थ'' (च) [अ]
*-- नीचाह्वाने' इति केचित् |
अघो चौर ! |
“प्रतियोगे पञ्जम्याम्तसिः' (5-4-14) इत्यत्र 'आथाविभ्य उपसंख्या-
नम्? (वा. 5-4-44) इति वचनात् अग्रशब्वात्- सप्तम्यर्थे तसि- प्रत्यय: | “तद्धितश्चासर्वबिभक्तिः' (1-1-38) इति वचनात afa- प्रत्ययान्तस्थाच्ययत्वम् । एवमेव, 'दुष्ट: शब्द; स्वरतो वर्णतो ब्रा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्शमाह ।' इति महाभाष्योपात्त (1-1-1) वाबयेःपि स्वरतः, वर्णतः इत्युभयत्रापि आद्यादिरवात् (बा. 5-4-44) नृतीयाविभन्हौ तसिप्रत्ययो ज्ञेय:। स्वरेण = स्वरत;, वर्णन वर्णतः इत्यर्थ; । आद्यादिरा कृतिगण;। “वस्तुतः तदनिर्देश्यम्--' (त्राक्यपदीये सु बर्थ- faz) इति ares वस्तुत: = वस्तुनि हत्यर्थः । तत्रापि सप्तम्यर्थे नमिः | एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । 'पुरोऽग्रतोःग्रेषु सते;' (3-2-18) इति Ama प्रयोगे सते; टप्रत्ययः । अल सूत्रे अग्रदान्द स्यैव पुदन्तत्वं प्रकृतटभ्रत्ययस ज्ियोगेन निपात्यते -- इति सिद्धान्तकौमुदी । “बन पुरगा मिश्रका सिध्नकाशारिकाकोटराग्रेभ्यः' (8-4-4) इति णत्वम् । “xe च गमादीनाम्-' (त्रा. 6-4-40) इति गमे; samaa रू पमे वम्। १ * पापार्थे’ इत्यस्य, पापिनः सम्भोधनरूपेऽर्थेःस्य gfe: इत्यर्थः । शब्दकल्पट्टमे ada इति सकारान्त्वेनास्याव्ययरस्थोपादानं कृतम्। केवळ सम्बोचनार्थकत्वमपि «fara 'अघो ब्राह्मणा; !' इत्या दिप्रयो- गानुसारेण केवलसम्त्रोधनार्थकत्वमेव साध्विति युक्तमुरपश्यामः । निपातास्ययोप पग वृत््यदेसारे णास्मा भि: ' यापा ' RIAA: कृतः |
जि]
अञ्भसा
(7) “ge पूजासम्बोधनयोः (च) ५ समृद्ध शपयोगप्रातिलोम्येषु ।' इति शाकटायनः | ' पुनरर्ेऽङ्ग-_? इत्यमरः | “अङ्ग सम्बोधने CT सङ्गमासूययोरपि।' इति मेदिनी । पूजायाम aR विद्वन् ! माणवकमध्यापय | सम्बोधने ‘agree सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम् |' (रामा. अयो. 96-15) (8) “ अजस्नं सातत्ये” (ख) ८"अजस्रमास्फालितवल्लकीगुण--' इति माघः (1.9) | (9) “geen तत्तज्ीघ्रार्थयोः!” (ख) [अ]. 'ग्रकृतार्थेडपि' इति शुब्दकल्पट्टमे | तत्वे --वक्त्यक्षसा मुनि: | शीघ्रार्थ__'सुतनु कथय कस्य व्यक्षयत्यञ्जसैव ।'
« नमिकम्पिस्म्यजसकमहिसदीपो र: (3-2-167) इत्यनेन नभ्पूर्व-
कात् 'जसु मोक्षणे' (दिवादिः-पर.सेट्.सक.) इति धातोः ताच्छीलिके रप्रत्यये, स्वरादिपाठा दब्ययरवं क्रियासातत्ये | अन्यत्व पुँङिङ्ग:, नपुंसक- लिङ्गश्च। तद्यथा--'आधानाद द्वादशराखमजस्नाः' (3-2-167 पद- Regus anaa) अजखदीक्षाप्रयतस्य मद्गुरोः ' (श्घुदंशेः } इति।
‹ आसमासं: शरीरस्य यस्तु YAIR गुरुम् ।
स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्रह्मणः सद्म शाश्वतम् ॥ '
इति agad (2-244) निश्चिताथेऽपि 'अञ्जसा' इति प्रयुक्तमित्यपि जेयम् ।
=
(10) “azz waa” (च) अङ्क इत्यव्ययं अनादरे चतते। तस्य ५ प्रकारे गुणबत्रनस्थ ' (8-1-12) इति द्विवचने, “शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम! (वा. 6-1-94) इति पररूपे “weg इति सम्पद्यते। अस्य चादिषु (1-4-57) पाठम्तस्या- FANTAZIAT: तनाव्ययःवम | (119 “az wala” (च) अठ किं करोपि? (12) “ae भत्सने” (च) ae किं कृत त्वया ? (13) “अति उल्लङ्खननिर्वाहानर्थातिशयवञ्चने | अन्यधर्मप्रापणानुज्ञाने ऽतर्भात्रभूतयोः || '* (उ. क. ग.) उछ्ङ्कन- अतिक्रम;, अतिपतति (वेला), अतिचारः । निर्वाह. _अतिगमयति । अनर्थ-_अत्याहितम् । अत्ययः | अतिशये--.'अतिशेते । अतिवेग: । बञ्चने-_अतिसन्त्रानम्। अन्यधर्मप्रापणे_अतिदेशः | 4. o eae हासमशिवे शिवदूती चार ह। geal” इति वा चस्पत्ये । 1. अस्य miam ' उपसर्गाः क्रियायोगे ' (1-4-59) इत्युपसर्ग- am शीङ्धातोः स्वमार्थकत्वेऽपि, उपसर्गवज्ञात् ' उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । ` इस्यभियुक्तोक्त्या अतिशयार्थत्वमिति
ज्ञेयम्। ' कुगतिप्रादयः? (2-2-18) इति समासः। 2. अतिशयितो वेगः अतिवेगः । अतिशयार्थोऽत्र गम्यः ।
8 3
अनुज्ञाने__अतिसृजति | अन्नर्भावे--अतिगच्छति नृपम् । भूते--अतीत: |
मृशाधिकाबुध्यर्थष्वपि श्यते । तद्यथा--भ्रशे--अतीव। अतिद्रद्ध: | अधिके- “अति सवत्र वजयेत् |! अबुद्धौ-_अतिगहनम् (बुद्धेरविषय इत्यर्थः) | पूजायाम__'अति स्तुतम्, अति सिक्तमेव भत्रता । अतिक्रमण * सान ?गुणान् णप गुणोऽति भाति । ' अतिष्टा: ।
r (14) “ अतीव अतिशये ” (स्तरादिः-नि.) “` अतीव सुकुमाराज्नी -- ' (15) “agamn हिंसायाम्” (उर्यादिः, निः अत्यूमशा हिसायाम् '' (FAR: नि.) 1. “ अतिरविक्रमणे च ? (1-4-95) इति सूत्रे चकारेण पूर्वसूत्रे (1-4-94) पूजायाम् ' इद्युक्तस्यात्रापि सम्बन्धः । तेन पूजार्थे कर्मप्रवचनीयसंक्ञा । कमैप्रवचनीयसंज्ञबा उपसर्गसंज्ञाया बाधितस्वात् अतिस्तुतम् इत्यत्र षत्वं न। r 2. ' अतिरतिक्रमणे च? (1-4-95) इति कर्मेप्रवचनीयसंज्ञा । अतिक्रमणम् = निष्पन्नेऽपि वस्तुनि क्रियाप्रवृत्तिः । 'कर्मप्रवचनी ययुक्ते द्वितीया ' (2-3-8) इति “सर्वान् गुणान् इत्यत्र द्वितीया । 3. अतिक्रम्य सर्वान् तिष्टतीति अतिष्ठा:। अतिपूर्वकस्य स्थाधातोः क्विपि रूप- मेवम्। ` अत्यादय: क्रान्ताद्यर्थ द्वितीयया ` (वा. 2-2-18) इति A
समास:। अतिष्ठा:--सवांतीतः । 'बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठा:. . .ण्वमु-
पास्ते$तिष्ठा:. . .. . . * इति बृहदारण्यकोपनिषदि (2-1-2) प्रयोग: । “उपसगौत् सुनोतिसुवतिस्षतिस्तौ तिस्तोभतिस्था -- ' (8-3-65) इति षत्वम् ।
4. 'अतिन-इव' इति निपातद्वयसमुदायोश्यम्। स्वरादिषु (1-1-37) निपातसमुदोयस्यास्य पाठात् समुदितस्थैवाध्ययख्वम् । प्रादिसमासः ।
= 9 ऊर्यादिगणेः (1-4-61) पाठात् एतदव्ययं वतैत इति ज्ञायते । अनुकरणराब्दोऽयम् | गणरल्लमहोदघिप्रभतिष्वदेऽपि गणपाठदर्शनादत्रो- पा्तोऽस्माभिः। हिंसार्थकत्व तु वाचस्पत्ये बृहदमिधान उक्तम्। उर्यादि- गणपठिताः शब्दा:, “ाब्दस्वाभाव्यात् तत्रैव (कृम्बस्तियोगे) प्रयुञ्यन्ते | प्रायेण सजातीयाः सहचराः भवन्तीति न्यायेन एषां तथा सादश्यावगमात् | तत्रापि.... ....करोतिनेव योग इति व्यवस्था |” इति. प्रौढमनोरमोक्तेः कृञ्चातुंनैव योगभाज इति ज्ञेयम्। अत्यूमशा कृ त्य = हिंसित्वा इतयर्थः। ऊर्या- दीनां ग्रा्रीश्वरान्निपाताः? (1-4-56) इति निपातत्वम्, निपातत्वात् ' खरादिनिपातमव्ययम' (1-1-37) इत्यव्ययत्वमिति च ज्ञेयम् । एवमेवो- नरत्र निपातम्थलेषु अव्ययत्व ज्ञेयम् |
(16)
“अत्र एतसिमन्नर्थ” (त.)
'एतस्मिन! इत्यर्थ 'सप्तम्याखळ ? (5-3-10) इत्यनेन एतच्छ- ब्दात् सक्षमीविभक्तौ त्रल्यप्रत्यय: | ५ एतदस्त्रतसोखतसौ चानुदात्तौ? (2-4-33) इति एतच्छब्दस्य “अश! इति आदेशः, स च raa, सर्वादेशो भवति । ' तद्वितश्वासवविभक्तिः* (1-1-38) इत्यत्र, “सिद्ध तु पाठात्? (वा. 1-1-38) इति वातिकव्याख्यानावसरे भाष्ये 'तसिलादय: प्राकू पाशप:' इति परिगणनात्, अस्याव्ययत्वमिति ज्ञेयम् । एवमेवोत्तरत्र तत्र, यत्र इत्यादिप्त्रपि स्थरेषु तेषामपि पदानामव्ययत्वे ज्ञेयम् |
(17)
“अथ मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्याधिकारप्रतिज्ञासमुचय- बितर्केविकरुपेपु'” (चः स्व.)
हु 0
मङ्गले“ अथ राब्दानुशासनम् ”(महाभाष्ये प्रारम्मे)
आनन्तर्ये — “अथ प्रजानामधिपः प्रभाते-...” ( रघुवशे2-1 )
आरम्मे--“अथातो धर्म व्याख्यास्यामः” (आप. धमसूत्रे 1-1-1)
प्रश्ने--“अथ शक्नोषि भोक्तुम् ? ”, “ अथ धावसि पवते ? "
कास्थै--अथ परस्मैपदम् । (परस्मैपदानि कार्ल्न्येन प्रतिपाधन्ते इत्यर्थः |)
अधिकारे---' अथ योगाबुशासनम्' (यो. सू. 1-1) |
प्रतिज्ञायाम:--गौडो भवान् अथेति aa: | (भवान् गौड़ इति
सप्रतिज्ञं जूम इत्यर्थः |)
समुच्चये-- दुर्योधनोऽथ राधेयः? (महाभारते)
ब्रितर्के--शब्दो नित्यः, अथानित्यः । संशयोऽपि वितकेविशेष
“शब्दानुशासनं नाम झाखमधिकृतं वेदितव्यम्? इति महाभाष्ये ‘aa’ इत्यस्य अधिका रार्थस्वेन व्याख्यानेऽपि मङ्गळार्थकस्वेना थशञ्द् - स्यादौ प्रयोग इति बहुषु ग्रन्थेषु प्रतिपादनात् मङ्गलाश्रैकस्वमप्यञ्रा - स्पाथशब्दस्येति शेमम्। मङ्गं तु नास्याव्ययस्य साक्षाद् वाच्यार्थः ; कि तु श्रुत्या मङ्गल,
साधनं भवति। “' ओङ्कारश्चाथशब्द्श्र द्वावेतौ mar; पुरा । कण्डं भिर्वा विनियीती तेन माङ्गलिकाबुभऔ॥” इत्युक्ते:, 'अर्थान्तरप्रयुक्त एव हाथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति'। इति शाङ्करमह्मसूल - भाष्ये (1-1-1) प्रतिपादितस्वाञ्च। तेन मङ्गलवाचकस्य सरत्रा्थेस्वे- R स्वरादिपाठादब्ययस्वं सिद्धयति ।
“उदस्य कुम्भीरथ शातकुम्भजाश्चतुष्कचारुर्विषि वेदिकोदरे।
यथा कुला चारमथावनीन्द्रजां पुरन्भ्रिवर्ग: ख्रपयांम्बभूत ताम्॥' ` इति नेषधइलोके ''अथस्रपयाम्ब भूव == मङ्गलस्नपनं wetted: । ” इति मनोरमायां व्याख्यातम्। चादित्वादस्य निपातत्वमपि | तेन निपातस्तु स्वरूपेणेव मङ्गलम्, मृदङ्गध्वनिवत् ; इत्यादिकमत्र यथायथमूह्मम्।
= ti.
एव | अतश्च संशयार्थडपि अथराब्द: प्रयुज्यत्ते | विकल्पे--' ऋतावुपेयात् ; (ऋतौ व्यवेयाल् ) अधानृती पबवजम्।! पक्षान्तरेऽपि दृश्यते। यथा-- अथ चेत् त्वमिमं घम्बै संग्राम न करिष्यसि ।' (गीता 2-33) इत्यादिषु | (18) “ अथकिम् स्वीकारे ” (नि) [अ] निपातसमुदायोऽयम् | देवदत्त! गच्छसि ? अथकिम् । (19) “ अथकिक्चु कतरत् इत्यर्थ ” (नि) अथकिख्रु श्रेयः, भोगो वा मोक्षो वा? jea: । अथ- किम् उ इति निपातत्रयसमुदायोऽयम्। चादिषु (1-4-57) (20) “अथच किश्चेत्यर्थे ” (नि) (21) “ अथतु किन्त्वर्थ " (नि) (22) “ अथवा पक्षान्तरे” (नि) ' अथवा कृतबाग्द्रारे-? (रघुवंशे 1-4) अयमपि निपातसमुदाय एब । चादिषु (1-4-57) पाठादस्याव्यय- नवरस | * अथ? इत्यव्ययस्य पक्षान्तरमप्यर्थः | तस्यैव वाकारेण समुच्चित्य
[शि] स्त्रीकारोऽत्र प्रष्टुराशया नुरोधेनाभ्युपगम:, न तु स्वीकरणरूपः | अभ्युपगमोऽपि न वाच्यडृर्याञनेन निपातेन -छभ्यः। कि तु द्योत- कत्वेन लभ्यते | अत एव निपातानां वाचकत्वं ्योतकस्वं वा इत्यत्र desta बहुलप्रयोगानुसारेण शान्दिङैरङ्गीक्रियते इत्यपि शेयम् ।
12 न
नियमेन प्रयोगे पक्षान्तर एवं दृत्ति: । पूर्वोक्तदिशाऽस्य निपातसमुदायस्यापि पक्षान्तर्योतकत्वम्--इत्यादिकं यथायथमूह्मम्। अथवापि इत्यपि निपात समुदायः पक्षान्तरार्थकश्चादिषु (1-4-57) द्रष्टव्यः | (23) *“अथो प्रकृत्यधिक्रियास्थापनान्वादेशेषु'' (च) (अ] 'अथाथो संशये स्याताम् अधिकारे च मङ्गले । बिकल्पानन्तरप्रश्नकात्ल्यारम्भसमुच्चये |” इति मेदिनी । प्रकृतौ --“अथो अन्नेनेव जीवन्ति” (तै. आ. 8-2-1) 7अधिक्रियायाम---' अथो परोक्षं कुर्यात् ॥' स्थापने--“अथो वर्णानां संस्कारः ।' अन्वादेशे-इम बेदमध्यापय | अथो एन शिक्षामध्यापय | समुचये--“खियो रन्ात्यथो विद्या अर्मः शौचं सुभाषितम्। विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सवतः ॥' (मनुस्मृतिः 2-240) । मङ्गे-- “अथो अरिष्टतातिभिः ॥ (ऋ. वेः 10-137-+) | बिकल्पे--“नदीषु ख्यात्, अथो देववातेषु । अनन्तरे--` अथो समै श्वापदं मक्षिका तृप्यतु क्रिमिः! (अथव. 11-9-10)1 प्रश्ने अथो कथितं नु १। कार्त्त्ये-_'*अथो वनस्पतीनाम्. (अथवे-4-4-5)। Ses [अ] अस्याव्ययस्य घे दिकप्रयोग एवोपलभ्यते | कुत्रचिदेवार्थेषु लौकिक- प्रयोग' पूर्व: निदशीनतया प्रदर्शित; । तथापि, अमरद्ण्डनाथमेदि- Asatte: लौकिकाब्ययेषु परिगणना दृस्माभिश्च लौकिकवेदिको- अयविधाव्ययानामपि सङ्कलनादलोपात्तोध्यम् | एवमेव sma केवळवेदिकाब्ययेषु गतिरित्यपि ज्ञेयम् । 1. लिलकस्तु ‘ait aag! इत्यादिषु समुख्येऽपि अधिक्िबायाः सर्वमङ्गी कस्य समुच्चयाधिक्रिययोरेकार्थ्येमाह | अस्माभिस्तु--
आंरम्भानन्तर्ययोरिव इषद्रेदमपि मेदकत्वेनाभ्युपगम्य gat: पथक् प्रयोगः प्रदर्शित: ।
= 13
आरस्मे---अथो आपो मे <दीक्षां नेत प्रमुष्णान!---(मैत्रायणीय्संहिता--- 5-6-2) +
(24) “अद् आकस्मिकार्थे”' (ख. च.) “अदूभुतम् |
(25)
“अद्धा सत्व” (ख. च. सा.)
'्फुटार्थादधारणयोः | मत्यतिशययोरित्येके | इति गणरन्रमहो- ara: । साश्षात्कारेऽपि वाचस्पत्ये उपात्तः |
नत्ये--'अद्वा श्रियं पालितसङ्गराय--!
स्फुटाथ--*आराघितोऽद्वा मनुरप्सरोभिः ।' (शिशुपालवधे 3-42)
अवधारणे--'अद्धा नित्रायतेऽतश्चतुरधिकरणी तत्त्वचिन्तोपयुक्ता ||! (अधळरणसारातरलि; 25)
नाक्षात्कारे--*अद्वाकृतेव वियता तरसि खलक्ष्मीम्॥? (गण. र. म.) मत्याम् “तद्द्धातय इद् विदुः ॥ (ऋ. वे. 10-85-16)
]. "आदि भुवो इतच् ' (पञ्चपाद्॒णादिसूत्रम् 5-1) gare प्रौढमनोरमा- याम् ८ अद॒ इत्यव्ययमाकस्मिका भें । इत्युक्तम् । तदनुसारणास्मा- भिरेतदरब्ययं चादीनां (1-4-57) स्वरादीनां (1-1-37) च आकृति- गणव्वादु लिखितमिति ज्ञेयम् ।
2. “ साक्षा्रश्रुतीनि च? (1-4-74) gaa गणे अद्धा इति पठथते. तस्य कृजो योगे गतिसंज्ञा। गतिसंहाकानां निपातस्वेनाव्य यत्वम् । कुगतिप्रादयः? ( 2-2-18) इति गतिसमासः। * साक्षातप्रश्रतिषु च्व्यर्थवचनम्? (वा, 1-4-74) इति वचनात् अभूततङ्गावरूपे sal साक्षात्प्रभ्ृतिषु पठितानां बृत्ति: । एव च, पूर्व अनद्धा कृते
सत् अधुना अद्धा कृतमित्यार्थो बोध्यः | 3. ‘azr इत्यस्मात् छन्दसि बाहुलकात् तिप्रत्यये रूपझेवम् । अद्वा ति: --अतिशयेन मेधावी इत्यर्थः ।
FS 4 अघरत;
अतिशये __/यस्य स्यादद्धा न विचिकित्साइस्ति--' (छा. उ.
3-14-4) । (26)
“rey अस्मिन्नहनि'' (त.) «दयप्र मृत्यवनताङ्गि---' (FIRRA 5-86) (27) अध (अधा) आनन्तर्ये” (नि.) ‘gay निविद्ध IR— (ऋ. 4-18-9) अद्य इत्यथोंडपि, अव्ययस्यास्याम्तीति ज्ञायते । तद्यथा -- 'अघ त्या विश्वे पुर इन्द्र देवा:-' (ऋ. 6-17-8) ZAA सायणाचार्येः ' अध + अधुना, अस्मिन् काळे ।! इति Aar- णात् | (28) “aga: waa” :त. नि.)
1, ' सद्य: परुत् परायषमः परग्रव्यद्य --* (7-3-22) gaa ‘gadi ! sud aga’ (वा. 5-3-22) इत्यनेन वार्तिकेन ` इदम् ` शब्दस्य सप्तम्यां प्रकृतेरइभाव: द्यप्रत्ययश्च निपात्यते । अस्मिन्नहनि इत्यर्थ:। 'तद्वितइचासवेचिभक्ति: (1-1-38) इत्यस्थाव्ययस्वस्।
सप्तम्यर्थस्याधारस्य ` अद्यत्वै-- (महाभाष्ये पस्पशाह्निके 1-1-1) | इत्यादिष्वपि वृत्ती बोधकत्व शेयम् । समासान्तरघटकत्वमपि प्रकृत- | भाष्यप्रयोगादेवेत्येतद्पि ज्ञेयम् ।
nm
‘gui सुख ` (7-1-39) इत्यादिना अथ इत्यस्य वर्णव्यत्ययः चकारः इति वाचस्पत्ये प्रतिपादितम् । वस्तुवस्तु ' अथ ` इतिवत् ‘aq’ इस्यपि स्वतन्त्रमग्ययमिति भाति। अत्र ` निपातस्य्र च ' (6-3-136) इति AS: ।
È 5
अधरात्तात्
“अबरस्ताद्धरत;ः-- (इलो. 5-92) इति हलायुधः । AST- आान्दात् प्रथमा-पश्चमी-समम्यर्थषु आद्यादेः (वा. 5-4. 44) आकृतिगणःवेन सावविमक्तिकस्तसिः। 'तद्भितश्चासवेविमक्तिः' (1-1-38) इत्यव्ययत्वम् |
(29)
“अधरस्तात् अधरत इत्यर्थे”? (त. नि.)
“अधरस्तात् अधरत:_..! (इलो. 5-92) इति हलायुधः । (30)
“aqaa दक्षिणत gain (त. नि.) “पश्चादोत्तरा दधराद् आ पुरस्तात्॥ (ऋ. 6-19-9)
(31) “अधरात्तात् अधरत इत्यर्थे '' (त. नि.) 'सवितोत्तरात्तात् सविताऽघरात्तात्।' (ऋ. 10-36-14)
l. agaga ' दिक्झब्देभ्यः सक्षमीपञ्चमीयथमाभ्यो दिग्देशका टिप्व- स्तातिः ' (5-3-27) इत्यस्तातिप्रत्ययः। तस्य च ५ तद्धितःत्रा- सर्वविभक्ति: ( 1-1-38) इत्यच्ययस्वम् । “अस्ताति च' (5-3-40 इत्यनेनात्र यद्यपि अघरशब्दस्य अधा देशः प्राप्त: ; तथापि प्रषोद्रादि- स्वात् (6-3-109) अधादेशो नेति ज्ञेयम्। अधरस्मात इन्यप्य- व्यय किञ्जित् झब्दकल्पत्रुमे उपात्तम्। तद्रानीं विभक्तिप्रतिरूपक्रम- व्यय तदिति बोध्यम् ।
2. 'उत्तराधरदक्षिणादाति;ः (5-3-34) इति प्रथमापञ्जमीसपतक्षीभ्यो saga आतिप्रत्ययः। ` तद्वितश्चासर्वचिभक्तिः? (1-1-38) इत्यन्ययत्वम् | अधर्ाच्द्स्याधोभागार्थकत्वेऽपि वैदिके प्रयोगे दृष्टानु- विध्याश्रयणेन दक्षिणदिगर्थकत्वम् । अत्र मन्त्रेष्त एव सायणाचार्य ‘ अधरात् = दक्षिणात् । ' इति ब्याख्या कृता |
3, अधरशब्दात् प्रथमापञ्चमीसपम्यर्थेषु अस्ता तिप्रत्यये, प्रषोद्रादित्वात्
(6-3-109) प्रस्थ्रयस्थसकारस्य लोपे, एषोदरादिश्वादेव प्रकृते- रघादेशाभावे च रूपमेवम् |
16. अधस्तात् | (32) | | “अधरेण अधरस्मिन् देशे दिशि च” (त. नि.)
!अघरेण कमण्डलं कटोऽस्ति |
| (33)
| *““अधरेद्युः अधरस्मिन् अहनि” (त. नि.)
| 2 Can! हुँ
E अधरेद्युगमिष्यति ॥'
| | (34)
“aqa (४) अधोभागार्थे'' (त. नि.)
A | 'स्यादधस्तादघोऽप्ररे।' (इलो. 5.92) इति हलायुधः | “पतर त्यधो,
है | धाम विसारि aa: (शिशुपालववे 1-2)
| (35)
“अधस्तात् अधरे इत्यथै” (त. नि.) “स “एवाधस्तात् .... ...- अहमेवाधस्तात्।' (छा. उ. 7-23-1;
1. अधरशब्दात् “ एनबन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः (5-3-35) TAA प्रत्यय: । तस्य चासर्वेविभक्तितद्धितप्रत्ययत्वात् अव्ययत्वम् । कम- ण्डलुं gaa ` एनपा द्वितीया ' (2-3-31) इति द्वितीया ।
2. अधरे--परे दिवसे इत्यस्मिन् अर्थ अधरशब्दादेश्युसुच् प्रत्ययः । ‹ सद्यः परुतपरायेषमः परेद्यव्यद्य पर्वेयुरन्ये्यरितरे यरन्यतरेथरपरे दुर- wa (5-3-22) इत्यादिना निपातितः। असर्वेत्रिभक्ति- तद्वितान्तस्वादस्याव्ययत्वम् । अधिकरणशक्तिग्रधानोऽयं शब्दः ।
3. ५ पूवोघरावराणामसि पुरधवश्चैषाम् ' (5-3-39) इत्यनेनाधरशब्दस्य प्रथमा पञ्जमीसप्तम्ययघु असिप्रत्यय: प्रकृतेः (अधरशब्दस्य) अध इत्यादे- aai अयमपि असर्वेविभक्तितद्धितान्त इत्यस्याप्यव्ययत्त्रम् । प्रथ- मार्थे-'अधो रम्यम् ।' पञ्जम्यरथे 'अघो वृक्षात् पतति’ । सप्तम्यर्थे «अधो गृहे शेतेः । अयमपि शब्द: प्रायः अधिकरणशक्तिप्रधानः |
4 दिक्शब्देभ्यः सपमीपञ्जमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः ` i (5-3-27) इत्यधरशब्दादस्तांतिप्रत्ययः। स चासवेविभक्तितद्धित | इति तदन्वस्याव्ययस्वम्। ' अस्ताति च? (5-3-40) इत्यनेन अधरशब्दस् अस्तातिप्रत्यये परत अध इत्यादेशः
afu 17 a 36)
“अघि खाग्याघिउ्यनिन्दा5भिचारे स्मृतिपाठयो; | पाकारग्भे प्रहसने प्रेरणोपरिभावयो: ||
स्वीकारे विनियोगे च छामे “सन्धानसम्मुखे । ज्ञानप्रस्तावयो:-.! (उ. ग. क. नि.) [अ]
खाम्ये--अधिपः, अधिराट। आधिक्ये--अध्याहार;, अधिमासः । निन्दायाम-अधिक्षेपः । अभिचारे _अधित्ररति। श्ृतौ- मातुरध्येति । पाठे अधीते | अध्यायः । पाकारम्मे__अधिश्रयणम्। प्रहरुने__तमधि- चक्रे । (तमभिबभूवेत्यथ: ।) प्रेरणे_अध्येषणा। उउपरिभावे-.._अधिशेते | “अधीवासः । अधिकार: । स्त्रीकारे- अध्यवसाय:। विनियोगे-_अधीष्टे । ळाभे--'यत्ते समधियच्छन्ति!! अधिकम । सन्याने__अधिसृजति शरान् |
1, “सस्तान --' इति निपाताव्य़योपसर्गवृत्ती परिदृश्यमान: पाठोऽपपा E: । उदाहरणे शरादीनां सन्धानार्थस्बैव विवक्षितत्वात् ।
2. अत्रोदाहरणे इक धातोः स्मरणार्थत्वमबि: द्योतयति ।
3. उपरिभावो द्वेधा-उच्चनी चभाव:, ऊध्वेदेशभावश्चेति | तत्राद्ये-अघि- कारः, इति, अन्त्ये-अधिशेते इति चोदाहरणे ।
4. अधघि-< उपरि सर्वंतस्संछाद्यते$नेनेति अधीवास: = महाकम्खुक: | 'उप- सर्गस्य घन्यमनुप्ये बहुलम्? (6-3-1 22) इत्युपसर्गान्त्यस्येकारस्य दीर्घ: hai परिमुच्योप्णीष gle- ? (कास्यायनश्रौतसू.
15-5-13) इति वाक्यमत्र ध्येयम् |
[अ]'—* वष्टि भागुरिरलोपमवाप्योरुपसर्गयो; ।? (सिद्वाम्तकौ ुद्याद्यपात्तः - शोकोःयम्) gaa “अवाप्यो:' इव्युपलक्षणार्थम् । तेन, अधेरपि भवति । fafaa, ' धिष्टितत; ' इत्यादीनि पदानि महाभारतादौ असङृत् प्रयुज्यन्ते ।” इति क्षीरतरङ्गिणीरिप्पणे (g-193) युडि- िरमीमांसकेः प्रदर्शितम् । तल विद्वांस; प्रमाणम् +
s
18 अघि
सम्मुखे-- अध्यक्ष: | ज्ञाने. परं ब्रह्माधिगच्छति |, “अधिगतपरमार्थान् | (मर्वृहरि: 2-14) प्रस्तावे “शाब्दानुशासनमधिकृत वेदितव्यम् P (महाभाष्ये | 1-1-1) ऐश्व्ये--अधिरामे भूः। अधिकम । सामीप्ये अध्यधि ग्रामम् | +» परिमवे__इात्रन अघिशेतते । पक्षपाते “अधिवाकः। “अनथकोऽपि क्कचित्।
1. अध्यक्षणो: इत्यध्यक्षः। अत्र सम्मुखार्थः स्फुटं बोध्यः |
2. “अधिरीश्वरे (1-4-97) इति कमंप्रवचनीयसंज्ञा । 'यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचन तत्र सप्तमी’ (2-3-9) इति सप्तमी । अधिकमित्यत } अध्यारूढशब्दात् कन्, उत्तरपदलोपश्च भवति । ' अधिकम् ' (5-2-73) इति सूलेण निपातितमेवम्। ` अघि रामे पराक्रान्तमघि-
। कर्ता स ते क्षयम्।› इति (भ. का. 8-93) वचनमिहानुसन्धेयम् |
3. * उपबैध्यघसः सामीप्ये ' (8-1-7) इति अधि इत्यस्य निपातस्य द्विवेचनम्। एतच्च सामीप्यार्थ एव । ` कमंप्रवचनीययुक्ते द्वितीया ' (2-3-8) इति द्वितीया ।
4. ° तमिन्धनेषु हितेषु अधिवाकाय हरन्ति।' (R. 8-15-5) इत्य * अधिवाकाय = पक्षपातवचनाय › इति वेदभाष्ये विवृतत्वात् पक्षपा- तार्थत्वमप्यस्येति ज्ञायते |
5, « अधिपरी अनर्थकौ (1-4-93) इति कमैप्रवचनीयसंज्ञा। अत्रानर्थ- | कत्वं नाम प्रकृतकमैप्रवचनीयेन साकसुपात्तस्य घातोर्योऽथः, agf- रेकेण स्वस्यानधिकार्थकत्वम् , यथां--दृषभशब्द्घटकः दृषराब्दोऽ- नधिकार्थकः इत्यादिकं पद्मञ्जयां स्पष्टम् । अत एवालोदाहरणे अघितस्थुषीलक्ष ,उपसगैसझा न, कमैप्रवचनीयसंज्ञाया गत्युपसर्गसंज्ञा- बाधकत्वात् । अन्यथा अधितष्ठौ इत्यादाविव स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य ' (8-3-64) इति षत्वं स्यात् । वाचस्पत्ये तु प्रकृतस्थले
— पर्यंधी गतौ । इति सुग्धबोधवाक्यं प्रमाणीकृत्य गत्यर्थकत्वेऽधे
qa नेति साधितम् । ` कुतोऽधियास्यसि कूर निहतस्तेन afa: । इति भट्टिकाव्ये (8-90) अनर्थकस्याघेरुदाहरणे दत्तमिहावघेयम् | |
अघिलोकम् : 37) “ अधिगवम् गवि इत्यर्थे ” (अव्य.) गवि इत्यधिगत्रम् | विभक्त्यर्थ ' अव्ययं विभक्ति-- ? (2-1-6) इत्यादिना अव्ययोमावसमासः | समासान्तोऽचपरतययोऽेत्यपि ज्ञेयम्। वाचस्पत्ये उपात्तमिदम । वेदे एवेत्रम्। लोके तु 'अधिगु इत्येव स्यात्। अत्र “ अव्ययीभावश्च ” (1-1-41) इत्यनेनाव्ययीभावसमासान्तस्याव्ययत्वमिति ज्ञेयम् | (38) 4 अधिभूतम् ”” (अव्य.) भूतेषु इत्यधिभूतम् | अत्रापि विमक्रथेऽव्ययीमाबसमासः | ¦ अन्य- थीभावश्व' (1.1.41) इत्यनेनास्याव्ययत्वम् | एवमेवाव्यीभावसमासस्थलेषु अव्ययसंज्ञा ज्ञेया | आधिभौतिकः । (39) “ अधिलोकम् ” (अव्य,) लेकेषु इत्यधिलोकम् । दपि विमकस्येऽन्ययीमावसमासः, अव्ययत्वं च। एवम्, अधिहरि, अधिदेवमू इत्यादिष्वप्यव्ययीभावसमासेना- व्ययतवं ज्ञेयम् |
1. “गोस्लियोरुपसजैनस्थ ' (1-2-48) इत्युपसर्जनीभृतस्व सामासिको हस्वः। स च, “एच इग्प्रस्वादेशे (1 1:48) इत्ति वचनात् अत्र उकाररूप इति ज्ञेयम् ।
अधिभूतं भवः आधिभौतिकः | अत्र, “ अनुशतिकादीनां च ' (7-3-20) इत्यनेनोभयपदद्वद्धिः | आधिभौतिकः = तापविशेषः ।
अघोनाभम् (40) “ अधुना अस्मिन् काले इत्यर्थ? (त.)
अस्मिन् काले इत्यर्थ, इदंशाब्दात् काळवाचिनः सप्तम्यन्तात् खार्थ अधुनाप्रत्यये, प्रकृतेः (इदंशन्दस्य) लोपे च ERIN अस्य चासबरविभक्ति- तद्धितास्तत्वादव्ययत्वम् | स्पष्टमिदम् अधुना! (5-3-17) इत्तर भाष्ये। काशिकाप्रभ्रतिपु वृत्तिग्रन्थेषु इदेशब्द्स्य ae, घुनाप्रसये च अधुना इति रूपं साध्यते । सिद्धान्तकोमुद्यां तु IZA इशभावे अधुनाप्रलये, “यस्येति च' (6-4-148) इत्यनेन प्रकृतेरादेशभूतस्येकारस्थ लोपे च ERA- मन्यथैव साध्यते |
(41) ““अधोना भम्” (तिएद्ग,)
नामेरवः इत्यर्थ अधोनाभम् इति भवति | अल 'तिष्ठद्गुप्रभ्रतीनि च! (2-1-17) इति गणे पाठात् अव्ययीमावसमासान्तत्वम्। ततश्चात्ययत्वम्। अत्र गणे (2-1-17) पाठादेव समासान्तोऽकारोऽन्रे्यपि ज्ञेयम् । सिद्धान्त- कोमुद्यादिपु तिष्ठद्गुगणपठितानां शब्दानां कालविशेषवाचकत्वमभ्युपगतम् | गणरत्रमहोद्घिका रेण तु “अन्ये तु देशबृत्तित्वमपि मन्यन्ते |” इत्यभ्युपगग्य देशवाचकत्वमङ्गीकृतम् । अत्रास्याव्ययस्य देशवाचकत्वमेव न्याय्यम् । ततश्च तिष्ठदूगुगणपठितानां यथासम्भव काळवाचकत्वम् , देशवाचक्रत्वं चेति प्रयो- गादुनेयम्। 'अधोनाभं प्रहतवान---? इति प्रयोगः ग, र, म. उपात्तः। शब्दशक्तिखाभाव्यात्--यत्र मछ्युद्धादिप्रकरणे न्यायमागै व्यतीत्य अधो- नाभं विजिगीषुणा प्रहारः क्रियते, तत्रैव हीनकृत्यत्वद्योतनायान्ययस्यास्य प्रयोग
इति वृद्धा! |
द्ध
अध्य
(42) 56 अध्यक्षरम्” (अव्य.) अक्षरे (अक्षरमधिकृत्य) इत्यर्थ अध्यक्षरम् इति विभक्ल्यर्थ अव्ययी-
भावसमास: । तेनाज्ययत्वम् | (43)
“ अध्यप्नि ”” (अव्य.) अग्नौ इति, अझिसमीपे इति वाथ यथासम्भव विभक्ल्यर्थ, सामीप्ये वा, “अव्यये विभक्तिसमीप --' (2-1-6) ३त्यादिना अव्ययीमावसमासेऽत्य- सम | (44) “अध्यान्मम् *' (अव्य.) आमनि इत्यध्यात्मप्र अनश्च (5-4-108) इति समासान्तष्टच्। अस्य विमक्लरर्थ डव्ययीभात्रसमाग:, तेनाव्ययवम | अनुशतिकादिषु (7-3-20) उबे पाटात् , आध्यातिएफम् इत्यत्रोभयपदबृद्धि: । (45) “ अध्य ११ 7.) camara, * दृन्मेजन्तः' (1-1-39) इत्यनेन विधीयते | अस्प एजन्तङगःप्रत्ययः्चादत्ययत्वम् | प्रायो ARRA प्रन्थेषु एतदन्तस्व प्रयोगो भवति । तदयथा-- “ता faa पथे जठरं 'पृणध्ये-- ]. अत्र, ‘ari सेसेनसंसेनक्सेकसेन्भध्येअध्येन--? (5-4-9) इत्यादिना अध्यप्रत्यय: प्रणघातोरिति सायणभाष्ये भ्रकृतस्थले प्रतिपा- Raai तब च्छान्द्रसत्वात् गुणो नेति ज्ञयम् । अन्यथा पणेध्यै इति स्यात् । वस्तुतस्तु ' प॒ पालनप्रणयोः” इति क्रैयादिकस्य धातोः arose, festa 'क्र्याद्दिभ्य;--१ (3-1-81) इति विकरणप्रत्यये “क्षा' इत्यस्मिन् सति,धातोरस्य प्वा दित्वेन, “प्वादीनां हृस्वः' (7-3-80) इति शिति परतो हस्वे, ' ्ञाःभ्यम्तयोरातः ! (6-4-112) इत्याका- रलोपे च एणध्य इति रूपमत्रेति केचित्।
ES अनपयति (ऋ 6-67-7) इति । अव्ययसंज्ञकानां NIANIA, AIFA भावे--! इति भाष्य (3-4-9) वचनात् भावार्थकत्वमिति ज्ञेयम् |
(46)
“अध्यैन्” (T)
अस्यापि एजन्तकृत्प्रत्ययत्वात् एतदन्तस्य, “कृन्मेजन्तः? (1-1-39) इत्यव्ययत्वम् । प्रत्यये नकारः स्वरार्थः। वैदिकेषु प्रन्थेष्वेब प्रायोऽस्य प्रयोगः।
१५ अपां 'चरध्यै' (ऋ 1-61-12) | (47) “अनद्धा aay’ (स्त) वाचस्पत्ये STASA न अद्रा=अनद्रा। “........ अनद्धा वा एतद् यदिमाल्छोकान्".... इति बेद: ।” इति वाचस्पत्ये श्रृनित्राक्य-
मपि किश्चिदुदधुतम्। वस्तुतः पर्व प्रतिपादितस्य अङ्गा इत्यव्ययस्य नञ्स- मासे रूपभेवमिति, तस्य च स्वगादीनाम, (1-1-37) आकृतिगणस्वेन तत्र पाठादव्ययमिनि च ज्ञेयम् | (48) “अनपयति? (स्व.) अव्ययमिदे RAA उप: छार्थकलेनोपातम । अस्यापि ÈT- कृतिगणल्वेन तत्र पाठ उन्नेयः | XATT, | 1. अत्र, “चर गतिभक्षणयोः इयस्माद “मथ, ‘aaa ससेनससेऽ क्सेकरसेन्अध्य अः्यैय--? (3-4-0) इत्यादिना अध्यन्प्रत्ययः। ma चरितुमि बर्थ; | 2, ' मानियर् विलियम्स? इत्याख्येन त्रिपश्चिता संकलिते Ranan (पु-25) द्रश्व्यम् ।
= 23 (49)
“ अना” (ख. च.)
‹ अनेन? इत्यर्थे च्छन्दसि विष्रयेऽव्ययमेतत् खरादिषु, चादिषु बा पाठादुन्नेयः। “ विश्व चनेद् अना त्वा--' (ऋ. 4-30-3) | (50) ८६ अनिमिषम् ” (च.) ८ जागरूकतया! इत्यर्थेऽव्ययमिदम्। 'क्रियाविशेषणतयाऽपि लोके प्रायः प्रयुञ्यते। ` क्रधक् यतो अनिमिष रक्षमाणा॥ ! (ऋ. 7-61-3) | निमेष विना gasi प्रयोगो दश्यतें। तत्रापि जागरूकतयेत्यथ एव पर्यव-
सानम्। (51)
“ अनिमिषा '' (च.) fairy विना, अतिडागरु कतयेव्यर्थ चादिषु पाठादव्ययत्वम । “मित्र; कृष्टीरनिमिपा5भि चटे--' (क्र. 3-59-1) | (52)
“अनु पश्चात कृपाज्ञानसान्खन सेवनेच्छयो: | सादद्याचरणप्रश्नाडेशाज्रीकृतिमागणे ॥ प्रोत्साहने चानुकूल्य पश्चात्तापानुपूर्व्ययो: । प्रसाधने चोपकारे सातव्याटोचनान्बये ||”
]. क्रियाविदोषणानामच्ययत्य नया क्रणसस्मतम । तल्ल चादिषु पाठादेता- इशानामव्ययत्न ज्ञेयम् । व.चिस् क्रिया विशेषणानां नपुसकलिङ्गस्वमप्य= भ्युपगच्छन्ति 1
24 अनु (उ. क. ग.) [अ] अचीए्सम्ब्रन्धाथयोरपि दस्यते ।
पश्चादर्थ-अनुसरति। अनुचरः। अनुरथम | तदनु | कृपायाम् अनु- कम्पा । अनुक्रोश:। अनुशोचति॥ ज्ञाने-अनुनव: AFIT सान्त्वने-- अनुनय: ॥ सेवने अनुजीवी । अन्त्रासे। इच्छायात --अनुरोव:। अचुकः॥ सादर्ये--अनुकरोति | अनुहर । अज्ञकल्पत॥ आवरण---अनुटानम || प्रश्ने - अनुयोगः, अनुजिज्ञामते॥ आदेश-अनुशास्ति | अनुज्ञा ॥ ङ्गीक्तौ- अनुमोदते | अनुज्ञातः ॥ माग" --अन्वपणा | ALATA प्रोत्साहने ---
[अ] अत्रास्यानोः ब्रहवोऽथा प्रक्रणप्रयोगारि zama दिद्यन्ते। अस्माभिस्तु क्षीरस्वामि - तिलक वर्धमानादिप्रदर्शितदिशा Kaana प्रसिद्धा अर्था fafan तदवुगुणसुद्ाहृताश्च। यथा इयन्त इति सख्यां निपातानां न विद्यते । ' (बाक्यपडीयम्) इति vad. जिपाताना बाहुल्यम, तद्वदेव, AZAT निपतन्ति इति निपाता:' इनि अन्त्रथ सं्ञाश्चयणात् प्रत्येक निपातानाम नेका येकःतात्, याव डु fa जस्या- च्यनोरस्माभिः स्वरुप वियचितमिति ज्ञेयम् । ` घातवश्चापसग क्र निपाताश्चति ते त्रस; । अनेका: स्मता पाटम्तपां fz ॥ इत्यभियुक्तोक्तिरिहायघेया |
1. aa पश्चादर्थे ' अव्यरं निभक्ति-' (2-1-6) इत्यादिना नित्यसमासः । स चाच्ययी भाव; | तस्य चाबव्ययस्त्रम् । अनुरथम् = रथानां पश्चात् इत्यर्थः |
2. aq कामयते इत्यनुकः कोमयिता । अब | अनुका भिक्रा भीकाः कमिता ? (5-2-71) इत्यनेन ` अनु इलस्मात् aaa पाञ्चमिक (--पश्चमाध्यायत्रिहित:। कन् निपात्यते । adramaa प्रयोगे स्फुटप्रतीतेरयं शब्द उपात्त इति ज्ञेयम्।
3. अङ्गीकृतिस्पार्थे निपाताव्ययोपसगंवृत्ती ' अन्यवसर्गः ' इति उदाहरणं दृश्यते |
= 25 * होते '5नुगृणाति p (होतारं शंसन्तं परोत्साहयतीत्सरथः।) ॥ आनुकूल्ये अनुकूलः। अनुगुणम | पश्रात्तापे--अनुशय: ॥ आजुपूर्व्ये--अनु- क्रम: | “अनुसयेष्म्। अनुदेशः ॥ प्रगावनें-- चन्दनेनानुलिम्पति | उपक्ारे-_अनुग्हाति || सातत्पे-- अनुस्मृतिः || आलोचने अन्ुसन्धानम् | अन्वीक्षते ॥ अन्वये---* अनु जति पदार्थानान्तर: कोऽपि हेतु;--!। अनूपम् ॥ अधीएऐ---झ्द्रायानुतन्रहि'। अनुवाक: । (अधीष्टः = सत्कार- पूर्वको व्यापार: |) सम्बन्ध--अनुवस्ध: AAA: ॥ लक्षणत्थग्भूताख्यानभागवी*सादिप्वर्थपू यथासम्भव कमप्रवचनीयसंज्ञा- बृक्षमनु विद्योतते विद्यत। (वृक्षसम्बन्थि द्योतन-
1. अत्र, “अनुप्रतिगृणश्च? (1-1-41) इति सम्प्रदानसंज्ञा NINA । तेन, ' चतुर्थी सम्प्रदाने ' (2-3-13) इति चतुर्थी इति ज्ञेयम् । शेसनविपयरडरपांजुकूलब्यापारः प्रोत्साहनम् |
लक्षणे--
अस्यत्र । यथा
2. गुणमनुगतमलुकूलम् | क्रिया विदाषणमेतन् |
3, अन्न agpi, «wrt विभक्ति--' (2-1-6) इत्यादिना अव्ययीभावसमासः । ज्येप्ठानुपृव्येण इति अनुञ्येष्ठम्। “ अच्ययी- भावश्च ? (1-1-41) इत्यनेन ससुदायस्याव्ययस्वम् ।
4, अनुगता:--अन्विता: आपोःस्मिन् ददो इत्यन्पम्-जलम्रायो देशः। ' ऊदनोदेशे ? (6-3-98) इति अनोः परस्य अप्छन्दस्थाक्रा रस्यो कार) ` ऋकपूरपु--' (3-1-74) इत्यनेन समांसान्तोध्कारप्रत्ययश्च |
5. अनु बध्यते इत्यतुबन्ध:--पुत्रदुहित्रा दिसम्बन्धः, कित्त्वडित्त्वादिरूपः शाखीयकार्यसम्पादको वर्णविशपश्च। अनुबन्ध इत्यत्र, ` ` उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्? (6-3-122) इति दीः पाक्षिकः। ' कार्याद् बिद्यादन्वन्धमेतच्छास्त्रमुणादिपु ॥? (भाष्यम्-3-3-1) इति AANA ज्ञेय: ।
26 =
मत्र लक्षणम् |) 'अनुवनमशनिगतः | “पापाउनु वसित सीता--' (भ. का. 8-85), “वचनं रक्षसां पत्युरनु--! (भट्टिकाव्ये 8-85)। PAN- ख्याने--साधुश्चेत्रो मातरम् अनु | 'सदवृत्तान् अनु दुईत्तः परख्रीं जात- मन्मथः |! (भ. का. 8-88) ॥ भागे--यदत्र मामनु स्यात् तद्वीयताम्। वीसायाम् “क्षं वृक्षमनुसिञ्चति | “अनुदिरम्॥
1. 'अनुर्यस्वमया' (2-1-15) इत्यनेनात्र लक्षणार्थस्यानोः समासः, स चाब्ययीभावः।
2, qasa इत्यत्र ‘ae सुपा' (2-1-4) इति समासः। अत्र, “तृतीयार्थे ' (1-4-85) इत्यनेन अनोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । “कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया' (2-3-8) इति 'वसितम्? इत्यत्र द्वितीया । “वचनं रक्षसां qaga ऋद्धा पतिप्रिया।' (भ, का. 8-85) gaa तु, 'अबुलेक्षणे' (1-4-84) इति कर्मप्रवचनीवसंज्ञा । तेन द्वितीया भवति ।
3. इत्थम् = कञ्चित् प्रका भूत; प्रातः, रा आस्यायतेऽनेनेति इत्थम्भू- तार्या नम् 5 साथुस्वादिप्रकारशिटापरूप: सम्बन्धः aa लक्ष्ये, पलक्षणेत्थम्भुताख्याय-- (1-1-90) इम्यादिनानोः “कमेप्रवचनीय- संज्ञा aay द्वितीया ।
4. अत्र ब्रीप्वा faama art) ‘wy’ इत्येतत् नु क्रियया सम्बध्यते । कर्मप्रदचरीयसज्ञया उपसर्गतजाया वाधात् अतुसिज्ञनि इत्यत्र न TAAL
5. दिशि BAY इत्यदुदिशम् वीप्सार्थे tsei विभक्ति--' (2-1-6) इत्यादिनाःव्यथीभावममाश्रः । ` अव्ययीभावे aenga; (5-4-107) इति amaaa दिबछब्दस्य । ' पिशिताशिनामजु- दिशंस्फुटतां स्फुटतां जगाम परिबिहृलता ।' (भ. का. 10-8) इति श्वोको5त ज्ञेयः ।
= 27
7सहार्थे--नदीमन्ववसिता सेना | हीने- “न wag रामं चेत--' (भ. का. 8-86) । अनुशाकठायन त्रेयाकरणाः | AAF योद्वार: ॥ हेतौ शाकल्यस्य संहितामनु "प्रावपत् ||
सामीप्ये--“अनुशोणं पाटलिपुत्रम् | अनुपम् ॥ आयामे-- “अनुगङ्गं वाराणसी | योभ्यतायाम्-- “अनुरूपम् ॥ (53) “अनुकामम्” (अव्य.) यथाकाममिल्यर्थे पदार्थानतिवृत्ती “अव्ययं विभक्ति! (2-1-6) इत्यादिना5व्ययीभावसंज्ञाया समुदायस्याव्ययत्वम | ५ मानो अर्यो अनुकामं परा दाः॥: (ऋ. 8-48-8) |
]. सहार्थः = तृतीयार्शरः। ‹ तृतीयाथे ` (1-1-85) इति सहांध = तृती- यार्थे द्योत्ये:नोः कमप्रत्रचनीयमंज्ञा । तेन ' नदीम् ' इत्यत्र द्वितीया । 2, "हीने ` (1-4-86) इति न्यूने ्योव्येऽनोः कर्मभ्रत्रचनीयसँज्ञा । तेन ‘any? gaa कर्यप्रव चयीययोगात द्वितोया । ` ०६/गोत्थम्भृत -- ' ! 1-4-00) इत्यत्रानोर्लश्षणाये कर्मेप्रवचनी- यरु ज्ञाविध!नादूच ' श्ञाइस्यम्य संहितामनु प्रावर्षत् । ' इत्यादिस्थले- af द्वितीयाः सिक, ' अनुलेक्षण ` (1-1-81) इति gan: पुरस्ताल् लक्षणा कर्मप्रबचनीयसंज्ञाबिधानान हेतुतृतीयाःल लक्ष्ये बाध्यते zia व्यार य्रातारः । अतश्चात्र तृतीयां afaa द्वितीयेति ज्ञेयम्। A, अनुशोशन् = शोणनदसमोपे दर्थः । ' अनुयस्ममया ` (2-1-15) za अब्ययी नवसास *अव्ययीभातरश्र' (1-1-41) इस्यव्ययत्वम्।
3. “यस्य चायामः ' (2-1-16) इत्यनेनात्राव्यवीभावसमासः । अनुर- ATRASI । गङ्काऽऽ्यामेन वाराणस्यायामो SEISA ।
6. यश्ाशब्दस्थ योग्यता-वी"सा-पदार्थानतिवृत्ति-सादश्यप्रथूतयो बह-
ata तत्र“ अव्यये विभक्ति--' (2-1-6) इत्यादिना
यथार्थ (=योग्यतारूपायं) अव्ययीभावसमासः |
z अनुष्ठु (54) “अनुपथप्” (अव्य.)
“पथ; समीपे? झ्यर्थ, “पथि? इति बार्ड्य 'अत्र्यय विभक्ति---' (2-1-5) MRA अव्यय्रीभावसमासेडव्ययत्वमस्य | क्वचित अनु- पथय" इल्यस्थानुकुल्यार्थकात्रापि प्रकाणादिना सम्भत्रति oaa, AJAJ, अनुयात्रम्, अनुयुगम् , अनुपूपम् , अनुस्पम् , अनुवशम् , हत्यादीन्यव्यर्य गावसमासेनाव्ययानि सम्मबन्ति, इत्यादिक वाचम्पत्यादिपु AAJ द्रष्टव्यम_।
(55) ““अनुपक् अनुमाने’? (च. स्व.) शाकटायनमतेनास्य स्वरादित्मपि प्रोहमनोरमाकारप्रमृतय इच्छन्ति। “आनुपूर्वे? इत्यपि क्कचिदसयार्थनिर्देशः कृत: | ears पृषोदरादिस्वेन (6-3-109) F आनुपक् इत्यपि केचित् पटस्ति । (56) “ अनुष्ठ सम्यगित्यर्थ !” (चादिः)
RIA प्रशासदू विदधावनुष्ठु! ॥ ! (क. वे. 1-95-3) इत्र “ अनुष्ठ इत्येतदव्यये सम्यक्छन्दसमानाथम्; “ सुष्टु? इति यथा ।” इति सायणभाष्ये बित्रेचितमत्र ज्ञेयम् |
1. अनचुपू्ेकात् “छा गतिनित्रृत्तौ' इः्यस्मात् “अपदुःसुपु स्थ:' (प.उणादिः 1-25) इति विधीयमानो कुमत्ययोश्त्राप्यनौ उपपदे बाहुलकाद् प्रवृत्त इति ज्ञेयम् ।
= म्तः
(57) “TAT अनवधारणे' (ख.)
“एवानेवाव सा गरत्? (अथव, 16-7-4) इत्यत्र अनेव इत्युपादानात् अनव्रारणाथेंऽस्याव्ययत्वमिति ज्ञायते। न+एव = अनेव | एवकारेण नञ्समासे नञो लोपे 'तस्मान्नुइ द्विहः? (7-4-71) इति नुडागमे च रूपनिष्पत्तिरस्येति ज्ञेयम्। एतादृशानामन्ययानां स्वरादिषु चादिषु वा पाठ उन्नेयः |
(58) “ अनो अभावार्थे ” (स्त)
'अमात्रे नह्यनो नापि इत्यमरकोशे अभावार्थे ' अनो? इत्युपादा- नादव्ययत्वम् , तस्य च स्वरादिपु पाठ इति अमरव्याख्यायां नीलकण्ठ- प्रमृतिभिरुपात्तत्वात् केचिद् वदन्ति। “अन्ये तु ‘op इति, “नो! इति च च्छित्त्वा नामद्रयमित्याहु:।” इति वाचस्पत्योक्तमेव साध्विति प्रतिभाति, “अ निपेधे, पुमान् विष्णौ? इत्यादिकोशान्तरत्राक्यसामनञ्जस्यात् |
(59) ८४ अन्ततः 1) (त.)
अन्तेन, अन्तात्, अन्ते इत्यन्ततः । आद्यादित्वात् (वा, 5-4-44) सावैविभक्तिकस्तसिप्रत्यय:। अस्य च तृतीयार्थ-' वैश्यो5द्विः प्राशिताभिस्तु यदः स्पृष्टामिरन्ततः॥' इति मनुस्मृतौ (2-62) प्रयोगो REA: । अत्र अन्ततः = अन्तेन इत्यथः | “सह द्यावाप्रथिव्योश्व तथा स्विषटकृतेऽन्तत्ः । ? (मनुस्म्रतिः 3-86) इत्यत्र अन्ततः = अन्ते इति सप्तम्यर्थ तसिः। सम्भाव- नायाम-अन्ततः शत दास्यति |
“अन्ततः = सम्भावना, अवयतरः, पञ्चम्यथम् , शासनम् इति विश्वः |” इति शब्दकरपद्मोक्तमपीहावधेयम्। एप्बर्थेषु प्रयोगो 5त्योनयो यथासम्मबम् |
30 अन्तः (60) «अन्त; मध्ये”? (स्त्र. ग. उ.)
४ प्रान्तम् , स्वीकारः ? इप्यर्थद्वयमपि शब्दकल्पद्रुभादिष्वस्य प्रदर्शि- तम्। मध्ये...“अन्तर्बाष्यश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ॥ (मेघसन्देशे 1-3) | आन्त-स्वीकार॒योस्पयेवमुदाह्यायेम. | “ अन्तर्--? इति स्वरादिषु पाठादस्या- sat । अस्यैोपसर्गत्वमपि-- अन्तःशब्दस्य अड-किविधि-समास- णस्तरेषूपसंख्यानमू---' (वा. ` 1-4-65) इति वचनात । MRA? ( 1-4-58) इति उपसर्गाणां नियतगणे पाठात् , तत्र चास्यापाठात् अप्राप्त उपसगत्वे वचनेनानेन विधिरिति ज्ञेयम् | यथाक्रमम्---'अन्तर्घा, “अन्तर्थिः, अन्त्य, “अन्तर्हण्यात इत्युदाहरणानि । गतिसंज्ञा त ' अन्तरपरिग्रहे! (1-4-65) इत्यनेन परिग्रहभिन्ना्ेवास्येत्यपि ज्ञेयम् । “ श्रदन्तरोरुपसगवदू बृत्ति) इति सिद्वान्तकोमुद्यादिखसदुक्त वचनमपि निरुक्तवातिका- घारेणैवेति ज्ञेयम्
1. अन्तङ्शब्दस्योपसगसेझायाम् , " आनश्रोपसर्ग (3-3-106) इति घाजोऽङ्भत्यये आकारलोपे टापि रूपमेवम् ।
2, © उपसगे घोः किः | (3-3-92) इति धाः किप्रत्यये, ' आतो लोप इदि च ' (6-4-64) इत्याकारलोपे रूपमेवम् |
3, ' अन्तरपरिग्रहे ' ( 1-4-65) इति गतिसंज्ञायाम्, ' कुगतिप्रादयः ' (2-2-18) इति समासे, “ समासेज्नम्पूर्वे क्स्वो ल्यप्? (7-1-37) इति हन्तेः परस्य क्स्वाप्रत्ययस्थ ल्यबादेरो घातुनकारलोपे तुकि च रूपम् । परिग्रहे तु“ अन्तहत्वा सूषिकां श्येनो गतः? इत्यत्र समासो न । अन्तहेस्वा = परिगृह्य = \
4. णस्ब्रविधावपि अन्तश्शब्दस्योपसगंत्वात् , व्हन्तेरत्पूवस्य” (8-4-22) इति णत्वे रूपमेवम् । * अन्तरदेशे ( 8-4-24), ` अयने च ' (8-4-25)इत्ति सूत्रद्वयं तु निरुक्तवार्तिकात्तसारर्वात् » वार्तिकस्य च ज्यापकस्वात्. स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमेव । ` देशे (णत्व) निषेधार्थ सूत्रद्वयम् ' इति हरदत्तः। विस्तरस्तु क्ैयटीये भाष्यप्रदीपे शब्दकौस्तुभे च द्रष्टव्यम्
क्र 31 (61)
“ अन्तरा मध्यविनार्थयोः '” (ख.) * निकटेऽपि’ इति मेदिनीवाचस्पत्यादयः |
मध्ये-- वैदेहीमन्तरा AR क्षणमूचे विनि:धसन् ||! (भः का.
8-94) | विनार्थ-- त्वामन्तरा तामरसायताक्षि !' (ग. र. म.उ.) | (62)
“ अन्तरे मध्ये” (ख. च.)
सप्तमी विभक्तिप्रतिरूपक्रमव्ययमिदम् |
“ आवयोरन्तरे जाताः पर्वताः सरितो FAN |! (ग. र. मः उ.) (63)
“ अन्तरेण मध्यविनार्थयोः ! (चादिः) ‘ase इति निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः | वर्जनम विनार्थ एव |
मध्ये“ मृणालसूतान्तरम? अन्तरेण Raama सः p (शिल्ुपाठवधे--3-3)
विनाथ“ अन्तरेणाञ्जलिं aga लक्ष्मणस्य प्रसादनात् |) (रामायणे किष्किः 32-17)
1. अत अन्तराशब्दो मध्यम् आधेयप्रधानमाचटटे । ' अन्तराऽन्तरेण युक्ते ' (2-3-4) इति ' वैदेहीम् ' इत्यल द्वितीया । षष्ठ्यपवादः । ' अन्तरा स्वां मां च कमण्डलुः ' gua तु मध्यार्थकत्वं स्पष्टम् । निकटार्थे त्वस्याव्ययस्य प्रयोगो ArT: |
2. ' अन्तराऽन्तरेण युक्ते ' (2-3-4) इति द्वितीयाऽक्ष । उत्तरत्रोदाहरणे “ अञ्जलिम् ' इत्यत्रापि अनेनैव सूलेण द्वितीया शेया । “ अन्तरेण मातापित्रोः-- ' इत्यादिषु प्रयोगेषु अन्तरशब्दो नाष्ययमिति न तल द्वितीया । स्पष्टमिदं प्रकृतस्थले गणरक्षमहोदधौ ।
= 2 afaa:
(64) “ अन्तरिंरम् ” (अन्यः)
“ गिरेमध्ये gad: । अन्न त्रिमक्यर्येऽत्ययीभावसमासे “ गिरेश्व सेनकस्य ? (5-4-112) इति समासान्ते टच्पत्यये, टिलोपे “नाव्ययीमावा- दतोऽम् त्वपञ्चम्याः? (2-1-83) इत्यमि eana? ( 1-1-41) इत्यव्ययसंज्ञायाम , ` अव्ययादापसुप:! (2-1-82) इति सुव्ळुकि च रूपमे- ag l‘ अध्यास्ते5न्तरिरं यस्मात् कस्तनावेति कारणम्? (भ. का. 5-87) |
(65) ५६ अन्तजेठरम् ११ (अव्यः)
Casta मब्यम्? इत्यर्थ अत्ययीभावसमास: | तेंनास्याव्ययःवम् , ख़मेब अन्तर्जानु, अन्तदेशाहम् , अन्तनेगरम् , 'अन्तणम् , इत्यादिः ष्वपि अव्ययीमावसमासेनात्ययत्वै बोध्यम् । एतच्च वाचस्पत्ये स्पष्टम् | शुब्दकल्पटुमादिपु ' अन्तजेठरम्? FARA: नपुंसकलिङ्गव्वेन ्रदशिताः | तदानीं तेषां शब्दानां क्रियाविशेपणत्वमिति ज्ञेयम् |
(66) “ अन्तितः सामीप्ये '- (तः)
अन्तिकशब्दात् आद्यादि (वा. 5-4-44) पाठात् सप्तम्यर्थे तसि- त्यये प्रपोदरादित्वेन (6-3-109) FAIA, “ तद्वितश्चासबविभक्ति: ! (1-1-38) इति अव्ययसंज्ञा | अन्तिशब्दाद्रा तसिल्प्रत्यये रूपमेवम् |
५ बलिमग्ने ! अन्तित ओत दूरात् l, (क. 5-1-10) |
1. ‘amina? gaa ' प्रनिरन्तःशरेक्क--' (8-4-5) इत्यादिना चनश्ब्द्स्थनकारस्य निमित्तिनो भिन्नपदुत्वेऽपि पुवेपदस्थात् निमित्तातः
णत्वम् ।
TUTE: (67) “ अन्यत् विशेषे”? (च. ख.) ` अन्यार्थ’ इति वर्धमानः । ' इतराथोऽपि ।? इति च स एवाह | विशेषे---देवदत्त आयातो'ऽन्थञ्च यक्षदत्त इति | (68) “ अन्यच्च समुच्चये?” (नि.)
‘grad. च! इति निपातद्वयममु्रायोऽयम् | “अन्यच्च श्रयताम् |! अत्र पूर्ववाक्योक्तस्थ समुच्चयो ज्ञेयः |
(69) “ अन्यतः परत इत्यर्थ ” (त.) अन्येन, अन्यस्मात , अन्यस्मिन् इत्यर्भेपु अन्यशब्दात् सात्रवि- भक्तिके तसिम्रत्यये रूपमेत्रम | ' एकतो हि धिगभूमगुणज्ञाम् अन्यतः क्रथमद; प्रतिळम्भः |) इति नेषधम् (5-69) | अन्यस्मिन् इत्यत्रार्थः । (70)
“ अन्यतरे्युः ` अन्यतरस्मिन् अहनि? इत्यर्थ / (त.)
“ सद्य: परुतयरायेषमः परेद्व्यद्य पूरवयुरन्येद्यरन्यतरेद्यु:--! (5-3-22) इत्यत्र, ' पूर्वान्यान्यतरेतरापराधरोभयोत्तरेभ्य एय्युसुच ! (बा, 5-3-29) इति
1. स्त्ररादिषु चादिषु वाऽस्य पाठस्तेनाव्ययत्वम् | “अन्यदेवास्य गाम्भीर्य - न्यद घेयं महीपतेः ।? इत्यादिषु तु अन्यशब्दस्य नपुंसकलिङ्गपरयोगः, तेन विशेष्यनिष्नत्वमिति बोध्यम् ।
z 4 अन्यत्र
बचनात् अन्यतरशब्दात् अन्यस्मिन् अहनि इत्यर्थे एच्युसुअत्यय: | अस्य च असर्वेत्रिभक्तितद्धितप्रत्ययत्वादव्ययत्वम् ।
(71) “ अन्यत्र वजने” (ख.)
अन्यस्मिन् इत्यर्थ सप्तम्बन्तादन्यशब्दात् लल्प्रलयये, तस्य च असवं- विभक्तितद्वितत्वादू अव्ययत्वम् | वर्जने--' पतितां न frag, अन्यत्र मातुः ?। मितरं बजयिलेत्यथ; । किञ्च प्रकरणबछात् *“ अन्यल्न ' इत्यस्य देश: कालो वा विशेष्यो भवति | यथा--'क्रतावुपेयात् , अन्यत्त वा प्रति- gai (गौतमधमसूत्रे 1-5-1) इत्यत्र कालो विवक्ष्यते। एवम् , “अन्यत्र निधनात् पत्युः पत्नी केशान् न वापयेत् ।? इत्यत्रापि । निधनकालं वर्भयित्वा इत्यर्थः | देशे यथा-- “अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः ।? इति । ' मधुपर्के च यज्ञे च पितृदैवतकर्मणि | अत्रैक mà हिंस्याः MAANA: ॥? इत्यत्र व्यापारान्तरार्थकत्वमध्यस्य दृश्यते । एबम्, ' योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् ।' , अन्यत्र भी'माद गाङ्गेयादू अन्यत्र च हनूमतः | हरिणीखुरमात्रेण चर्मणा मोहितं ||? जगत इत्यादिषु विषयान्तरेऽपि भ्रयोगोऽस्य AAI एतत्सर्वं प्रकरणवशाद् वथासम्भवमूह्मस् | कचित् प्रथमार्थ IAA ' अन्यत्र =अन्यः |? इत्यष्यथां ह्य्यते | तद्यया---!* अन्यत्र धर्मादन्यत्रावर्मात् कृताकृतात् । अन्यत्र yaa भव्याच-- ॥? (कठोपनिषत् 2-14) इति |
1. अत्र, ' इतराभ्योऽपि दृश्यन्त? (5-3-14) इति बचनात् nuai agi ' तत्रभवान् ' इत्यादिष्विव अत्रापि प्रथमार्थकरवम्। ततश्च अन्यत्र धर्मात् = धमीदुन्यः। इत्यर्थः।
अन्यथाकारम् (72)
“ अन्यथा अन्यप्रकारे ” (त.)
अन्यराब्दात् “प्रकारवचने थाल्’ (5-3-23) इति थाउग्रत्यवे तस्य च ग्रत्ययस्यासवैविभक्तितद्वितत्वादव्ययत्वम्। अन्यप्रकारार्थे यथा-- ‘aq अभावि न तद् भावि, भावि चेन्न तद् अन्यथा |” (RARA) इति | मिध्यारूपार्येऽस्य वृत्तिरिति मेदिनीकोशविमरीनाउ्ज्ञायते । तदा- नीम्--* अन्यथाख्यातिः इत्युदाहरणम् । अत्र यद्र पेण ज्ञानं प्रत्येयम् , तङ्विजरूपेण = मिथ्यारूपेण आस्यानात् मिथ्याथकत्वम | | अन्यथानुप- पततिः? इत्यादिषु अमावार्थकत्वमप्यस्य दयते । ` अमात्याः प्राडविवाको वा यत् कुर्युः कायमन्यथा |’ इत्यादिषु अन्यथा इत्यस्य ' अन्यायेन, madd, अयथायथम् ! इत्यादयोऽप्यर्थाः भ्रतीयन्ते । एतत्सव प्रकर- णानुरोघेनोह्यम् | अत एव “ अन्यथा = दुम् ।' इति TRANTAN- मर्थनिर्देश! कृत इति शब्दकल्पद्रुमोक्तमपि समञ्जसमिति ज्ञेयम् |
(73)
“ अन्यथाकारम्” (ङ.)
“ अन्यथा ? इत्यस्मिन् उपपदे, * अन्ययेवंकथमित्थंसु सिद्राप्रयो- TA? (3-4-27) Kaka को ng, ‘FAFA? (1-1-39) इध्यनेनाव्यथसंज्ञायां रूपमेवम् | “ अन्यथा ' इत्यस्य यावानर्थः, तावानेव “ अन्यथाकारम्? इत्यस्याःयर्थः । तदुक्तम्-- सिद्धाप्रयोगऽचेत् ? इति 4 व्यथः्वात् प्रयोगानर्हइचेत् इति तस्यार्थः । “ अन्यथाकारं Bei’? इत्यु- दाहरणम् | अन्यथा भुङक्त इत्यर्थः |
36 अन्वाजे (74) “ अन्यदा कालान्तरे” (त.)
८ संर्वेकान्यकिंयत्तद: काले दा ! (3-3-15) इति काठवाचिनोऽन्य- qaa सप्तग्यर्थे दाप्रत्ययः | स चायै प्राग्दिशीयप्रत्यय इति विभक्तिसंज्ञाया- मस्यासनेविभक्तितद्वितत्वादव्ययत्वम् | ` अन्यदा भूषणं पुंसां क्षमा रुजेव योषितः |? इति माघः (2-44) |
(75) “ अन्येद्युः दिवसान्तरे ” (तः)
अन्यस्मिन् दिने- अन्येद्युः | ` सथः परत परारयेषम; RIAA वे बरनयेधुः- ? (5-3-22) WA ८ पूर्वन्यान्यतरेतरापराधरों NT qaga’ (वा. ५-3-22) इति वचनादन््यशब्दात् एद्युसुच्मरत्यये रूपमेवम् | ¦ तद्वितश्रासम्रविभक्तिः! (1-1-38) इति अन्ययत्वम. | paa Waa रन्येच्युश्वापि चिन्तयन् ।! इति भट्टिः (1-13) |
(76) “ अन्वह दिने RA” (अत्यः)
सप्तग्यर्थ बीप्सायामव्ययीभावसमासे AAPA AeA: | अव्ययी- भावसमासत्वादव्ययत्वम. | (77) “ अन्वाजे दुबलस्थ =| १? (नि. ग.) अनु -{-आ +-जयत्यनेन इत्यर्थ जिवातो उप्रत्यये सप्तमीविभक्तिप्रतिरूप- कतया “ उपाजे अन्त्राजे' (1-4-73) इत्यत्र निपातनादेकारान्तः्वमस्य |
= 37
अयं च कृङ्घातौ परत: विकल्येन गतिभंज्ञां प्राप्नोति। तेन “कुगति- प्रादयः ? (2-2-18) इति यदा समासः, तदानीम्, अन्वाजेकृत्य इति ल्यप् समासप्रयुक्तः प्राप्नोति | यद्वा तु न गतिसज्ञा, तदानीम्, समासा- भावात् अन्वाजेकृत्वा इति BRIA | अन्वाजेकृत्यस्दूवलत्य बलाधानं waa: | (78) “ अन्योन्यस्य परस्परा्थे ” (चादि:)
विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययमिदम | ' अन्योन्यस् स्मरन्ति । ? परस्परं स्मरन्ति इत्यर्थः | अत्र ' कमेत्यतिहारे समैनाम्नो दें वाच्ये समासवञ्च बहुलम् , (बा. 8-1-19) इति बनात संवतामसंज्कश्य SANTA कमव्यतीहारार्थ वर्तमानस्य_ fe कृते, बहुटप्रहणान अन्यशब्दस्थ समासवद्वावाभावे च सति “असमासवद्धावे पूपपदस्थस्व द (वा. 8-1-12) इति
निटितस्य चादिषु पाठात्
वचनेन WGI सुः । रामुदाया
षष्टीबिभक्तिप्रनिरूपक;व्यपत्वम् इ
मए || 'रोहनिइवखेरने [लिखने ? ] । चौयनिर्देशप्रूजासु dees AAA |” (उ. ग. क. चा.) वर्जनादिष्वपि इश्यते |
[= | | |
38 अप
अन्यथात्वरे--अपवरतते. अपेतम ॥ विश्लेषे--अपमुच्यते । अप- बाहयति ॥ हासे--अपचयः, ATS: ॥ उद्घाटने--अपवृत्ते द्वारम | setae: ॥ वारणे--अषाकरोति, अपहतं पापम् । वारितमित्यथः | ईप्सायाम--अपेक्षा ॥ व्यावृत्तौ--अपसपति, अपयाति ॥| अनुत्कर्षे-- अपन्यायः, 'अपगरः ॥ न्यक्कारे अपक्षिपति, अपगतिः ॥ 'उत्पमासे-- अपहसति ॥ मुक्तौ--अपवग: ॥ प्रतिदाने--ऋणमपाकरोति ॥ व्याजे- अपदेशः, अन्यापदेशः, स्वापदेशः ॥ दोपे--अपाथः, अपत्रादः, अप- भ्रंशः ॥ द्रोहे-- अपराध्यति, अपकारः ॥ निहव---अपहव:, अपलपति, अपजानीते || “लेखने--अपस्किरते get हृष्टः ॥ चौर्य--अपहरति, अपनयः ॥ निदेरे--व्यषदिशति || प्रूजायामू---अपचितो विष्णु: ॥ बैकृत्ये--अपकीणमुख: ॥ अंशे--अपस्करः=रथाङ्गम || विपयये--अप- मृत्युः, अपसव्यम् , अपत्रारम्॥
1. अप गीर्यते इत्यपगर: = निन्दा । ' अपगरो = निन्दा । ' इति कात्यायन- शऔौतसूलव्यास्यायाम् (13-3-3)। निन्द्याः अनुत्कर्षर्थेक्स्वा दत्र संगति: ।
2, ‘sere’ इति तालब्यान्ततया निपाताव्ययोपसगंबत्तौ पाठः परिदृश्यते; स त्वपपाठ:। दन्त्यान्तस्येव अमरादिकोशेपूपलम्भात् तस्ये च न्याय्यत्वात् | द्विर्पकोशादिषु प्रायः तालव्यान्तानां दन्त्यान्तानां च अर्थसाम्यस्योक्तत्दात् तालव्यान्तत्वेऽपि नासाधुस्वमिति केचित् ।
3. * अपवृज्यते संसार इत्यपदर्ग: मोक्षः ? इति सर्वत ग्रन्धेषु विलेग्बनात् वस्तुतोऽत्र विश्लेषरुपाथ एवान्तभोवो न्याय्यः । स्पष्टप्रतिपत््वथमहः सुक्तिरूपाथं उपात्त इति ज्ञायते ।
4. ' खेलने? इति निपाताव्ययोपसमब्रत्तौ दष्टः पाठोऽसाुः, यत < अपाञ्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने ' (6-1-142) इत्यत्र लेखनख्यार्थ- स्यैवाष्टाध्याय्यासुक्तस् । अत्राप्युदाहरणे आलेखनाथे प्रकृतसूत्रेण (6-1-142) सुङ्विशिष्स्यैव ' अपस्किरते-- › इत्युदाह्ृतस्वाञ्च।
ह 39
वजनार्थे कमेप्रवचनीयः | अप साकेताद् दृष्टो देवः । यत् सम्प्रत्यप' लोकेभ्यो लङ्कायां वसतिर्भयात् ||? (भ, का. 8-87) |
aust magisa यथा-- खड़गापगारं॑ “खटगापगोरं वा युध्यन्ते । ? इति । ' अपादानम्? इत्यादिषु अप इत्येतस्य विक्लेषद्योतकत्व- मेवेति नाथन्तिरतवक्ररपनं न्याय्यम् | (80) “ अपदक्षिणम् ” (तिषठद्गु.)
अपगता दक्षिणा यत्र तद् 'अषदक्षिणम् । गणरत्नमहोदधि- 'पठितमिदमव्ययम | अपदक्षिणम्=अपसव्यम् |
(81) ८६ अपरम् ” (ख, चा )
अपरम्=भविष्यत्काले । यथा--' तावामद्य तावपरं हुवेम--! (EF. 1-184-1) ' उतापरं तुविजात ब्रवाम । ! (ऋक, 2-28-8) इति | छान्दसोऽयम्। भाषायामपीति केचित् ॥
1. अप Aa: = लोकान् वजेयित्वेत्यर्थः । * अपपरी वजैने (1-4-88)
इति कमंप्रवचनीयसंज्ञायाम्, ' पञ्जम्यपाङपरिभिः' (2-3-1 0) इति
पञ्नम्यत्रेति ज्ञेयम् । `
खड़ गसुद्यम्य युध्यन्त इत्यथे परीप्सायाँ गम्यायां (परीप्सा--स्वरा)
' द्वितीयायां च' (3-1-53) इति ogai ' अपगुरो णमुलि '
(0-1-53) इत्याकारविकल्पः | णमुलो मान्तकृर्वादष्ययस्वम् |
3. ` तिष्ठदगुप्रश्रतीनि च ” (2-1-17) gaa गणे निपातनात अब्ययी- भात्रसमासः। तेनाव्ययत्वम्। अत्र गणे पठितानां ब्दानां काळवाचकस्वम्, देशवाचकस्वे च 'यथांसम्भवं ग्राह्मम्--इति वृद्धा: | तेनात्र झब्दशक्तिस्वा भाव्यात् अपसव्यरूपदेश वाचकस्वेऽस्थाव्ययस्य टृ त्तिरिति ज्ञेयम् ।
= 0 a परीषु (82)
“ अपरसमम् ” (तिष्टद्गु.)
अपराः, आयत्यो वा समा यत्र काले सोऽपरसमम्' | “--“अव- समम्? इति भोजः |” इति गणरत्ने । (83)
“ अपरीभ्यः ” (खः)
न.-परि= अपरि इति शब्दात काळवाचकात् छन्दसि बाहुलकात् भ्यस्प्रतयये रूपमेवम् । तस्य च स्तरादित्वात् (1-1-37) अव्ययत्वम् | अपरीभ्यः=भाविकाले | तद् यथा--' इन्द्रश्च तद् युयुधाते अहिश्चोता- परीभ्या मघवा विजिम्ये |! (ऋक-1-32-13) इति ॥
(84) “ अपरीषु” (स्त्र)
अत्रापि भाविकाङख्पार्थे छान्दसत्वात् * अपरि? इत्यस्मात् सप्तमी- fafa, तस्य च स्त्ररादिपाठादव्ययत्वमिति ज्ञेयम् | “ अरमस्मै भवति यामहूता उतापरीषु कृणुते सखायम् || ' (ऋक-10-117-3) |
‘ तिष्ठद्गुप्रश्तीनि च › (2-1-17) इत्यत्र गणपाठस्यापरिसमाप्तत्वात् तस्य आक्ृतिगणत्वं ज्ञायते। गणरत्नभहोद्धिप्रश्शतिषु पठितस्वाद्- स्माभिरप्यय्ुपात्तः । ५ अपसमम्' इति शब्दकौस्तुमे (2-1-17) पाठः। ' समस्यापगतत्वं अपसमम् । › इति विग्रहः । अव्ययीभाव- समासत्वादव्ययत्वम्। एतद्पि काळवाचकमब्ययम् |
| i ba
= 41 (85) “aga: ”! (त.)
अपरस्मिन् अहनि इत्यर्थे अपरशब्दात् 0 द्यसुचप्रत्यये रूपमेवम् । “ पूर्वद्यरपरेदुर्वा श्राद्धकर्मण्युपस्थिते | निमन्त्रयेत बिप्रान् a” इति स्मृतिवाक्य किञ्चित् शन्दकरपदुमादिपूपात्तमिहावधेयम् |,
(86) “ag” (ख. च.)
निर्दोषे, शोभने, तथा विपरीते चार्थ5व्ययमेतत् चादिषु स्वरादिषु वा ज्ञेयम् | प्रतिकूलविरुद्राथ तु विपरीतार्थस्यावस्थाविशेपौ एब । काल- eat तु पुँल्लिङगत्वमस्यैव। विपरीतार्थ यथा-_* तव धर्मराज इति नाम कथमिदम “अपष्ठु asia |! (रिशुपाळवधे 15-17 शोकः |) निर्दोष- शोभनाथैयोरप्येवमुदाहार्यम् |
1. ` पूवान्यान्यतरेतरापराधरोभयोत्तरभ्य tagg’ (वा. 5-3-22) इति अपरशब्दादेद्युसुच्ग्रस्यये रूपमेवम् । सिंद्धान्तकौमुद्यादिशु एद्युस्प्रत्ययान्तत्वेनाय शब्द: साधितः। अन्तोद्वात्तस्त्ररप्राप्यर्थ भाष्ये एद्युसुच्प्रत्ययान्तस्वेन निष्पादितत्वात् एद्यसुजन्तत्वमेव प्रामाणिकमिति ज्ञेयम् ।
2. ‘agga; स्थः (कु) [दक्षपार्चणादिः ,1-110] इति स्थाधातोरपपूर्वेक्स्य कुप्रत्यये ' आतो लोप इति च' (6-4-64) इस्याकारलोपे, ' सुषामादिपु a’ (8-3-98) इति षत्वे च रूपमेवम् । न्यासकारस्तु मगय्वादिन्वात् (द्, उ 1-121) कुप्रत्यये रूपं साधयति । '
42 अपि (87) “ अपसलवि (a. चा.) प्रदेखिन्यङगुएमध्यतो दीयमानस्य पितृतीर्थस्य पिण्डादेड्चैंव प्रयोगो 'विदिकम्रन्थेपु इस्यते । “ सब्येनेव पाणिना सूत्रतन्तुं adver “अपसलवि
पूर्वस्यां.... ... fos निदध्यात् । ” इति गोभिलसूत्रं (1-3-24) वाचस्पत्य उपात्तम्।
(88) “ --बन्वस्थगनोपगमेष्वपि ॥ !” (उ. क. नि.)
अन्धे ....वितव्य शाङ्ग कवच “पिनह्य (a. का. 3-17) | स्थगने--' अश्वाः ऽप्यधुसुमतीमतिरोचमानाः....|| ' (भावे 5-4) | उपगमे--* अथेतरे दुःखमेवापि यन्ति |!
1. अपपूर्वेकस्य सलघातोबाहुलकात् अविप्रत्यये, समु रायस्य चादिषु स्वरादिषु चा पाठादव्ययस्वम्। प्रसलवि ' इत्यस्य, देजतीर्थेन इत्यर्थः । तस्य प्रतिपदरमेतदरित्यपि ज्ञेयम् । ' अवलसत्रि ' इति क्वचित् पाठो द्यते ।
2. “ उपसगोः क्रियायोगे ' (1-4-59)इति नहधातुयोगे * अपि ? इत्यस्योपसर्गसंज्ञायाम्, ' ते प्राग् धातोः' (1-4-80) इति नियमात् (गत्युपसगेसंज्ञकानां) धातोः पराक् प्रयोगः । तब, ` वष्टि भागुरिरल्लो- पमवाप्योरुपसर्गयो; । ? (सिद्धान्तकौसुद्या मव्ययप्रकरणे पठितः wats. यम्) इति वचनेन अपेरक्रारस्य लोपे रूपमेवम् ।
3. स्थगनम्=तिरोधानम्। ag: इत्यक्त आपिपूर्वाद दधातेलुंङ् * वष्टि भागुरिः--' इत्यस्ाप्यपेरकारलोपः |
=
अपि
पदाथ-सम्मावना-ऽवत्रसग-गर्हा-समुचचयरूपार्थेषु कमप्रव चनीयत्वमस्येव |
पदाथ्र:-अप्रयुक्तपदस्याथः । तस्मिन् यथा-- 'परिशेष न नामापि'
स्थापयिष्यति ते प्रभु; |? (म. का. 8-91) |
सम्मावनायाम्* अपि स्थाणुं जयेदू रामो भवतो ग्रहणं कियत् ?||' (भ. का. 8-91) ।
अन्ववसगः-कामचारानुज्ञा | तस्मिन् यथा--“अपि स्तुह्यपि से- वास्मांस्तश्यमुक्तं नराशन । ! (भ. का. 8-92) |
गर्हायाम्“ अपि सिञ्च: कृशानौ त्रम? (भः का. 8-92) | “ मन्त्रे जातु वदन्सज्ञास्वै तानप्यनुमन्यसे" |? (भ. का. 18-16) |
समुचये अपि सिञ्च, अपि स्तुहि । सिञ्च, स्तुहि Serr: |
1. sa “बिञ्रुःल-रामः ते परिशेषं नामापिः= संज्ञामपि न स्थापयि- cafe, किसु देहम् ?। ? इति चाक्यार्थः | तत्र देह रूपपदस्यासाप्रयु- ऋत्वात् अपेम्तदर्थ व्रक्षिस्ति ज्ञेयम् ।
2. अद्यापेः कर्मप्रवचचनीयसंज्ञा। तेन उपपर्गसंज्ञा बाध्यते। अतोऽत्र न पत्वमिति ज्ञेयम्। एवमेवोत्तरत्राप षत्त्राभावो यथासम्भवं प्रकरणानुरो घेनोह्य: ।
3. “ गर्हायां seimat’ (3-3-142) इति गहथिंडपिशब्दयोगे
काललये5पि लडलेति ज्ञेयम् |
44 टू बीप्सा55शीमृतिभूषा5पेक्षाप्रश्नवाढार्थेष्वपि दृश्यते । वीप्सायाम्--' येऽपीन्द्रपाणितुलितायुधळनपक्षाः |? (माघे 5-31) । j आशिषि-- अपि नः स कुठे भूयात् ? । ! भद्रमपि ॥ | शमृतौ---मरणमपि ॥ भूषायाम---अपि नह्यति द्वारम् | | अपेक्षायाम्--'अपि गृहीयां बेदम् ! | | प्रश्न अपि कुशलममर्त्या: | (PRAAT) | बाढार्थ अपि कुर्याम् ।
५ __दृर्ष मय्यपि योऽभिकः |? (भः का. 8-92) A नैच्यानु- सन्धाने, | यद्यपि....तथापि! इत्यादिषु शाख्नवाक्येषुआक्षेपसमाधान- रूपार्थेषु weary: RIRA जञेयम ॥
‘ सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वादप्रकाशितमदिदूयुतद् अन्ने ।
J, mit we न आ pr rp
1. aa adamam, (5-31) मलिनाथेन ` येऽपि । aa इत्यर्थः”
विभ्रम मधुमदः प्रमदानां धातुलीनमुपसर्ग इवार्थम् ॥ ' इत्युक्तत्वात् वीप्साऽप्यपेररयं इति शेयमू ।
ख्ृति-भूषारूपावर्थो वाचस्पत्यानुसारेण प्रदर्शितावस्माभिः ।
उत्तरत्र तु जिज्ञासारूपः प्रश्न इति भिदा ज्ञेया। ' अपि कुयाम् ? इत्यादिस्थलेषु उपसगंप्रतिरूपकस्वमपेः निपाताब्ययोपसगेवृ त्तौ
| 3. अत्रापि प्रश्नो ada एव; तथापि आदानरूपापेक्षाविशिष्ट; प्रश्न एषः। | प्रतिपादितम् । |
= 45
इति माघे (10-15) उक्तरीत्या निदर्शनार्थमिमे अर्थाः प्रदर्शिता: । अस्यापेः निपातत्वेन, उपसगैत्बेन च ARA काव्यव्याख्यातृमि: प्रकरणानु- गुणतया तत्र तत्र प्रदर्शितम् | निदर्शितदिशा न्याय्यानां समीचीनानां चार्थानां प्रयोगानुगुणमुन्नेयतां मनसिकृत्वा विस्तरभयादस्माभिविरम्यते | (89) “ अपिकक्ष ” (अव्य.)
कक्षे इत्यथे सप्तम्यथै, * अव्यय विभक्ति-_-! (2-1-6) इल्यादिन
अव्ययीभावसमासे बाइलकात् छान्दसत्वात् वा “ नाव्ययीमावादतोडम् -_!
(2-4-83) इति विहितोऽम् न | यथा-_ “ग्रीवायाँ वद्धो अपिकक्ष आसनि---! (ऋक्. 4-40.4) |
(90) “ अपिच Praag’ (नि.)
अपि+च इति निपातद्वयसमुदायोऽयमिति aga: । एवमेव अपितु अपिवा इत्यादीनामपि निपातसमुदायत्वमन्ययत्वमित्यादिकं प्रकरणानुरोधेन यथायथमूह्यम् | ' वि्रोऽयम् , आपिच विद्वान्? |
(91) “ अपुन ;? ? ( नि ५ )
A404: = AA: = अपुनरावृत्तम् , अपुनरुक्तम् इल्यर्थे । यथा -- ' अनानुकृत्यमपुनश्रकार--' (ऋक्. (10-68-10) | प्रायो वेद एवास्य प्रयोगः।
न |
g अप्रति (9२) “agg” Gra.)
पुष्पत्यामाव इत्यथे, ' अव्ययं विभक्ति? (2-1-6) इत्यादिना अमाबाधेऽन्ययीमाबसमासे रूपमेबम | अपुष्पात् शतन उ पञ्चम्यनतत्वात् अदन्ताव्ययीमावस्बेऽपि ' नाव्ययीभावादू अतोऽम् त्वपञ्चम्याः ? (2-4-83) इति न अम् इति ज्ञेयम् । अर्थामावरूपार्यऽन्ययीमावसमासे सरापयेवमेव |
निदर्शनाधमेकमिहोपात्तम । ' तैरपुष्पादू वनस्पति: | ? ईति अमर : (2-4-6) । (93) “ अपृथक् ” (नि.) न पृथक् = अपृथक् | ' सहयोगे पूर्वापरयोः एकादशरूपे सम्भूय भवने..., ? इति वाचस्पत्यम् | (94) “ अप्रति?” (नि.
न _ प्रति = aÑ = agadan, अनुपमप्रकारेण इत्यरथः | अस्यापि प्रायो बेद एव प्रयोगः | तदू यथा--ईन्द्रावरुणा वधनाभिरप्रति---!
CHR. 7-83-4) । तिष्ठदगुगणे (2-:-17) संप्रति इतिवत् ` अप्रति ” इति निपातसमुदायप्वेन केचित् पठन्ति ।
z
(95) ८८ अभि ” “ अभि आग्रहोक्तिसांमुख्योदयाङ्गीकारवन्दने |
कामनाभोजनाम्यङ्गामितोऽर्थेऽनुकृतौ स्मृतौ ॥
न्यक्राराम्नायनेकट्यपेश्टत्ववशीकृती | ” (उ. क, नि.)
आग्रह- अभिनिबरेशः, अभिचारः ॥ उक्तौ-_अभिघेयम, अमित्रा ॥ सांमुख्ये -- अभियाति, अभिमुखम ॥ उदये-अभ्युदयः , अभिपेकः॥ अङ्गीकारे — अभ्युपगच्छति, अभिमानः ॥ वन्दने -- अभिवादनम् , 'अभि- वन्य || कामनायाभ् अभिलापः, अभिसारिका, *अभिकः-अभीकः ॥
: Š भिक अभितो 5४
भोजने - अभ्यवहार: || “अभ्यङ्गे-_अभ्वनक्ति, अभिप्यन्दः ॥ RAA Saray बाधते कश्चित्, कश्चित् तमनुदर्तते । विशिनष्टि तमेवान्यः, उपधर्गगतिस्िधा ॥? (वाक्यपदीये) gg त्रिप्रकारकेपु, अत्र ‘fatale तमे वान्यः ' इत्यस्योदाहरणमिदम्। एवसेव यथासम्भव- मितरस्थलेप्वपि सन्दरभवशादुपप्षर्गस्याथ ञद्य: |
कामनारूपाथे वर्तमानस्य ' अभि ' इत्यस्य क्रियाविशिएसाधनत faa: स्वार्थ, “अनुकाभिकाभीकः कमिता ' (5-2-74) इति दनूप्रत्ययः , तस, पक्षे डपसर्गेकारस्य दीर्घश्च निपातनाज्जेय:। “अपि सिञ्जेः कृशानौ स्व दपं afu योधभिकः ॥ (भ. का. 8-92) इति waar रल्लाटुषन्धेयः |
amg: ashen देहस्प अभ्यज्गनम्। Safar: ' gaa अनुविपर्यमिनिभ्य; स्यन्दतेरपाणिषु ' (8-3-72) इत्यनेन चिफल्पेन घत्वम् । तन पक्षे ' अभिस्यन्दः ' इत्यपि साधु: |
48 अभि
अभिनन्दति, अभ्पुक्षणम् , अभितः कृष्ण गोपा: ॥ अनुक्रतौ--अभिनयः, ॥ रूतौ- -अभिज्ञानम्, अभिसन्धानम् ॥ न्यक्तारे --अभिभवः ॥ आम्नाये -- अभ्यस्यति ॥ नैकट्ये --अभ्याशः, अभिनभ्यम् ॥ पेशलले--अभिजात; ॥ बशीकृतौ--अभिनव्रम AA: ॥
अस्बैवाभेः टक्षणेत्थम्मृतास्यानवीप्सासु कर्मप्रवचनीयसंज्ञा | लक्षणे--वृक्षमभि विधोतते विद्युत | ।इत्यम्मूताख्याने — साधुभक्तो
1. aa “अभि ' इल्येतत् उपसगैप्रतिरूपकमब्ययम् -- इति तिलक: । अन्यथा क्रिपायोग एवोपपर्गसंज्ञाविधानात् , अन्न च तसिप्रत्य- यस्य क्रियात्त्राभावात् कथम्मुपपत्तिरिति तस्याशय; | आद्या- faa (वा, 0-1) " अभि ' gama, सारवेविभक्तिके तसिप्रव्यये, ‘afaa: परितः समया निकषा हा प्रतियोगे$पि' (at. 2-3-2) इति कृप्णशब्दस्य द्वितीया ।
-
2 ज्ेकटयमित्युपलक्षणम्-मध्य-प्रान्तादिदेशविशषाणामपि 1 तदयथा -- ८ अहमस्मि महामेदोऽभिनभ्यमुदीषितः- (RE. 10-119-12) qua अभिनस्प्रम् == स्रर्गमध्यपयेन्तम् इत्यर्थ (मध्यरूपार्थे) अभि; प्रयुक्तः ।
3, aa लक्षण-इत्थम्भूताख्यान - वीप्सारूपार्थलये क्रमेणोदाहरणानीति ज्ञेयम् एप्वर्थेषु, * अभिरभागे ' (1-4-91) इति “अभि ' इत्यस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ला। * कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया ' (2-3-8) इति तद्योगे वृक्षादीनां द्वितीया। < अभि द्योतिप्यते रामो भवन्तमचि- रादिह।” (भ. का. 8-89) इत्यलाप्येत्रमेव लक्षणार्थे se: कमैप्रवचनीयता ।
4, इत्थम् == केचित् प्रकारं भूत: ->प्राह: सर आख्यायतेऽनेनेति | म्भूताख्यानम् = अक्तध्यादिग्रकारत्रिरोषरूपः * अभि ' इत्यनेन द्योत्यः
सम्बन्चः |
Z 49
हरिमभि | वीप्सायाम---देवंदेवमभि “सिञ्चति | भागे तु--यदत “ममामिष्यात् तद् दीयताम् ॥ अप्रसिद्वार्थडपि क्कचित्। यथा -- अभ्याख्यातम् ।
'अभिनिष्टान:, “अभीषुण: सखीनाम? (क्रक--4.31 3) |
l. कमप्रवचनायसंज्ञया उपसर्गसंज्ञाया ८ाधितत्वाऽ “उपसर्गात् सुनोति-' (8-3-05) इति प्राप्त q4 नात्रेति ज्ञेयम्। अत्रोदाहरणे वीप्साथेँ एवाभेः कमेप्रवचनीय्रतेति कृत्या, अभिना दोप्साया द्योतितत्वात् “ उक्ताथौनामप्रयोगः ' इति न्यायेन पुनः ` नित्यदीप्सयो: ' (8-1-4). इति देवशब्दस्य द्विऽचने (बोप्साथं) अन्य।य्यमिति भाति । एवमे व. qig: कचित् कोशे afge एवं च लक्ष्यते |
2. ` अभिरभागे? (1-4-91) zaa * अभागे ? इव्युक्स्याऽभेः भागार्थकत्वमरि क्कचिउज्ञायते। उदाहरणे wands स्फुटम् । कमेप्रवचनीयसंज्ञाया; भागाथें निषेधात्, उपसगंसंज्ञाश्रितम् “ उपसर्गप्रा दुभ्योम स्तियंच्परः ? (९-3-87) इति षरबमत्रेति ज्ञेयम्।
3, ` अथाऽभ्याख्यातेए (तेत्तिरीयोपनिषत) इत्यादिषु अप्रसिद्धाथ- RARE ज्ञेयम् ।
4. उपात्ताथेपु “ऊभिनिशनः, अभीपुण;--' इत्यादीनां यथा- सम्भवमन्तर्भावो ज्ञेय: । ' अभिनिशन; ? इत्यत्र, * अभिनिसः स्तनः शब्दसंज्ञायाम् ' (8-3-86) इति TARI
5. इगन्तस्वेन, “इकः सुनि’ (6-3-1 34) इति अभेः दीर्घे, ‘ge,’ (8-3-107) इति q, ' नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः? (8-4-27) इक्ति णस्वे च अभीपुण; ' इति सम्पच्चते ।
क (96)
« अभीक्ष्णम् पौनःपुन्यसातत्ययोः! (ख.) पौनःपुन्यम् = भूशम् mA A यथा-- अभीक्ष्ण-
-मुष्णैरपि तस्य सोष्मणः --)! (माघे 1-65) |
सातत्ये--' अभीक्ष्णमास्फाल्यतीव(भ) कुम्मम् ---। १ (ग-र-म) | अन्न शब्दकल्पद्रुमे, अभिपरवकात् णुवातोडेमुप्रल्ये एषोदरादित्वेन (6-3-109) 4 अभि इत्यस्य दीर्घे , खरादित्वेन (1-1-37) अन्यत्वे च ' अभीक्ष्णम् इति सिद्ध्यति इति प्रतिपादितम्। एतादृश्ानामन्ययानां खरादिपु (1-1-37), चादिषु (1-4-57) वा खरूपतो निपातनमेब झाब्दिकसम्मतम् | लक्षणलब्धा- ज्यव्ययानि लिप्रकाराण्येव | तदुक्तं धर्मकीतिना-- “ लक्षणलब्धानि तेधा अवन्ति---अव्ययीभाव - कृदन्त = तद्वितान्तमेदेन | अव्ययीभावाव्ययानि यथा--* मध्येगङ्गम्? इत्यादीनि। कृदन्ताव्ययानि तुमुन्--कत्वा--- ल्यप् -- णमुल् -- प्रव्ययान्तानि ... .... । तद्धितान्ताव्ययानि --आम् WRIT T ।” इति (रूपावतारे- अव्ययावतारः पु. र \ एतेन ' अभीक्ष्णम् इत्यादिकानां व्युप्प्तिप्रदर्शन॑ व्युत्पत्तिपक्षे रूपनि- अ्पादनप्रक्रियाज्ञापनाथमेवेति मन्तव्यम्। * आयनेयी--' (7-1-2) We आष्यरीत्या पाणिन्यादिनां परमर्धीणाम् अब्युतत्तिपक्षस्य प्रामाणिकत्वादर | अस्माभिः एतादशस्थलेषु व्युत्पत्तिरुत्तरत्र. न प्रदिदर्शयिषितेति ज्ञेयम् “च, बा, हि! इत्यादीनामपि शाकटायनमतरीतया भालुजीदीक्षित- अभ्रतिमिः व्युत्पत्तिरमरव्याख्यासु प्रदर्शिता । ताइ्शेष्वपि निरुक्तदिशा बयमौदासीन्यमेव बहाम इत्यपि ज्ञेयम् |
= 51 (97)
“अमा रहस्समवायसंयोगसामध्येंषु ” (स्व. ग. चा.)
रहसि--'अमालयः, । ----उष्णक्कतोडचिषि Req 2अमा- BUY | (ग. र. म. पु. 1 40) समवाये-- अमावास्या | संयोगे “RT! रविवारेण! | सामभ्य 'अमाकृल ॥ ऐक्येऽपि तिलकेनो- दाहृतम्---“ सहभूत्वा आसनम् = अमासनम् | ! इति | एवम्, 'काम-
ae wate के ०0-5-+-+- * रहः = एकक्रियायोग; । असा = अन्तिके भवतीति अमात्य: मन्त्री | “ अमेहक्कतसित्रेभ्य एव ? (वा. 4-2-104) इति भवायें त्यप् प्रत्ययः |
2. गणरत्नमहोद्धौ साक्षात्रखृतिषु (1-4-74) पाठोऽस्याङ्गीङ्कत; । तेन कृजो योगे गतिसंज्ञायाम् , < कुगतिप्रादयः ' (2-2-18) इति समोसे, रूपमेवम् ।
3. समवायः = सहावस्थानम् । अमा-- सह बसतश्चन्द्रसूयौं इति अमावस्या, अमावास्या वा। “अमावस्यद् अन्यतरस्याम्? (3-1-122) इति निपातनादमा पूर्वस्य चसेण्यंति पाक्षिको वृद्धिनिषेधः | अमावास्या = दृश; ।
4. संयोगः= सम्पर्कः । अन्न रविवारेण तिथिविशेषस्य यदि संयोग Berd: । केचित्त अमाशब्द Bier maa तस्थ प्रथमैकवचने रूपमेवमा हुः।
5. अनमा असा कृत्वा = अमाकृत्य । 'साक्षाठान्तिबु च्य्यथेवचनम् ? (वा. 1-4-74) इति वार्तिकात् भभूततद्भावरूपार्थे साक्षात्प्रश्वृतिगणे
पठितानां वृत्तिरिति शेयम् aa पूवंमसमर्योऽधुना समर्थो भवती- त्यर्थः ।
z 2 अमु
इचरताम अमा WA’ (ऋक् 2-38-6) इयत, ` अमा = गृहम् ' इति सायणीये haaa, गृहमिल्यप्यर्थो5स्य प्रकरणादिवशादिति ज्ञायते। “८ अमातो मरुतोऽपि आन्तरिक्षदमायुतः ” (ऋक्. 5-50-58) इत्यत ' अम्रातः = अस्माल्लोकात् । ? इति वेदभाष्ये विदृतत्वात् इहलोकार्थकत्व- मभ्यस्येति वाचस्पत्य उक्तम |
अस्यैव 'तिथिविशेषे, षोडशांशाकलायां च विवक्षिते सति स्त्री लिङ्गता। न तदानीमव्ययत्वम् |
(98) “ ag n (स्वः)
एतदन्तमब्ययमिति ज्ञेयम् । च्छन्द्स्येवायम् | ' प्रतरं दधानाः? (तक्, 10-18-2) |
1. ‘amat तु सदा सोम ओषधीः प्रतिपद्यते।' इति वचने वाचस्पत्ये उपात्तमिहावधेयम् |
2, ` तद्वितश्रासवेविभक्तिः ' (1-1-38) इत्यल वालिककांरेः ' अम्- आमू--' इति परिगणितेष्वयमपि प्रत्यय एकः । अत्र मकारोत्तर उकारः उच्चारणेकप्रयोजनः सन् इत्संशाँ ऊब्ध्वा लुप्यति। प्रयोगे “अम् ' इत्यस्यैव श्रवणम् | स्वरादिषु पाठाद्वा अव्ययस्वमिति ज्ञेयम् । “ अमु च च्छन्दसि’ (5-4-12) इति u (किंशब्दात् एकारान्तात् fem अव्ययेभ्यश्च परतो विहितात् घात् = तरप तमपूप्रत्ययात च्छन्दसि विषये agad भवतीति प्रकृतसूत्रार्थ:) ‹ gata’ इत्यत्र तरबन्तात् अमुप्रत्यये रूपमेवम्। “ किंतरम्- fa, yira nima, पचतितरम्--पचतितमम् » उञ्चैस्तरम- उचचेस्तमम् '' इत्यादिष्वपि एवमेव निष्पत्तिः, अमुप्रत्ययो- पपत्तिश्च यथासम्भवं शेथा । उदाहरणान्यपि च्छान्दसान्येवोह्यानि।
= (99)
“aga भवान्तरे?” (स्व. त.) देशान्तरेऽपि केचित्। भवान्तरे-_'अनेनैवार्भकाः सर्वे नगरे- ‘sya भक्षिता: । ! (कथासरित्सागरे) ' अमुत्र भविता यस्ते तश्चिन्तय झुभा- wal! अमुत्र... जन्मान्तरे इत्तरार्थः। देशान्तरे तु---“ इहामुत्रफल- भोगविराग: इत्यादिषु यथा | अमु = परदेशे इत्यर्थ:। आम्रल्रिक! ।
(100)
“agg” (स्व. त.) अदएशब्दात् प्रकारार्थे “थालप्रत्यये उत्वमत्बयोइचैव॑ सम्पद्यते अमुथा - अमुना प्रकारेणेव्यर्थः। तद्वितान्ताव्ययमिदम्।
(101)
4 अमुया ” (स्व) “इत्थम्, तेन प्रकारेण, एवम! इत्याचर्थेषु पदमिदमव्ययमिति“केचित्। 'नदं न भिन्नमग्नुया शयानम्_ (क्षक्. 1-32-8), पुराणाननुबेनन्त॑ चरन्त
1. ‘agg’ शब्दात् ससम्यर्थे त्रश्मत्यये, “ भदसोअसेर्वाद् ड दो मः ' (8-2-80) इत्युत्वमत्वयोश्च रूपमेवम्। असर्व॑विभक्तितद्धिताम्त- स्वात्, स्वरादिपाठाद् वा अव्ययस्वमिति ज्ञेयम् । एवमेव * अमुत, ' इत्यलापि असुष्मादित्यर्थ (पञ्चम्यर्थे) तसि weet ' तद्धितश्चासरष+ विभक्तिः ' (1-1-38) इत्यष्ययस्व शयम् । र
2. अवृश्शब्दस्य सवेनामसंहाकर्वात् , ' प्रकारवचने थाँछ् » (5-3-23) इति थालप्रत्यय, ।
3. ' ऋिसूक्तवैजयन्ती ' नामके अन्थे 480 - पुरे geen
2 4 अम्नः
पापयाञ्युया । ? (ऋक्. 10-135-2) इत्यादिषु "स्यथ च्छान्द्सत्वेनेता - दृशरूपसाधनस्थ सायणीये द्श्यमानवात् अव्ययत्वमस्य चिन्त्यमिति ज्ञेयम् |
(102)
“agg” (चाः) मिथ्याभिन्ने सत्ये Tsar | “ यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽ- मृषा |? (शतपथब्राह्मणे 14-6; 9-30) |
(103)
“ अप् ” (कृ. स्व.)
शीप्रता, अल्पम् , इति चास्यार्थतया शब्दकल्पद्रुमे प्रतिपादितम् । खरादिषु ` अम्? इति पाठादव्ययत्वमस्य | अल्पार्थकत्वमस्य व्याडिप्रोक्त-
मिति च तत्रैव प्रत्यपादि । (104)
« अम्नः शीघ्रसाम्प्रतिकयोः ”” (स्वः) शीघ्रे--अम्न एव गच्छति। साम्प्रतिके--?अम्नरेवागच्छति, अम्न एव ।
1. अद्श्शब्दात् “सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णाच्छेयाडाडयायाजाछः' (7-1 -39) इत्यनेन सप्तम्या याजादेश: अतेति ज्ञेयम् ।
2. ५ अम्नरूधरवरित्युभयथा च्छन्दसि * (8-2-70) इति अछन्दसि रुस्वविकल्पः।
हि 55 (105) “ अम्महे आश्चर्ये सन्तोषे च'” (ख.) 1८ अम्महे पुत्रस्य मे विजयधोषणा वतेते ।? (प्रतिमानाटके 7 अङ्क) । (106) “ अया” (स्व.) अनेन प्रकारेण--इत्यर्थेऽन्ययमेतत् | “--शुचि प्रतीकं तम् अया
विया गृणे |)? (क्र. 1-143-6) इत्यत्र यथा । स्वरादेराक्ृतिगणत्वेनाव्यः यत्वमिति ज्ञेयम् |
(107)
“अयाः” (स्व)
एतीति *अया$न्वहिः । “इण आसिः? (दशपाद्युणादि: 9-81) इत्यासिप्रत्यये, स्वरादिषु पाठादव्ययत्वम् |
1. आसक्ते प्रतिमानाटके सप्तमाङ्के (पु. 130) “ अम्महे" इति प्रयुक्तम् t aa महामहोपाध्यायेः गणपतिशास्त्रिवर्गे;, ` अम्महे geared, सन्तोषे च' इति ब्याख्यातम्। तदनुसारेणास्मामिरिदमष्ययं शवरादीनामाङृतिगणः्वेनोछिखितमिति शेयम् । “
2. सिद्वान्तकौमुद्ां प्रदृशितोऽर्थोऽयम्। दशपाणुणादिश्वत्तौ तु ' काखः» आदित्यो वा ' इत्यर्थनिर्देशः कृतः ।
= अये (108)
“ अयि सम्बोधनानुनययोः ” (च. ्रश्नानुरागादिष्वपि इस्यते । सम्बोधने--* 'अयि विजहीहि दृढोपगूहनम्-- |’ अनुनये--* अयि घनोरु ! पदानि aa: शनैः ! (वेणीसंहारे) | ‘ अयि साहसकारिणि ! (रत्नावली) प्रश्ने--' अयि कठोर यशः किल ते प्रियम्? | अनुरागे“ अयि जीबितनाथ जीवसि--? (कुमारसम्भवे 4-3)
अनुराग एब प्रणयकोपरूपाह्वानमिति निपाताव्ययोपसर्भवृत्तिः |
(109)
“ अये कोपविपादसम्भ्रमस्मरणेषु” (चः) कोपे--अये कोऽयम्? ॥ विगादे--अये श्रान्ताः स्मः ॥ सम्भ्रमे--अये धावत ! धावत!!! ॥ स्मरणे" अये रामो दाशरथिः? ॥ « कोमलामन्त्रणे---' अये कान्ते BI चटुलनयने चन्द्रवदने’ इत्युद्धटः
इति शब्दकर्पद्रुमः | 1. इदं महाभाष्ये 'भ्यक्तवाचां समु्वारणे’ (1-3-48) इत्यलोपात्ते वाक्यस् |
Es (110) “ अरं शीघ्रे” (स्व.)
पर्याक्षवादिषु अलमिति वक्ष्यमाणस्याव्ययस्पार्थेष्वव्ययमिदमिति व्या-
ख्यातारः । शीप्रे--''अरं गच्छति घोटकः? | “ तस्मा अरं गमाव; ! (यजु;- 1-1-52) | ÅA — उरुघारामरडू कृतम--- ! (ऋ. 8-1-10) |
भूषणे---“ त्वमग्ने द्रविणोदा अरङ्कृते- , (a. 2-1-60) । “समु- चितरीत्या, इव्यर्थपि Aaa प्रयुक्त: । तद् यथा--' प्रवाम् इष्टयोष्रमरनु- ag |? (ऋक् 6-74-1) इत्यादिघु |
(111)
“ अरे हीनसम्बोधने ” (च.)
“हीनानां सावक्षेपे सम्ब्रोधने ! इति क्षीरस्वामी । अपकृतिः, असू- या चास्याथौ - इति मेदिनी । 'अपाकृतिः इति शुब्दकल्पद्रुमः | “नवा अरे पव्यु: कामाय--? (बृहदारण्यकोपनिषत् 6-5-6) इत्यादिषु याज्ञवल्क्यं
1, ' कपिछक्रादीनां संज्ञाच्छन्द्सोः? (वा. 8-2-18) इति वचनेनात्र लस्वविकल्प:। एवञ्च ' अलम् ' इत्यस्यैव पाक्षिकं रूपमेवमिति ज्ञेयम् ।
38 ` अर्थतः (111)
प्रति मैत्रेय्या अनुगुणत्वात् नीचत्वमिति ज्ञेयम् । ' आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ! इत्यादिषु आक्मेतरज्ञानापाकरणतात्पर्यात् अपाकरणमर्थः । असूयायाम्-- “अरे चेट ! ? | प्रकरणानुरोधेन रोषाह्वानादिरप्यस्यार्थतया बोध्यः |
(112) “ अरेरे अघमसम्बोधने ” (स्व. चा.)
“अरे! इलत्यव्ययस्य “निव्यवीप्सयो:” (8-1-4) इति वीम्सायां विवेचने ' एड: पदान्तादति ? (6-1-109) इति Ged च रूपमेवम् ।
“अरेरे? इति सावक्षेपे सम्बोधने पठनत्यार्याः--इति तिलकः। अधमसम्बोधने-- “ अरेरे राधागर्भसम्भृत। सूतापसद ! किमेवमाक्षि- पसि १” (वेणीसंहारे) । साबक्षेपे सम्बोधने--अरेरे वाचाट | (वेणी- संहार एव) | प्रकरणवशाद्विस्मयादिप्वपि क्रचिदस्य प्रयोगः | तद् यथा
“ अरेरे वाळकः।? इति | एवं प्रकरणानुरोधेनास्यापि AS: नाटकेपु प्रतीयन्ते |
(113)
“ अर्थतः '? (आवादिः, त.)
अर्थेन, अर्थात्, अर्थे gig आद्यादित्वात् (वा. 5-4-44) anemia तसिम्रत्यये रूपमेत्रम् | असवविभक्तितद्वितः्वादव्ययत्वम् |
= 59
“दुष्ट: शब्दः स्वरतो वर्णतो वा -- (पाणिनिशिक्षा 52) इस्यादिषु “ स्वरतः वर्णतः? इत्यादीनां तृतीयाथेकत्वप्तम्पादनार्थम सावैविभक्ति- कतसिप्रकरणे एताद्शानामाद्यादिपाठपरिकल्पनदर्शनादस्यापि तेनैव मार्गेण तसिम्रस्ययान्तत्वमिति ज्ञेयम्। तृतीयान्तार्थे यथा--“अथैतः शब्दतो वाऽपि मनाक् काव्यार्थसूचनम् |! इति |
(114)
“अर्थे सार्थके सप्रयोजने च” (सा. ग. नि.)
सार्थके-' !अर्थकृत्य रोकं पठति ।? ama इत्वेत्यथे: । सप्रयोजने---' आस्थाङृताः कृतनमस्क्ृतयोऽयमर्थेकृत्य व्रती च नृपती च नृपस्य जग्मुः ॥ (Gaver AAAA गणरत्ने (पु. 140) । सोक्षा- झमृतिषु (1-4-74) गणे पाठात् अथैशब्दसपतम्यन्तप्रतिरूपकमव्यमिद- मिति न्यासकारादयः। शब्दकोस्तुमे5्येत्रमेव । गणरत्नमहोदधि- प्रभृतिषु गणपाठसामध्यादेजन्तत्वमिति प्रथमतः प्रसाध्य, पुनस्तत्लैव (ग, र. म.) “अथवा, एते सप्तमीप्रतिरूपका .... .... निपाताः !इत्यप्युक्तम | साक्षात्- प्रधृतिगणे पठितानां शब्दस्वरूपाणां BN योग एवं विकल्पेन गतिसंज्ञा | तेन गतिसंज्ञापक्षे, sa: क्त्वाप्रत्यये, 'कुगतिप्रादय:' (2-2-18) इति
1, ‘ataraging र्यर्थवचनम् ' (वा. 1-4-74) इति wai = अभूततद्भावार्थ एवास्य प्रयोग इति ज्ञेयम्। WRS, अनर्थकं सार्थकं कृत्वा (पठति) wiga पठति इति वृत्तिरिहेति शेयम्। सम्पाठवत् (संहिताध्ययनवत्) अथेरहितानुपूर्दीपाठं न करोति, किन्तु अर्थानुसंघानेन सह पठतीति पर्यवसितोऽयैः।
= 60 अर्वाक्
समासे, क्त्वायाः, “समासेऽनञ्पूर्वे -? (7-1-37) इति ल्यप। एतत्पक्षे चादिषु (1-4-57) अस्य पाठ उन्नेयः | गतिप्तज्ञाभावपक्षे समासाभावात् न ल्यबादेश: । तेन अर्थ कृत्वा इत्यपि पक्षे साधुः।
(115) “gale अघरे ” (स)
अर्वाक् vail इति क्षीरस्वामी | अधरे--अधरदेशे, अधरकाले चेत्यर्थः |
काले यथा--वर्षात् घोडशादर्वाक्' | अर्बाकूकालिकः | “ कथं वाऽऽदीय- तामर्वाक् सुनिना धर्मरोधिनी।” (किराताजुनीये 11-76) देशे यथा--- ‘ अर्वाग्बिलो ऊव्वेबुध्नरचमसः ! (बृहदारण्यकोपनिषत् 4-1) |
“त्तिचक्रेण gaat यातम् अर्वाक् । ! (ऋक्. 1-118-2) इत्या- दिषु स्थलेषु “अत्र देशे’ इल्यप्यस्यार्थों cad । एवं मध्यार्थेडप्यस्य कचिदृवृत्तिरेति वाचस्पत्ये निरूपितम् । तल्ल प्रयोगोड़न्वेष्टव्य: | खरादीनामपि निपातवत् agiman शाग्दिकैरङ्गीकारादनेकार्थकत्वमेते- घामिति ज्ञेयम् ।
1. अवरे sadad, “ ऋत्विग्दृटक् an दिगुष्णिगन्चुयुजुङुञ्चां च ' (3-2-59) इति . fead, अवरशब्दस्य एषोदरादिस्वेन (6-3-109) अर्वादेशे स्वरादिपा ठादव्ययस्वे च रूपमेवम् । केचित् ' अर्वाच्? इति चकारान्तमसु पठन्ति। तत्पक्षे अब्युरपन्नमिदं शब्द्- स्वरूपमिति बोध्यम्।
3 (116)
“ अळं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणनिपेघेषु ” (चा. ग.) भूषणे-- 'अलंकार: । ASRA
पर्याप्तौ--अलमस्त्यस्य धनम् | पर्याप्मस्तीत्य4: । * राक्षस्यो रावणप्रीत्ये क्रां चोचुरलं?मुइुः। (भ. का. 8-97) |
शक्तो-- अलं मछो मलाय । Aalst मड्जान्तरेण सार्क योद शक्त इत्यर्थः । “अन्यथा प्रातराशाय कुर्याम त्वाम् ae eT” (भ. का. 8-98) ।
बारणे-- ' अलं महीपाल तव श्रमेण-_। ! (रघुवेशे 2-34) ।
1. ' भूषणेःरम्' (1-4-64) इति गतिसंशा। सेव wep इत्यत्र * कुगतिप्रादयः ' (2-2-18) इति समासे egi अक्षक्षार: = भोजनमपि। अत्र अळं --पर्याप्त क्रियतेऽनेनेति gfe: भूषणवत्, अलंकरणात् शब्दाथोछङकारा अप्येवसुच्यम्ते |
2, अत्र पर्यासिरर्थ; gauja भाववचनात्? (2-3-15) इति रावणप्रीस्यै इत्यत्र चतुर्थी ।
3, निपाताव्ययोपसर्गवृत्ती तु पद्माप्स्यर्थोदाहरण्स्वेनेद्सुदाहतम्। तदानी मल्लो मझ्या (न्तरा) य पर्याप्त इत्यर्थः ।
4, 'नम.स्दस्तिस्वाहाखधारूंवषड्योगा' (2-3-16) इति चतुर्थी। अन्न सूलेष्लमिति पर्याप्स्य्थेस्य वश्पर्यायाणां च ग्रहणस इति सिद्धान्त कौमुदी । तेन ` देत्येम्यो हरिरकम् ' इतिवत् eh हरिः प्रभु, क्तः, समर्थः इस्यपि साधुरिति बोध्यम् ।
a अले
1निषेघे--'आल्प्यालम् इदं TAA: स दारान् अपाहरत् । (माघे 2-40) | अलं कृत्वा ।
५ उनिरर्थकले, ITT, अवधारणे, च? इति वाचस्पत्ये । ‘ विजयायेत्यलमन्वशान्ुनिर्माम् ।' (किराता्ुनीये 13-13) ea ' अलम् = मशम्? इति मलिनाथ विवरणात् मूयोऽ्थकत्वमप्यस्येति बोध्यम् |
(117)
' झले, अलेले पिशाचभाषया सम्बोधने |? इति शब्दरत्नावली, इति शब्दकल्पद्रुमः |
‘ad aid बुद्ध इति कथं त्वया ज्ञातम् १।' इति (प्रत्रोध- चन्द्रोदये * अङ्के) प्रयोगो इस्यते |
1, वारणमपि यद्यपि निषेध एव पर्यवस्थति, तथापि हपद्गेदमवलम्ब्य भिन्नार्थकत्वस् इति ज्ञेयम् ।
2, “अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां sat’ (3-4-17) इति aa- प्रयः । अत्र “प्राचां '-ग्रहण पूजार्थम्; तेन नित्यं =| । « अमैवाब्ययेन ' (22-20) इति नियमान्नोपपदसमासः |
3; ' अलम्पशुः ' इत्यत्र ' निरर्थः पञ्चः? इति वाचेस्पत्यविवरणमिहानुस- न्थेयम् । भयं भावः--अळम्पशुः=यज्लीयः पश्ुः। तस्य केवलं याग एवोपयोगात् , तदीयक्षीरादीनामनुपयोगात् frei: पञ्जरित्या- ख्या यते इति ।
Š 3 (118)
“अब क्रोधे बोवरोधे धैर्यालम्बन भूषणे |
न्यग्भावाभिमबादानमोजने BUTT ॥
ala यक्लिसेत्रप्रहासालोक शुद्धिषु |
अनुत्साहप्रसाराज्ञात्रेटासंहतिखण्डने ||
सामीप्येषद्व्यापतिदेशदश।ऽऽशङ्कनमिश्रणे | ? (उ. ग. क. उपसर्गप्रतिरूपकम्)
क्रोघे-अवख्याति । बोघे-_'अबगति:॥ रोधे-_2अवग्रहः | mame: । पैर्ये--अघएम्मः । आङम्बने- अत्रलम्बः । भूषणे__अव- तस; || न्यग्भावे-- अवाक् ॥ अभिभवे--अवजानाति, अवमान:, AA- a: आदाने--अवचिनोति, अबळ्ग्पति । भोजने--,अवष्वणति, WAT: || छेपे---अवगूहनम् || धषणे--अवस्कन्दति, अवमर्द:॥ दर्प-- अबलेप:। ऐकाग्र्ये--अवधानम्, अवधारणम् || क्ल्प्तौ--अवसाय:, अवक्रयः || सेवायाम्_-अवटगति, अवसऱ्यते || प्रेहासे-अवहेलना, अव- सनोति॥ आठोके--अवटोकयति॥ Tels ॥ अनुस्साहे--
1, गत्यथोनां ज्ञानार्थकः्वात् अत्रावपूर्वो गतिर्बोधे वर्तते । 'कश्चित् तमनु- वतंते ।' इति वचनात् धारवर्थानुरामोऽत्र ।
‘ae अहो वर्षप्रतिबन्धे” (3-3-51) इति विभाषा घज। TÈST ।
3, “अवाच्चालम्बनाविदूयेयों:' (8-3-68) इति आलम्बने = ist स्तम्भ. घातो; षत्वं ज्ञेयम् ।
4. ‘axa स्वनो भोजने” (8-3-69) इति अवपूर्वकस्य स्वनधातोः षरं भोजनायें।
z
| | | | 64 अव |
| अवसीदति ॥ प्रसारे--अवकप: | आज्ञायाम---अबसग: || वेछायाम-_
| aqa ॥ i | सामीप्ये--- अवष्टब्वे शेते । अविदूर इत्यर्थ: || ईपदर्थ--शुना अवलळीदा
| अवसरः ॥ संहतो---स्थाठी प्रस्थम् अवहरति || खण्डने-
x
अवकीण: पांसुभिः। अवाप्तो54:॥ देशे
नदी, “अबहन्ति। व्याप्तौ N <
अवकाशः, “अवस्करः (वचेस्को देश इत्यथः) | दशायाम्--अबधा अव
तिष्टमानः!; आशङ्कने--अवदिशपि वैद्यो जत्रेन ॥ मिश्रगे---मांस काशेन
अत्रदधाति॥ |
हान्यादिपु निम्नभावे च वतते | तद् यथा, हानौ --अबपुष्प: तरुः, अवकोकिलः | वचने € अवगिरते, अववाद: | वत्रन-क्रियाबरशादि-
1. सामीप्यार्थऽपि, “अताञ्चालम्बनाचिदूययोः (8-3-68) इति अवपूर्वस्य स्तम्भतेः पत्वम् ।
2. अवहन्ति =तुषाद्यपनोदनोपयोगितया ईपद्धन्ति इत्यर्थः |
3. ‘adsame (0- 1-148) इत निपातनात् gemaal aa- | स्कर: = अन्नमलम् | AAA अत्रकरः |
sty
4, ‘marai (3.3-106) इति agı अवतिष्ठमान: gaa “समत्र- प्रविभ्यः स्थः? (1-3-22) इति wet
5. “अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीयया? (वा, 2-2-18) इति समासः। aa- | कष्टः कोकिलेन अउकोकिरः |
| 6 ‘aaga’ (1-3-51) इति गिरतेरात्मनेपद्म् aa 'गूणाति- | स्त्ववपूर्वो न प्रयुज्यत एव? इति भाष्यात् gad: क्रैयादिकस्थ न ग्रहणम् | अवगिरते = विभ्रलापं करोतीत्यर्थः ।
= 65 omar) इति तिलक; । 'अवकटम्-अवकुटारः | “अबटीटमू-अव- नाटमू-अवश्नटम | “बगाह:-अवगाह: । “अप(व)स्किरमाणो बृषभो हृष्टः । अवकरः |
1, ‘aaa कुटारञ्च' (5-2-30) इति 'अव' इत्यस्मात् कटरप्रत्यय। कुटारस्प्रत्ययश्च tary | एतौ द्वावपि अवनते प्रसिद्धाबिति केचित् ।
2. 'नते नासिकायाः संज्ञायां Azeaewze,’ (5-2-31) इति “अब? इत्यस्मात् संज्ञायां नासिकाविषयके नमने विवक्षिते टीटश-नारज़ अटच्प्रत्यया: (स्वार्थे) अवन्ति |
3. अब, ‘afe भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयो:। ' (सि. Agui अन्यय- प्रकरणे पटितोऽयं श्लोकः) इति “अब ' इत्यल्लादथाकारस्य लोप; | स च पाक्षिकः, तेन अवगाहः इत्यपि साधु: |
4. अल “ अवाक्षतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने ' (6-1-142) इति azı * किरते हंषंजीविकाकुलायकरणेस्तरिति वाच्यम् ' (बा. 1-3-21) इति maa (आत्मनेपदम् ) | सूले (6-1-142) ' अवात् ' इति इति श्रीकण्ठशा स्त्रमिर्धातुरूपप्रकाशिकायां पाठ आहत;, स तु चिन्त्यः। < अपस्किरमाणो उृषो हृष्टः ? इत्य हपास्पादनेन विलेखनम् । एबं “ अपस्किरमाणः श्वा आश्रयार्थी gaa आश्रयसम्पादनार्थ विलेखनम्। “अपस्किरमाणः कुक्कुटः” इत्यत जीविकास्गयार्थ पादनेन आलेखनम् । यथा भवभूतिः (उ. रा, चरित २-९) “छायापर्किरमा णबिव्किरसुख- व्याङृष्टकीरश्वच; ' इति सर्वलाप्यल चतुष्पाच्छकुनिकदृकरवात् किरतेः az इति बोध्यम् ।
66 अवश्यम्
(120) “ अवचक्षे अवरूयातव्यमित्यर्थ ” (कुः) अवपूर्षकात् ' चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि ' ANRIA: अवचक्षे ` चः (3-4-15) इति शप्रत्यये रूपमेत्रम्। ' अव्ययकृतो भावे? (भाष्ये 3-4-9) इति भाष्यात् भावाथक: प्रव्ययोऽयम् । प्रत्ययस्य झिस्त्रेन सार्व- घातुकत्वात् ख्याजादेशो न । ' क्रन्मेजन्त:' (1-1-39) इति अब्ययत्वम् | ८ रिपुणा नावचक्षे ' (ऋः 4-58-5) इति प्रयोगः | अवख्यातुमित्यश्र: । (121) “ अवरस्तात् ” (त.)
अधोमागार्शेऽव्ययमिदम्। प्रथमापञ्चमीसप्तमीवृत्तेरवरशान्दात् अस्ताति- प्रत्यय: । ' तद्वितश्चासत्रविमक्तिः ? (1-1-38) इत्यव्ययत्वम् | * प्रथमान्ते यथा--अवरस्तात् रमणीयम् । पञ्चम्यां यथा--अवरस्तात् आगत: । सप्तम्यन्तात्--अवरस्तात् बसति |
एवम् , अवस्तात् इत्यप्यस्तातिम्रत्ययेऽब्यये वते | प्रयुज्यते च ८ अवस्तात् खगै लोकं प्रापयन्तः ' (aaga) इति । अन्न ` विभाषाऽ- aa’ (5-3-41) इति विकल्पेन अवरशब्दस्य अब! इत्यादेशो5- स्तातिप्रत्यये परत इति विशेषः ।
(122)
“ अवश्यम् निश्चये ” (खरादिः) अबपूर्वकादू स्यैड्धातोरौणादिके डमुप्रत्यये, AURI पाठादब्यय- तवम् | नञ्पूवेकाद् वशधातोर्बाइलकादू यत्पत्ययेडव्ययसंज्ञेति शब्दकरप-
= 67 हुम; | निश्चये--' अवश्यं यातारश्चिरतरसुसित्वाऽपि विषयाः |? (भतृ- हरि: 3-13) | अशक्यनिराकरणार्येऽपि प्रयुज्यते, तद् यथा--' 'अवश्य- माविन्यर्थे तै सन्तापो नेह विद्यते । ! (भारते शान्तिपर्वणि) | “अवश्य- पाच्यम् । आवश्यकः: | अनायत्ततायां तु त्रिलिङ्गत्वमस्य यथासम्भव बोष्यम् |
(123)
“अबसे ” (कृ.) अवधातो;, ` तुमर्थे सेसेनसे असेन्--' (3-4-9) इल्यसेन्प्रत्यय: |
एजन्तक्कच्वादव्ययत्वबम् | अत्रसे=अत्रितुमित्यर्थः । “ आयाल्वन्द्रो$वसे उप---' (IF: 2-0-47)। छन्दस्येव । (124) “अवस् बहिरित्यर्थ ” (स्व. त.) अबो गच्छति । बहिर्गच्छतीलर्थ: | “पर्वाधरावराणामसि पुरधव- श्चैषाम् (5-3-39) इति प्रथमापश्नमीसपतम्यर्थेपु. अवरशब्दादसिप्रत्यये प्रकृतेरवादेशे च रूपमेवम् | असर्वविभक्तितद्वितान्तत्वादव्ययत्वम् | अत्रो
1. aa बाहुलकात् SIA भाविन्शब्दे परे भवश्यमो मकारस्य छोपः।
2. “ण्य आवश्यके ' इति पञ्चते; कुत्वनिषेधः। ' हुम्पेद्वश्यम: कृत्ये ' (बा. 6-3-109) इति अवश्यमो मकारस्य होप: ।
3. “अब्ययानां भमाले-' (वा. 6-4-144) इति Reta,
aaia [A] (125)
“ अविषमम् ” (ति.) विगतं समम्, विगतत्वे समस्य (इति) वा विषमम् , समाद् विप्र- कृष्टो हीनो वा देश: इति केचित् | न विधते विभ्रमो यस्मिन् काले, देशो बा तत् अविषमम् । तिष्ठद्गुगणे (2-1-17) पाठादव्ययीभावसमासेऽन्यय- त्वम् | (126) “ अवे” (निः) हीनानां सावक्षेपे आमन्त्रणे निपातोऽ्यम्। “ अवे दृषल! ! इति प्रयोग: | wat watt हीनसम्बोधने निपातो वर्तते । वस्तुतोऽये अवे-- अरे इति निपातद्वयसमुदाय इति बोध्यम्। एड: पदान्तादति' (6-1-109) इति पूर्वरूपमत्र | ' अवेरे ate!” । (127) “ अव्य [घि] थिष्यै” (कः) अव्यधिष्ये = अव्यथ[ध]नाय इत्यथः | नज्ूर्वकाद् व्यध(थ)ताडने! (दिवादिः. सक. सेटर.) इलस्मात् “प्रये रोहिष्यै अव्यधि(थि)ष्ये ! (3-4-10) इति इध्येप्रत्ययान्तो निपातितः । एजन्तकृत्त्वात् + कृन्मेजन्त: ? (1-1-39) इति अब्ययत्बम् | तुमुनथेकोञ्यम्। SEAI प्रयोग; ।
= (128)
“ असम्प्रति ” (तिष्ठद्गु)
१ --“ सम्प्रति? इति प्रादिसमुदायरूप: शब्द:। स एब नञ्सम्प- कात् ' असम्प्रति?” इति गणरत्नमहोदधिः | अयोग्ये काले, अनु- पस्थिते काले, अयुक्ते इति च अस्याथः। “यञ्चैव संप्रति am, यच्चैव असंप्रति ` (शतपथत्राह्मणें) |
अस्यैव स्वाथिके5ण्परत्यये असांप्रतम् इत्यपि भवति | यथा-- “ विषवृक्षोडपि dah स्वयं च्छेत्तमसांप्रतम् ।! (कुमारसंभवे 2-55) | असम्प्रति, असांप्रतम् इत्युभावपि तिष्ठद्गुगणे (2-1-17) REA | वर्धमानस्त ' असाम्प्रतम् ' इत्येतत् स्वरादित्वेनाङ्गीचकार |
(129) “ असकूत् पौनःपुन्ये ” (स्व.)
‘apa’ इति संदैकवाराधयो: स्वरादिषु पठयते | तस्यैब नजुप- सृष्टात् असकृत् इति पुनः स्वरादिषु पाठ: | ` एकस्य सकूच्च (5-4-19) इति क्रियाभ्याबृत्तिगणने वमानस्य एकराब्दस्य सुआअत्यय:, प्रकृतेः सकृत् इत्यादेश्च विधीयेते । अत्र क्रियाभ्यावृत्तिरसम्भवान्न गम्यते | अस्य च क्त्वसुच्प्रत्ययापवादत् बोध्यम् । ' कसवोऽर्थाः (वा- 1-1-38) इति वार्तिके कृत्वोऽ्प्रत्ययानां परिगणितत्वात्, ५ तद्वितइचास््षविभक्ति;? (1-1-38), इति अन्ययसंश्ञा । “ असक्रृदेकरथेन तरस्विना--? इति र॒घुः (9-23) |
= असि
(130)
“असामि ” (चा.) पूर्णतया इत्यर्थः । ' सामि इत्येतदर्भार्थकमव्ययम् , तस्येव नउतत्पु- रुषे रूपमेबम्। अव्ययत्वनिबन्धनानां सर्वेषामपि कार्याणां सम्पादनाय खरादिषु पाठः | ' उत यो मनुष्येषु आ यशङ्चक्रे असामि आ |? (ऋक् 1-25-15) एबं असाक्षात् इत्यस्यापि ' साक्षात् ! इत्यस्य विपरीतार्थे चादिपाठा- दव्ययत्व॑ बोध्यम् |
अत्रेदमबधेयम--शन्दकरपद्रुम - वाचस्पत्यादिषु कोशेषु सर्वेषा- मप्यव्ययानां नञ्समासे निदर्शितया रीत्या पुनः एथगव्ययत्वं चादिषु स्वरादि बा पाठपरिकर्पनेनोदाइरणप्रदरीनपुरस्सरं पाठो लक्ष्यते | अस्माभिस्तु विस्तर- भिया तत्तदव्ययानां खरूपमात्रप्रदशने ऐदम्पर्येण तेषामत्रोपादानमनाइतम-- इति । (131) “ofa” ( तिङन्तप्रतिरूपकम् )
“त्वम् ? इत्यर्थ, वाक्यालङ्कारे चैतदव्ययं चादिषु द्रष्टव्यम्। अस
भुषि gaa धातोलेटि मध्यमपुरुषैकवचने ‘ofa’ इति सम्पश्वते | तस्य प्रतिरूपकमेतदिति बोध्यम्। भोजस्तु ' युष्मदर्थानुबादे ' इत्याह | त्बमर्य--' बाल्यादमित्रमस्यासि--? | अत्र ' असि? इति and प्रयुक्तम् । बाक्याङक्कारे- -' वेत्स्यसि पार्थिव ! त्वमसि सत्यमभ्यथाः। ? इति । अन्न ६ त्वम् ? इति प्रयुक्तत्वात् पुनरसि इति वाक्यालङ्कार एक। वाक्यालङ्कार
बाट...
= i
भसौ नाम--क्षोदे कतेऽर्थशन्यत्वमेब। ' श्रोऽसि ऋतविद्योऽसि दशनीयोऽसि पुलक ! ।? इत्यत्र तु कथंचि्युष्मदर्थकत्वम् | केचित्तु एकेन ‘afi’ इति प्रयोगेनेव तवमित्यर्थे , अथवा क्रियायाश्च लाभे सति, असि इति त्रिः प्रयोगो-
ऽत्रापि वाक्यालङ्कार एवेत्याहुः |
(132) ५६ असे 1) एतदन्तमव्यय स्यात् | तुमुनर्थको5य प्रत्ययः छन्दस्येव प्रयुज्यते | एजन्तकृत्त्वादव्ययत्वम् | ' क्रत्वे दक्षाय जीवसे ' (ऋक्. 1-36-14) जीवसे = जीवितुमित्यर्थः |) छन्दस्येव | एवं ' असेन्? इति प्रत्ययान्तमप्यव्ययसंज्ञकं बोध्यम् । प्रत्ययस्य नित्त्वात्, ` ्निव्यादिनित्यम्' (6-1-197) इति खरविदोषः (भादयदात:) प्रकतेभवति , इति विशेषः | (133) “ असौ ” (साक्षात) अदशन्दार्येऽन्ययमिदं साक्षास्रभृतिषु (]-4.74) कैश्चित् पठयते | “ असौनामायमिर्दरूपः ! इति शतपथब्राह्मणे प्रयुक्तं च । साक्षात्रभृतिषु पठितत्वात् कृओ योगे गतिसंज्ञायाम् , ' कुगतिप्रादयः? (2-2-18) इति समासे ल्यपि असौकृत्य इति भबति | “अम्नौ? इति पठितस्य एवं पाठमेद इति केचित् ।
72 आस्ति
(134) “ अस्तं शैलविशेषादशनयोः ” (स्व.) सैळविशेषवाचकत्वम-- ' अस्तं भा्त्रान् प्रयातः? इत्यादिषु
ज्ञेयम्| अदर्शने-- ` त्रृतिरस्तमिता रतिइच्युता--? (रघुः 8-65) | 'अस्तमती | अस्तमित्यस्यादर्शनमेब वास्तवार्थः | शैलविशेषाधकत्ब तु कविसमयसिद्धमेत्रेति बोध्यम | (135) “ अस्ति असृग्धनसत्तासु ” (ति. प्र.)
सत्तार्थकस्यासधातोर्ळटि तिङन्तप्रतिरूपकमिदं स्वरादिषु पठितमिति
बोध्यम् | ` अख॒जि-- आस्तेयं = चर्ममाजनम्। अस्तिकायः |
धने °अस्तिमान् चैत्रः । धनीत्यर्थः | आस्तित्वम् ।
1. अस्तम् अततीति अस्तमतः, गौरादिर्त्रात् (4-1-41) स्त्रयां ङीषि अस्तमती इति सम्पद्यते । अस्तमती = शाळपर्णीवृक्ष: |
2. अस्तौ भवं आस्तेयम्। “ आस्तेयो मद: । * अस्तीति धनार्थ- कमव्ययम् । ” इति रामः। ”” इति प्रक्रियासवेस्वम् । ' दृतिकुक्षिकल- श्िबस्त्यस्त्यहेढेञ् (4-3-56) इति भवार्थे ढञ् ।
९० `
“ सम्बन्धे5स्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः 1? (छोकवा firey 5-2-94) इति agg ।
Ea 73 सत्तायामू--अस्तिक्षीरा सौः | (विद्यमानक्षीरेत्यर्थ:।) “आस्तिकः, आस्तीकः | ` अतिथिर्बालकञ्चैव राजा भार्या ata च । अस्ति नास्ति न जानन्ति देहि देहि पुनः पुनः ॥' (चाणक्ये) ।
“ अस्तिसिचोऽपृक्ते ' (7-3-97) इत्यत्नापि “ अस्तिसिचः ? इत्यस्य “विद्यमानसिच: इति व्याख्याने सिद्धान्तकोमुद्यादिषु इस्यते । ' अस्त्याह कालसामान्ये तिङन्तप्रतिरूपकम् ' इति त्रिकाण्डशेपः |
(136) “ अस्तु निषेधाद्नयाङ्गीकारयोः '” (स्व. ति. प्र.) निषेधे--अस्तु साम्ना। अस्तुङ्कारः |
असूयाङ्गीकारे--खमस्तु, को नाम VI: | असूयापूवकोऽङ्गीकारः = अम्नयाज्ञीकारः AIN: लोट्प्रथमपुरुषैकवचने रूपमेत्रम् | तस्व स्वरादिपाठादव्ययत्वरम् | अस्य पीडा-प्रतिक्षेप-प्रक्ष-प्रशंसा--लक्षणादयो- अर्थाः वाचस्पत्ये प्रतिपादिताः | उदाहरणानि यथासम्भवमूहृथानि । वाइमयार्णवेऽपि “अस्तु स्यादभ्यनुज्ञाने्म्यसूयापीडयोरपि | प्रतिक्षेप प्रशंसायां प्रकर्ष लक्षणेऽपि च?? इति अस्यार्थाः परिगणिताः।
1. अस्तिनास्तिदिष्ट मतिः ' (4-4-60) इति उक्। अस्ति परलोकादिकमिति मतियेस्य स आस्तिक: । प्रत्ययस्य किस्वादादि- वृद्धिः । आस्तिक एव आस्तीकः । अन्येषामपि हश्यते ' (6-3-137) इति मध्यमवणेस्य दीघे: । आस्तीकः = ऋषिविशेषः । अल्ल निपाताब्य- योपसगेबृत्तौ तिलकेनोदाह्मतम् * aera कञ्चित् पश्यसि विद्वांसम् । ' इति। अस्यायमर्थ:--अब्न विद्यमानं विद्वांसं पश्यस्तीति। अड्ययत्वा दल द्वितीयाविभक्त्यर्थकत्वम् ‘afta’ इत्यस्येति ज्ञेयम् ।
74 अस्मि (137)
“ अस्थाने ” (नि. चा.)
न स्थाने अस्थाने। अकाण्डे” इत्यर्थः । ५ कोऽयमम्थाने सम्भ्रमः ? ? | सप्तम्यन्तप्रतिरूपकमव्ययमेतत् |
(138)
“sera” (त.) “अस्मासु! इत्यर्थ अस्मच्छन्दात् तदधीनवचने कृ-भू-अस्तिधातु- मियोंगे ' देये ल्ला च? (5-4-55) इति amaa: | तस्य च असवैविभक्तितद्धि- तत्वाद् 'अव्ययत्वम | ' अस्मत्त्रा ते सदध्रषक् “सन्तु (WH 1-1-32) |
(139)
“ अस्मि अस्मदर्थानुवादाहमर्थयोः ” (स्व. ति. प्र.) अस्मदर्थ---'अविद्या*स्मितारागद्वेषाभिनिवेशा:! (योगसूत्रे 2-3) |
1. गणरन्रमहोद्घौ तु ` सुच कृत्वस् ल्ला तस् च दा काम् हि घेघा:--' (छो. 12) gaa ‘ar’ प्रत्ययसुपादाय “सुजादुयश्रादिगणे (1-4-57) wafer । ' इति प्रतिपादितम् । तेनास्य मते aaa- यस्य निपातत्वेनान्ययत्वमिति RAT:
2, ‘afam’ (1-4-82) इति असधातों: व्यवधानेन seria प्रयोग; । लोके तु ‘Mena सन्तु' इति भवेत्, “ते प्राग्धातो: › (1-4-80) इति नियमात्। (ते= गत्युपसगंसंझाका: धातोरन्य- afa श्राऊ प्रयोक्तब्या: इति प्रकृतसूखार्थ: |)
3. “| अस्मि ' इत्यस्य भाव: अस्मिता । भावार्थ तळूश्रत्ययः । तदन्तान् agi अल तिइन्तप्रतिरूपकत्वात् तस्म्रत्ययस्योपपत्तिः, अन्यथा साक्षात् तिङन्तानां तट्प्रत्ययप्रकृतिस्वाभावात् “अस्मिता? इति न सिद्धयेदिति बोध्यम्।
=...
2 75 अहमर्थे --'त्वामस्मि बच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति | ' (साहित्यदपेणे) (त्वामहं aat: |) | 'उडुपेनास्मि सागरम् ॥ ? (रघुवंशे 1-2) इत्यत्रापि ' अस्मि ? इत्येतदहमथकमव्ययमिति गणरत्रमहोदधो प्रतिपादितम् । परं तु मल्लिनाथप्रमतिभिः “ अस्मि = भत्रामि ? इत्येव विवृतत्वात् अत्र न तिङन्तप्रतिरूपकमव्ययमिति बोध्यम् |
(140)
“अह क्षेपादेशप्रशंसासु ” (चा.)
्षेमायेऽपि qaa: । ५ अह प्रञंसाक्षिपयोनिंयोगे च विनिम्रहे। ! इति बाळूमयाणबः | आचारातिक्रमणेऽपि केचित् । “प्रजायाम्? इति प्रौहमनोरमा |
क्षेपे खयमह अश्वेन याति, गुरुं पदाति गमयति | आदेशे--अयमह महारण्यं गच्छतु | प्रशंसायाम् अह! बालो वक्ति | (उत्कृष्ट बक्ति, इसथे: |)
क्षेमे अयमह जीवतु शाश्वती: समाः ! |
अत्तं क्षेप एवाचारातिक्रमः । आदेशनियोगावभिन्नाथकी vi aida पूजा । “ आचारातिशये--' अत्यह तदिन्द्रोऽमुच्यत, देवो हि सः ? (शतपथत्राझणे) !” इति वाचस्पत्यम् |
76 अहह (141) “ अहम्”? (सु. प्र.) ।
अस्मच्छब्दार्थ, ममकारार्थे च सुबन्तप्रतिरूपकमव्ययमिदं चादिषु | दृष्टव्यम् | 'अहयुः, 'अहन्ता, *अहम्मतिः | “अहमहमिका ।
(142) “ अहह अद्भुतखेदयोः ” (नि.)
अनुकम्पासन्तोषादिष्वपि इयते |
“ अहहेत्यद्भुते खेदे परिक्षेशप्रकर्षयो: | तथा सम्बोधनार्थऽपि प्रयुक्तमिदमव्ययम् | ” इति वाङ्मयारणवः |
अदूभुते--“ अहह महतां निस्सीमानश्चरित्रविभूतयः ' (eR: | 2-28)। |
1. *अहंशुभयोयुस ? (5-2-140) इति मत्वर्थे युसप्रत्यये रूपमेवम् अहंयुः = अहंकारवानू * अहमिति शब्दान्तरमहङ्कारे ada’ इति अद्य (5-2-140) काशिका ।
2. अहमो भावोऽहन्ता। अल्लापि सुबन्तप्रतिरूपकाव्ययर्वात् TSA: ¦ ' भहन्ते ! नाहं ते विहरणपदं देज्ञिकगिरः स्वदन्ते नः स्वान्ते सपदि गतसन्देहत्रिषया।। ” इति (वेङ्कटनाथीयं) सुभाषितम् |
3. “अहम् ? इति मतिः अहम्मतिः । धातुकाव्ये (1-60) तु “हम्म गतौ * इत्यस्मात् धातुनिर्देशे Regret हम्मतिशब्दं निष्पाद्य, न हम्मतिः अहम्मतिः इति गद्यार्थानां ज्ञानार्थकत्वेन साधितम् ।
4. अहमहंशब्दोस्यलेत्यरथे दीप्सायां द्वित्वे ब्रीह्यादिस्वात् (5-2-116) उन्प्रत्यये च रूपमेवम् |
= TT खेदे--' अहह कष्टमपण्डितता विधेः? (भर्तृहरिः 2-88) | अनुकग्पायाम--- अहह निन्यो5सि! | सन्तोषे--' अहह मे भाग्यम् |! ॥
५ सम्बोधने--- अहह तात! पणस्तव दारुणः |” (महानाटके1-9) इति शुब्दकल्पद्रुमः । प्रकर्षार्थकोऽपि क्षचिदयं दृष्ट: । यथा-- अहह महापङ्के पतितोऽसि !' (हितोपदेश) । यथासम्भव प्रकरणानुरोधेन agian बोध्यम् । अहह इति निपातद्वयसमुदायोऽयम्।
(143) “ अहहा खेदाद्शुतयोः ” (नि.) “ अहहा’ इति निपातद्वयसमुदायोश्यम् R यथा-- ‘ मिक्षित्वाऽपि बुभुक्षिता यद् अहहा .... .... p (गणरत्नमहोदधौ) | (144) “ अहहो खेदे ” (नि.)
‘ अहहो चक्षुः कतप्नं कियत् wea इति निपातद्वयमिदं समुदितमेतद थेकमिति ज्ञेयम् |
(145) “ अहे क्षेपवियोगयोः ” (नि.)
“ अहे राम! घनश्याम! चुम्बामि मुखपङ्कजम्। › (बाचस्पत्ये उपात्तमिदमब्ययम् ) |
78 अदोनुखलुमोः
(146) “ अहो खेदादसुतानुकम्पासन्तोषेषु?? (नि.) खेदे-_अहो प्रमाद: । अद्भुते--अहो ! आश्रयम् | अनुकम्पा- याम् ।--अहो निन्धोऽसि। सन्तोपे-- “ अहो ! माष्यमहो ! भाष्यमहो ! बयमहो ! वयम् ! | सम्बोधने5पि | “aay! बतासि स्पृह्णीयवीय:---!| अहो! अयं बाल: पाठक: ' इत्यत्नाश्वयेस्याप्यद भुतव्ान्नार्थमेदः शङ्गयः | केचित् तु इदेप्रथमतया परिद्व्यमानमदूभुतमिति, छोकोत्तरविकक्षणस्वभाववत्सु च आश्चर्यावहत्वमिति अद्भुताश्चययो; मेदे निरूपयन्ति | ` अहो’ इत्यस्यैव प्राकृतभाषायाम् , “अङ्घो ' इति रूपम्। यथा--' अङ्को दासीएपुत्त--! (प्रतिमानाटके अङ्के) इति । wa ' अङ्को? इति सकोपामन्त्रणे इति केचित् | (147) “ अहोनुखलुभोः '' (नि.)
अहो, नु, खलु, भोः इति निपातचवुष्टयसमुदायोऽयम् | नाट- केषु बहुळमेवमेव प्रयुक्तमिदम् RAAE aft: | प्रतिमानाटके (२ अङ्क) “ अहोतुखलु ' इत्यपि प्रयुज्यते । अल व्याख्यात्रा ' अहो- तुखलु.... मिपातसमुदायोऽयं कष्टे’ त्युक्तम्। तदपीहाबधेयम् | एबम , अहोबत इत्सपि समुदितं प्रयुज्यते |
1. अल, ओत्’ (1-1-15) इति प्रगृह्यसंज्ञायाम् , ` प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्? (6-1-125) इति प्रकृतिभावः ।
= 79
(148) “qa शीघ्रार्थे ” (चा.) ' अह्वाय सा नियमजं क्कममुत्ससर्ज || (कुमारसम्भवे 5-86) | “ अह्वाय देवि! दयते यदसौ मुकुन्दः । › (गोदास्तुतिः) । (149) “आ वाक्यस्मरणयोः” aaa! एवं नु मन्यसे । स्मरणे--आ | एवं किङ तत्। अनुकम्पायामपि प्रयुञ्यते। यथा--आ देवदत्तो दीन: | agad ज्यस्यार्थबेन मेदिन्यां परिगणितः। यथा-- ` देवेम्यश्च पितृभ्यश्च आ। › इति | अन आकार: समुच्चये, इति केचित्। वस्तुतस्तु-भत्न चकारद्वयेनेव agaga प्रतिपादितत्वात् , ` उक्ार्थानामग्रयोगः ' इति .भाष्यादिषु असकृ- दुक्तेन न्यायेन आकारोडत्र स्तोभार्थक इति युक्तमुत्पश्याम:। (स्तोभ;-- wales केवलं पादपूरणाद्र्थों वर्णविशेष: 1) (150) “mig” (चादिः) मम्त्रस्नाभाक्षरमिदम् । अस्य प्रयोगो लोके मृग्यः । मन्त्नशास्त्ेषु यथासम्भव द्रष्टव्यः | (151) t आङ् n “ आङ आभिमुर्ये करणे प्रहणे केपधर्षणे । क्रान्तौ शापाधानकाइक्षानिषेतप्रह्ृतात्रधे | विस्नम्मेडभिविधौ aa स्पर्ध निर्देश भूषणे | सम्प्रदाये पारतन्त्र्ये स्नाने संस्थान दैध्ययोः || 7. अल ` निपात एकाजनाङ् ` (1-1-14) इति प्रयृहसंज्ञायाम् , “ प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् ' (6-1-125) इति प्रकृतिभावः।
° _वाक्यस्मरणोरङित् ॥' (वा. 1-1-14) इति वचनादढिदाकार एष इति ज्ञेयम् पूर्वे त्वमेवं नेवममंस्थाः, इदानीं स्वेवं मन्यसे इत्यर्थः।
ē
`
स्थानाध्मानश्रमाह्वाननैकटये कालयापने || स्पर्शावष्टम्भोपरमे भशे कृच्छादिकर्मणो: । !? ` (उ. नि. उ. प्र.)
| बिज्ञानेऽङ्गीकृतौ त्यागे उत्कण्ठा55वृत्तिभोजने | | व्यापृत्यादिष्वपि aad | |
आदानम्, आसादयति । छेपे-आलिङ्गनम्, आमशति | कान्तौ-आरोहति आइणोति, 'आक्रमते चन्द्रमाः । शापे-आक्रोशः, आक्षारयति। आधाने- आवपति, आधानम्। काङ्क्षायाम्-आशास्ते, आइंसनम | निषेधे-आक्षेप:, आगूरते । प्रह्ृतायाम्-आवर्जनम् , ' दोदण्डाऽऽञ्चित (आज्छित) az- शेखरधनुदेण्डावभन्नोबत: -.., (महावीरचरिते 1-74) | वघे-_शआलम्म्यो गौ; । विस्नम्मे-आश्वासः | 'अभिविधौ-आच्छादयति | *आङुमारं यशः पाणिनेः,
9
आभिमुख्ये-_आयाति, आगत:। करणे--आंचार: | प्रहणे |
1. अल “आङ उद्वमने ? (1-3-40) इति agı 'ज्योतिरुद्रमन इति वक्तव्यम् ' (वा. 1-3-40) इति वचनात् सूर्यचन्द्रादिञ्योति- षासुद्गमन एवायं तङिति विशेषः |
2. “आहो यि” (7-1-65) इति नुमागमोऽल्ल। आढूपूवको ळभधातुः कचित् at ada ।
3. आ = समन्तात् छादूयतीति त्रृत्तिः। आङोऽल्लाभिविधौ क्रियायोग: | “aa सह अभिविधिः, तेन विना मर्यादा ” इति शाब्दिकसमयः ।
4. ङुमारमभिब्याप्य पाणिनेः यशो ade इत्यर्थः | 'आङ्कमया दाभिविध्यो:? (2-1-13) इति पञ्जम्यन्तेन ङुमारशब्देन आङो विकल्पेन समासः | पक्षे “आ कुमारेभ्यः पाणिनेर्य्ञः ' इति वाक्यमपि साधु। तत्र, “ पञ्चम्यपाऽऽङ्कपरिभिः ' (2-3-10) इति पञ्चमी । समासाभाव- पक्षे, आङ् मयांदावचने' (1-4-89) इति आङ; कमंप्रवचनीयसंज्ञा । अल सूले मयोदेत्युपन्षक्षणम्, अभिविध्यर्थस्यापि हणमिति afa- कादिषु स्फ्टम् ।
| ९1 आङुमारेभ्यः | बन्धे- “ ! करोयमामुक्तविवाहकौतुक: ! (कुमारसम्भवे ५. ६६); * आसुञ्चतीबाभरणम्' [रघुवशे १३-२१] आमुक्तवान् प्रतिसरं भगवान् वसिष्टः? ( रामायणचम्वाम् अयोध्याकाण्डे ) ; आसुक्तमाल्यदा | स्पर्धायाम-मल्लो महम् “आहृयते | निर्देशे--आज्ञा। *भूषणे-आश्रियते इति आमरणम् । आकल्पः | सम्प्रदाये-आमनन्ति । पारतन्त्र्ये आयत्त, आहितः। स्नाने-आप्डवते | संस्थाने - आ क्रियते इति आकृति: | दै ्य-आयाम:-आयति: __ REAT, “आयच्छते ; आयच्छति रज्जुम् । आहते शिरः, आहन्ति सपम् | विज्ञाने-आमाति | अङ्गीकृतौ--आश्वणोति गाम | त्यागे-आयोजयति, आश्राब: | उत्कण्ठा- याम्--आतनुते प्रियम् | आस्था | आध्यानम्। आबृत्ती- आवृत्ति, आ- सूत्रयति | भोजने--आह्वारः | स्थाने--आधार:, आकर: | आषध्माने-- WRT, आनह्यति | श्रमे--आयास: | आहाने--आकारयते, आ- मन्त्रयति । नैकट्ये--आसन्न: । काल्यापने- “आगमयख तावत् कश्चित् काले प्रतीक्षल इत्यर्थः) स्परे- ` गामालभ्यार्कमीक्ष्य च? (मनु: 5.87) [wee कळ eo ee
1. * घात्वर्थ बाधते कश्चित् ? (वाक्यपदीये) इति वचनात् अलल me धात्वर्थबाधकः। आयुक्तवान्-बद्ववान् इत्यर्थः |
2. ` स्पर्धायामाङः ' (1-3-31) इति ğa: आत्मनेपदम् । स्पघी -- संघर्षः, पराभिभवेच्छा ।
3. “आतश्रोपसर्ग ' (3-3-106) इत्यङ् । 4. आङ्कपूर्वकाद् यमधातोरकर्मकात् “ आङो यमहनः ' (1-3-28) इति Tel सकर्मकात् तु परस्मैपद्मेव-' आयच्छति रज्जुम्? इति यथा ।
5. ‘amà: क्षमायामात्मनेपदं वक्तब्यम् ' (बा. 1-3-21) इति तङ्ग । l “क्षमा = उपेक्षा, कालहरणमिति यावत । '? इति काशिका ।
“82
ak
८ कपिज्ञलान् आलमेत?। अवष्टम्मे--आलम्ब: | उपरमे--'आयच्छति कूपाद्र
ज्जुम् ।
A-AA, भृशं भाषते, इत्यथः । कृच्छे---आपत ।
आदिकर्मणि-आरमते ॥ व्यापृतौ --आयुक्तः ।
अर्यादायाम्--२आ पाटलिपुत्रात् आपाटलिपुत्रं वा वृष्टो देव: | ईषदर्थ--आ उष्णम् = ओष्णम्, सुखोष्णम । 1 'आलोहितांशुकमना- कुलहेतिजालम्-- ? (बरदराजपश्चाशति 44 इलो.) । विस्मये-- आ- रम् । प्रतिष्ठायाम-- “आस्पदम्। सतम्यर्थे--' अम्भ 7आँ अपः? |
1,
2,
आयच्छति --कृपाद्रञ्जमुपरमतीत्यर्थः। अख धातोः सकमेकत्वात् “आको यमहनः? (1-3-28) इति तळू न।
' आङ् मर्यादावचने * ( 1-4-89) इति आङः। कमेप्रवचनीयसंज्ञा | ' mg मर्यादाभिविध्योः ' (2-1-13) इति समास्तविकल्प। | समा- साभावपक्षे ' पञ्जम्यपाङ्गपरिभिः' (2-3-10) इति पञ्जमी। आपाटळिपु्म्-प1टलिपुलं वर्जयित्वेत्यर्थः |
आ = इषत् उष्णम्-ओष्णम्। ` सुखोष्णम् ' gaa, ` भोमाङोश्च ' (6-1-95) इत्यनेन AURAL पररूपम् |
gä आढू । इषछोहित'= पीतः आळोहितः। ` इषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः। एतमातं ङितं विद्याद् वाक्य- स्मरणयोरङित्॥ › (भाष्ये 1-1-14) gaa अथीनां न परिगणनम् , किंतु निद्शैनतया केषाब्रिद्थो नामुदाहरणमिति बोध्यम्। भत qara चकारेण निरुक्तानामथोनां ग्रहणमित्यपि ज्ञेयम् ।
' आश्रर्यमनित्ये ' (6-1-147) इत्यनेन area = चिस्मयार्थे आङः gz निपात्यते ।
« आस्पदं प्रतिष्ठायाम् (6-1-146) इति निपातनाद्त्रापि सुडागमः। aa, “ आहोऽनुनासिकश्छन्सि ' (6-1-126) इति सप्तम्यर्थ faa- मानस्य आङ अनुन।सिकस्तरं छन्दसि विषये विधीयते ।
द 83 सुखं 'व्याददाति। “पुष्पाहरः | आहवः | *आच्छाया। Sa- क्रोशी ।
अनुकम्पायामपि प्रयुञ्यते | यथा-आ देवदत्तो दीनः। समुन्चयोऽपि मेदिन्याम् अस्थाथत्वेन परिगणितः | यथा-।देवेभ्यश्च पितृभ्यरच आ? इति।
अन्न आकारः समुच्चये इति केचित् । वस्तुतस्तु चकारद्वयेनैव agaga प्रतिपादितत्वात् 'उक्तार्थानामप्रयोग:' इति न्यायेन आकारः स्तोभार्धक इति ITAI (स्तोभः-केवलं wag पादपूरको वर्णविशेषः |) (152) “ आः कोपपीडयोः” (चा.) कोपे--“ विद्या मातरम् आः! A zara भिक्षामहे निम्त्रपा:--- इति तिलकादयः। पीडायाम--“ आः कष्टं बत ही चित्रम्.
— क त छ
1, आङ उत्तरस्य ददातेलेटि रूपमेवम्। ‘ane दो$5नास्यबिहरणे ' (1-3-20) gua ` अनास्यविहरणे * इत्युक्तत्वात् अक्ल न TEI आस्यविहरणम् = आस्पव्यापारः |
2. ‘als ताच्छील्ये' (3-2-1 1) इति हरतेरञ्प्रस्यय;। अत me स्ताच्छील्यमर्थेः । पुष्पाणि आ, हरतीति पुष्पा इर:-पुष्पहरणेकस्वभावः |
3. “आङि gÈ’ (3-3-73) sf आङ उत्तरस्य हयतेरप् प्रत्ययः, सम्प्रसारणं च भवत, | निपाने तु आहाव इति भवति।
4. ' आङ्माङोश्च ? (6- 1.74) इति आङ उत्तरस्य छकारस्य az!
3, वि, भाङ् अव पूर्वकात् कुशधातो: खियाम्, ` कमेब्यतीहारे णच" (3-3-4 ) इति णसप्त्ययः। “ णचः सियाम ? (5-4-14) इति aieu ` टिडूढाणनू-- (4-1 -15) इति छीपू। R आइङ्--अव * इध्येतदुपसर्ग्षयं समुदितं सत् स्वभावात् कर्मेब्यतीहारे adti क्मेव्यतीहारःपरस्परं स्वस्वकृत्यस्य विनिमय; 1
हु
84 आके
हुं मार्तदेवतानि धिक् ।! (भट्टिः 6-11) बिस्मयादिष्वपि इस्यते आः | कथं दाशरथिः! इति यथा । ` स्मृतिः, स्पर्धा, तर्जनम् इत्यादथो- | saai इति शब्दरत्रावली। |
(153) “ आकाशे” (चा.) “ __ दूरस्थामाषणं यत् स्यात् अजरीरनिवेदनम् | परोक्षान्तरितं बाक्यं तद् आकाशे निगदते ॥? इति भरतोक्ते नाटकाङ्गे वाक्यमेदे--” इति वाचस्पत्यम् | नाटकेषु, तत्रापि भाणे ८ आकाशे कर्णे दत्त्वा? इत्यादयः प्रयोगा एतदुदाहरणानि । वस्तुतः अन्त- रिक्षार्थकाकाशशन्दस्य सप्तम्येकवचनान्तत्वाभ्युपगमेनापि एतस्य निर्वाह: सुकर: । (154) 11 mR” (चा. ) aaa, वितर्के च चादिगणे (1-4-57) पठितस्य माकीम् इलस्या- व्ययस्य पाठभेद एवम् इति केचित् Ranta ` आकीं ada रोचनादू विश्वा देबा उषर्बुधः |? (ऋक्. (1-14-9) इति प्रयोगदर्शनात् अस्यापि चादिषु सर्वसम्मतः पाठ एव प्रामाणिकः | |
(155) “ आके अन्तिकद्रयो; ”” (चा-) canàl ऋमुराके नमस्यः? HR. (2-1-10) इत्य दूराथ- कल्वम्। ' आकेनिपासो अरमिर्देविध्वत;' (ऋक् 4-4-56) इतयतान्तिकार्थ- "त्वम् | छान्दसोऽयम् |
= 85 (156)
“ आचके कामनायाम् '” (वि. प्र.) “व्वामवस्युराचके ” (यज्ञः 2-1-1) A * आचके-_कामये ! इति भाष्यम् । छान्दसोऽयम् |
(157)
“man बिचारे ” (उर्यादिः)
“बिचारे अविचारितरमणीये? इति केचित्। “ विकारे? इति काशिका (1-4-61) | 'आह्लीकृ |
(158)
“आतङ्क कुत्साविनाशग्रतिग्रहेषु ” (ति. प्र.)
कुत्सायाम् --मुक्ष्वाऽऽतङ्क” तृप्त: | विनारो--आतङ्क क्षीरं दधि- भावाय | प्रतिम्रहेऽस्य प्रयोगो मृग्यः |
(159)
“ आतमाम् ?? f.)
अतिशयाभिमुख्ये, अत्यन्तसमन्तःद्भावे च अर्थेऽस्य gR *“ महो देवं कथम् आतमामख्यायत, आत्मा हि महदुक्थम् ” (शातपथन्राह्मणे) | स्तुतस्तु “ आङ" इत्युपसर्गात् तमपृप्रत्यये, “ किमेत्तिङन्यय--?(5-4.] ])
1. अर्यादिगणे (1-4-61) पाठादस्य गतिसंशा। ख्विडाजन्तयोः सह पाठात ऊर्यादीनामपि कुजो योग एब गतिसंछा । ' ते प्राग् घातोः ' (1-4-80) इति धातोः प्राक् प्रयोगः । ` कुगतिप्रादयः › (2-2-18) इति समासे ल्यप्।
2. mga तञ्चघातोः ्रक्षणार्थकात् लोण्मध्यमपुरुवैकवचनान्त-
परस्य प्रतिरूपकमे तदृष्ययम् |
ति IT क्ष i. अ
86 आत् | इत्यनेन तदन्तात् आम्प्रत्यये, * किंतराम् , किंतमाम्? इत्यादिवत. रूप सम्पद्यते ईति बोध्यम् । (160) o '“आताली बर्ण” (ऊर्यादि:)
८४ _बिस्तारे” इति भोजः | “- उत्तमार्थ! इति केचित् | '--विदृ- राकुलीमावे? इति वर्धमानः | ऊर्यादित्वात् कृजो योगे गतिसंज्ञायां ममामे ल्यपि आतालीकृत्य इति सम्पथते |
i हणाव
। | (161)
| | - “¦ आतृदः ” (क.)
| आड्पूवकात् “उ तृदिर् हिंसानादरयोः ” (रुधादिः सकः सेट) | इत्यस्मात् ' सृपितृदोः ' कसुन् ? (1-4-17) इति कसुन्प्रत्ययः। तुमरे छन्दसि रूपमेतत् । ' क्त्वातोसुन्कसुनः? (1-1-40) इति कसुनन्तस्य अन्ययसंज्ञा । ' पुरा aga आतृदः (FF 8-1-12) |
(162) “ आत् प्रश्नाधिकारानन्तयंप्रतिज्ञासमुच्चयेषु ” (चादिः)
प्रश्ने- विश्वकर्मा विमना आद् विहायाः ' (ऋक् 10-82-2) | अधिकारे--* आत् क्रतत् वर्तयिष्यामः? ।
आानन्तर्य--' आद् इद् द्यावा एथिवी अप्रथेताम्? (अनन्तरं रोदसी प्रथित इत्यर्थः |)
= xE
प्रतिज्ञायाम---* आत् सोऽस्मि काश्यपः सोद्यम: |!
समुच्चये-- ' अद्विरात् उपमन्युरात् ! ।
“ बेगेन gsi क्कचिद् दृश्यते; यथा--“--आद् इत् पतिम-
कृणुतं कनीनाम् ॥ ! (ऋकू 1-116-10) | (163) “आत्मना ” (वि. प्र.)
' सेन? इत्यर्थ विभक्तिप्रतिरूपकमब्ययमेतत् | ' गोप्य; पुनर्जातमिवा- स्मनैव प्रैक्षन्त सम्मोदपयोधिमग्ना: ॥ ! (यादवाम्युदये 8-78) a तु “ आत्मनेति प्रकृत्यादिव्वात् (वा. 2-3-18) तृतीया ; सुबन्तप्रतिरूपक- मव्ययमिति केचिद् आह: ” इति अप्पय्यदीक्षितः |
(164)
“ आदङ्क कुत्साविनाशग्रतिग्रहेषु ” (ति. प्र.) “आतङ्क? इति पूर्व प्रपश्चितस्य पाठान्तरमिदम, तल्ैबास्य विवेचनं द्रष्टव्यम् | (165)
“ आदह हिंसोपक्रमकुत्सनेषु '' (ति. प्र.) हिंसायाम्-'आदद्वारीन् पुरन्दर |? उपक्रमे --“आदह भक्तस्य भोज- नाय |! (भक्तस्य- अन्नस्य भोजनायोपक्रमस्वेत्यथ: ।) कुत्सने _-कुर्वादह यदि करिष्यसि | आडूूर्वाइहतेः लोण्मध्यमपुरुषैकवचनप्रतिरूपकमिदम् |
a आपमित्यकम्
(166) “ आदितः ”” (आद्यादिः) आदौ इति आदितः। आद्यादित्वात् (बा. 5-4-44) सार्वैविभक्तिक- स्तसिः। “ तस्यादित उदात्तमधहखम् ? (1-2-32) इत्यत्र ' आदौ आदितः’ इति वृत्ति; ।
(167)
"° आनुषक् आनुपूर्व्य”? (ख) “ आनुषक् प्रविशतीह बन्धुता । › इति बर्षमानप्रभृतयः | (168) ““ आनुपद् अनुमाने ” (स्वर) gad, “ अनुषक्? इति पठित्वा, “आनुपत् इति आकारम् दकारं च केचित्। ” इति गणरल्रमहोदधिः। उभयथाऽपि उदाहरणं मृग्यम् (169) “ आपमित्यकम् ” (कृप्र.) अपमित्य = विनिमयेन प्राप्तस्य भाव: आपमित्यकम् । अपपूर्घकात अयतेः “ उदीचां माङो व्यतीहारे (2-4-19) इति क्त्वायाम् , ' कुगति- प्रादयः? (2-2-18) इति समासे, ल्यपि, ' मयतेरिदन्यतरस्याम् ? (6-4-70) इति धात्वाकारस्य इकारे तुकि अपमित्य इति सम्पथते | तस्मात् “ अपमित्ययाचिताम्यां कक्कनौ ! (4-4-21) इति ककूप्रत्यये, आदि- वृद्धौ च आपमित्यकम् इति भवति | ' याच्जया55प्त याचितकम् , निमयादू
= 89 आपमित्यकम् । इति अम्रः (2-9-4) | अपमित्य इत्येतदन्सं कृदन्त- (ल्यबन्त) प्रतिरूपकमव्ययम्। आपमित्यकम् इति तु sare |
(170)
E आम प्रतिवचनावधारणाम्युपगमस्मरणेषु ”” (चा.)
प्रतिवचने---' आमेतीव प्रत्यवोचन् गजानामुत्साहाथै वाचमाधोरणस्य | (शिद्युपालवघे---18-10) | अवचारणे--गच्छाम्याम । अभ्युपगमे आम मेथिलि!। स्मरणे--आम चिरस्य स्मृतम् । ' स्मरणेऽपि अङ्गीकारो Ww? इति RER: |
(171)
“ आमण्डम् अङ्गीकारे”? (चा.)
८ आमण्डम् अभ्युपगमे? इति त्रिकाण्डशेषः |
(172)
“ आम् प्रतिवचनावधारणयोः ”” (चाः) प्रतिवचने--आमू , कि मां ब्रवीषि ?। अवधारणं--आम् , चिरस्य प्रबु- aisha | अङ्गीकार-निश्चय-ज्ञानादयोऽपयस्यार्थत्वेन वा चस्पत्ये परिगणिताः | यथासम्भवं तेषामभ्युदाहरणान्यूह्यानि |
(173)
“ आम्” (त)
“ आम्? इत्येतदन्तमव्ययं भवति। यथा--किन्तराम् , किन्तमाम् पूर्वद्वेतराम् , पूर्वाह्वेतमाम् , पचतितराम् पचतितमाम् , AET
90 आम्
उच्चैस्तमाम् SRI अत्र ५ किमेत्तिङव्ययघादामबदव्यप्रक ! (5-4-11) इति mga इति ज्ञेयम् । क्रिमः, एकारान्तात्, Rema, अव्ययेभ्यश्च विहितो यो घः (स्तरपृतमपूप्रययौ) तदन्तात् प्रातिपदिकात् अद्रव्यप्रकर्ष आब्र भवतीति सूत्नार्थः। उकारस्य “ उपदेशेऽजनुनासिकः--? (1-3-2) इति इत्संज्ञायाम, ' तस्य लोप: (1-3-9) इति लोपः। सन्ने “किम्! इति स्वरूपस्य ग्रहणम्। एवम् , “एत्? इति एदन्तन्निदानस्य ग्रहणम् , तेन 'सायाहवेतराम् , सायाह्वेतमाम् ' इत्यादयोऽपि सिद्धयन्ति । एवम्, तिङन्तेभ्यः संवेभ्योऽपि लकारेभ्यो- आम् भवति। तेन वक्तितराम् , वक्तितमाम् विराजतेतराम् विराजतेतः माम् इत्यादयोऽपि साधव इति बोध्यम्। अव्ययेभ्योऽपि सति प्रयोगे आम् भवति, ततइच सुतराम् सुतमाम् इत्यादीनि सिद्धानीति ज्ञेयम् | ' अद्रव्य- प्रकर्षे! इत्युक्तत्वात् निरुक्तेषु निदानेषु सत्स्वपि द्रव्यप्रकर्ष विवक्षिते उच्चैस्तरः उच्चैस्तमः इत्येव; अत्र आम् न भवतीति ज्ञेयम्। तिङन्तसामान्यस्यैब आम्प्र- योजकत्वात् णिजन्तसन्नन्तादिभ्य आतिदेशिकधातुम्योऽपि अद्रव्यप्रकर्षे आम् साधुः। तेन कारयतितमाम् इत्यादयः साधव इति बोध्यम्। अब्ययीभाव- समासान्तस्यापि अव्ययत्वे यद्यपि भवति, तथापि अव्ययीमावान्तं शब्दस्वरूपं आम्प्रयोज़कं न, “अव्ययी भावस्याब्ययत्वे ठड्मुखखरोपचाराः प्रयोजनम् ! (बा. 1-1-41) इति प्रयोजनानां भाष्ये परिगणितत्वात् । किंञ्च, भस्य आम्प्रत्ययस्य तद्धितान्तत्वेन ' अभिधानलक्षणाः कृत्तद्विसमासान्ताः ' इति भाष्यकारेरसक्कदुक्तत्वात् अव्ययीमाबान्तानां आम् न भवति इति च बोध्यम्।
|| 91
(174)
“ आम् ”? (खरादिः) खरादिषु “अम् आम्? इति पठयते। तत्र “आम! इत्यनेन तद्धितस्य आमः, ' कासप्रययादाममन्त्रे लिटि › (3-1-35) इति विहितस्याम- इच TAN ग्रहणम् | अयम आम् आगम इति वाचस्पत्य परोक्तम्। वस्तुत: तिङ्- Riza भिन्नत्वात् “धातोः? (3-1.91) इत्यधिकृत्य विदवितत्वाञ्चायमापैधातुकः इति परे | प्रत्ययव्वाङ्गीकार एव भाष्यसम्मतिरस्ति। लिटि मन्त्रेतर विषये 'कासू शब्दकुत्सायाम् ? इति धातोः, प्रत्ययान्तेभ्यो घातुम्यइच आम्प्रत्ययो भवतीति सूतार्थः | कासाञ्चक्रे, लोळ्याश्चक्रे इत्युदाहरणे। प्रस्ययान्तत्वेनात्न सन्- यङ्णिचप्रभृतयो ग्राह्याः | क्यचस्तु आम्प्रयोजकत्वं न, अब्ययात् क्यचो ऽनभिधानात् । ca चिकीर्पाश्चकार, बोभूयांचक्रे इत्यादयः सिद्धानि | आमो मकारान्तस्यै कृदन्तत्वेन प्रातिपदिकसंज्ञयां सुप्रत्ययः, स्वरादिपाठादामः परस्य. सोः ' अव्ययादाप्सुपः (2-4-82) इति ढुळू । ' कृश्चनुप्रयुज्यते लिटि? (3-1-40) इति ल्टिपरस्थ कृञोऽनुप्रयोगः | आम्प्रत्ययवत् कृओऽनुप्रयोगस्य? (1-3-63) इति यथासम्भवं 'परस्मैपदमात्मनेपद वा भवति | यद्यपि, 'अनुप्र- युज्यते ' (3-1-40), ‹ अनुप्रयोगस्य ? (1-3-63) इत्यादिभिः आममनु घातोः प्रयोग एव प्रामाणिक इति ज्ञाप्यते, तथैव च लोके प्रयुज्यते च | तथापि ‘ggi प्रचक्रे नगरस्य मार्गान् ? (भट्टिकान्ये 3-5) “ बिभयां प्रच- कारासौ ' (भट्टिकाव्ये 6-2) ` तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् ! (रघुबैशे 9-61) ' संयोजयां विधिवदास समेतबन्धुः › (रघुवंशे 17-86) इत्यादिषु कवयो निरङ्कशस्वातन्त्र्येण age प्रयुञ्जते । एतेषामपि साधुत्वान्वा-
ह आयतीगवम्
ख्यानार्थ प्रमाणं WIAA | अत एव जयमङ्गलायाम ' उक्षान् प्रचक्रे” इति, “ प्रबिभयांचकार ' इति च पाठः परिकल्पितः। बार्तिके5पि ' विपर्यास- निवृत्त्यथे वा, व्यवहितनिवृत्त्र्थं च? इति प्रकृतसूले पठितत्वात् , “ अन्वेव च FASAN यथा स्यात्--ईहांचक्रे । व्यवहितस्य मा भूत् इति ईहा देवदत्तचक्रे ? इति ”” इति भाष्याचेदं सिद्धम्। एवंच व्यवहितप्रयोगस्यापि साधुत्वकल्पनप्रयासो बिफल इति, गरुनित्रयासम्मत इति चेत्यलम् |
(175) “ आयतीगवम् ” (तिष्ठद्गु)
दोहाथ जलपानाथै निवासाथै वा आयत्यो गावो यत्र काले स कालः 'आयतीगवम्। “ तिष्ठद्गुप्रभृतौनि a? (2-1-17) इखत्र गणे पाठात् अव्ययीभावसमासः, तस्य च ८ अव्ययीभावरच ? (1-1-41) इत्यव्ययत्वम् | “नाब्ययौभावाद् अतोऽम् त्वपञ्चम्याः (2-4-83) इति सप्तम्या अमभावः | गणपाठादेवात्र JARAMA, शत्रादेशः, समासान्तोऽच्प्रत्ययइचेति ज्ञेयम् | * आतिष्ठद्गु जपन् संध्यां प्रकरान्तामायतीगवम् ' इति भट्टिः (4-14) । तिष्ठदगुप्रशृतिषु पठितानि राब्दस्वरूपाणि यथासम्भव काळवाचकानि, देश- आचकानि च भवन्ति। तदेवोक्तम् ' अन्यपदार्थे--! इति वृत्ती | यस्य रब्दस्वरूपस्य काळवाचकत्वमिष्टं तस्यैव देरावाचकत्वमपि काशिकाद्यनमि- मतम् । गणरत्तमहोदधिकारस्तु यथासम्भवरमेतेषां देशवाचकत्वमपि प्रत्येकं अभिप्रैति। एवंच बहुग्रीहिसमासस्यापवादोऽयमिति भाव:| देशबाचकत्वे तु बहुब्रीहिदुर्बार:---आयत्यो गावो यत्र स आयदूशुः इति।
= 93 (176) “ आयतीसमम् ” [तिष्ठद्गु.] आयत्य: समाः यत्र काले सः आयतीसमम् । समा = FAT: | संत्रत्सरारम्भकाल एवमुष्यते | अत्रापि तिष्टदू गुप्रभ्तिगणे पाठसामर्थ्यात् शत्रादेशः, पुंबद्भावरच | केचित् तु आयत्या समम्-आयतीसममू इति तृतीयासमासं वर्णयन्ति | (177) “ आरात् दूरसमीपयोः ” [स्व.] दूरे आरादुपकारकम। समीपे -- ` विचित्रमुञ्चैः वमानम् आरात्?-[मट्टिः 2.17] । परस्परविरुद्वार्थकत्वमस्य शब्दशक्तिस्वाभाव्या- दिति बोध्यम् । 'आरातीयः |
(178) “mg सरसत्वे '” [सा.] TATA (1-4-64) गणे “ आट्रेम् 7 इति goad | अस्य! कओ योगे विकल्पेन गतिसंज्ञा। गतिसंज्ञापक्षे ५ कुगति ? (2-2-18) इति समासे ल्यपि आद्रेकृत्य इति सिद्भयति ; ' साक्षात््रभ्रतिषु च्व्यर्थवचनम् (ar,
1, आरात्=दूरे, समीपे वा भवः--आरातीयः। ` वृद्धाच्छः? (4-2-114) इति प्रत्यये इृयादेशः। 'येषां च विरोधः शाश्वतिकः ” (2-4-9) qaa शाश्वतिकः ' इति सौश्षप्रयोगात् * अव्ययानां ware टिलोपः ' (वा. 6-4-144) इति टिळोपः क्राचित्कः, अतश्चा् न टिलोप इति बोध्यम् ।
94 आयंइलम्
1-4-74) इति बचनात् पूर्व नीरसं सन्तमधुना सरसं कृत्वेत्यर्थः । ' अग्नौकृता- मथ हुतैरुदकंकदंशावाद्रेकृते बिहसनेकृति पद्मिनीनाम! इति गणरत्ने ।.
_ गंतिसंज्ञाऽमाबपक्षे आद्रे कृत्वा इति असमस्तं पदद्वयमिति बोष्यम्। “ गति-
संज्ञासन्नियोगेन लवणादीनां [आद्रेशब्दस्यापि] मकारान्तत्वं निपात्यते ! इति काशिका। एतेनास्य मते गतिसंज्ञाऽमाबपक्षे आद्रीकरोति, आद्र कृत्य इत्यादीनि रूपाणि सम्पथन्ते इति ज्ञायते] तेन् “ गोपालनादि यदिद भवदीयकर्मेत्याद्रींकरोति विदुषां ह्यं तदेतत् '॥? ( अतिमानुषस्तत्रे 54} इत्यादयः fear इति ज्ञेयम्| आद्रेशब्दस्य स्थाने गतिसंशज्ञसन्नियोगेन, ‘ogy इति मान्तादेशो बा, इति शब्दकोस्तुमः | ` आद्रे? इत्येकारान्तं केचित् पठन्ति। तदानीं गतिंत्ञासन्नियोगेन एदन्तत्व गणपाठसामर्थ्यात् , निपातनाद्वा भवतीति बोध्यम् | (179) “आर्य प्रतिबन्धे 7 (स्व.) O शाकटायनमतेनास्य स्वरादित्वम्। MAS इति बलात्का- रार्थे ख्वरादिषु पठितस्य ¦ आर्य? इति प्रतिवन्धे, हुम् इति प्रतिवेधविवादयो: इति अव्ययद्वयत्वम्थविरेषश्चास्य मतेऽङ्गी कृतम. |
(180): “ आर्यहरू बलात्कारे ” [ स्व. ]
“आर्यहलं ग्रहाति! बलात्कारेण गृद्वाति, इत्यर्थ: । “आर्य? इति प्रतिबन्धार्थकम्, “हलम्? इति प्रतिपेधविबादयोः? इति च शञाकटायन-
= 95
मतत्वेन ग्रन्थेषु aa तल्लोच्यते । “ अलम्? इति प्रतिषेधार्थकस्यैव क्कचित् प्राकृतभाषायां “ हलम् ? इति रूपमिति केचित् । (181)
“ आलम्बी हिंसाप्राकाइययोः ” [ ऊर्यादि: ]
आलस्बीकृत्य-हिंसित्वा प्रकाशयित्वा च, इत्यथ:| ऊर्यादिगणपठितत्वात् क्रियायोगे गतिसंज्ञा। च्विडाचोः कृभ्बस्तियोगे गृतिसंज्ञाविधानात् , तत्साह- चर्यादूर्यादीनामपि कृभ्बस्तियोगे एव गतिसंज्ञा, इति काशिका | लोके तु aah योग एव बहुलं इस्यते | गणरत्नमहोदधिकारमतेनास्य उर्यादित्वम् इति शब्दकौस्तुमे प्रतिपादितम्। ' आलम्भी' इति क्कचित् पाठो zà |
(182) “ आलोष्टी हिंसायाम् ” [ ऊर्यादि: ]
‘yas इति शब्दकोस्तुमे पाठ: । “आलोष्टी” इति वर्धमानः । अस्यापि कृशो योगे ada आलोष्टीकृत्य-- हिंसिलेत्यर्थ: |
(183) “ara प्राकाश्ये ” (स्वरादिः, सा. ऊः)
“ आविभूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम्।? (मेघसन्देशे 1.22) कृम्बस्तियोगे एवास्य प्रयोगः | साक्षा्रभ्ृतिध्वपि पठयतेऽयम्। तेन कृञो ' योगे विकल्पेन गतिसंज्ञा | ऊर्यादिपाठात् कृभ्वस्तिभ्यां योगे नित्यं
आविस्
गतिसंज्ञेति विशेषः । आविर्मात्रः, आविष्कार: आविरासीत् इत्युदाहर- णानि बोध्यानि। 'आविष्टयः , 'आविस्तराम् | “ते प्राग् धातोः ? (1-4-0) इत्यनेन गत्युपसर्गसंज्ञकानां शब्दस्वरूपाणां धातोः प्रागेव प्रयोग इति नियमितत्वात् ` त्रारुणीमदविशङ्कमथाविश्चक्षुषोऽमवद साविव राग:।? (माघ: 13.19), “ अभवन् युगपद् विलोलजिह्वायुगलीडो- भयसृक्षमागमावि; |? (माघः 20-42) इत्यादिषु व्यवहितप्रयोगोऽसाधु- वेति वर्धमानहरदत्तप्रभृतयः |
“पक्षान्तरैरपि परिहारा भवन्ति इति न्यायेन, ' कर्तृकर्मणोश्व ESN: ! (3-.3-127) इति सरत्रमाष्ये * स्वाह्यम्मवम्? इति प्रयोगात : एवम्, “ते प्राग् बातोः' (1-4-80) इत्यत्रेव * सुकटैकराणि वीरणानि › इति भाष्यप्रयोगाच्च, एवम् “ छन्दसि परेऽपि ? (1.4-82) “ व्यवहिताश्च ` (1-4-82) इति सूत्रयोः प्रत्याख्यानाच्च गतिसंज्ञकानां व्यवहितप्रयोगोऽपि प्रामाणिक इति हरद्त्तखण्डनपूर्वक शब्दकौस्तुभे समर्थितम्।
आविरिस्यस्य निपातत्वेनाव्ययत्वम् । “ अव्ययात् त्यप् ' (4-2-104) gaa ` आविसर्छन्दसि' (वा, 4-2-104) इति वचनं बाहुलकाभि- मायम् ; तेन लोकेऽपि ug भवतीति भोजः। ' हृस्वात् तादौ तद्धिते ” (8-3-101) इति षत्वम् । आवि्यः = प्रकास भव; |
2. भाविस्तराम् इत्यत्न अतिशयेन प्रकाशो विवक्षितः । ' आचिस्तरां व] अग्निः कर्मणा ' इति शतपथब्राह्मणम् । अल “ हस्वात्तादौ तिङि प्रतिषेधः (at, 8-3-101) gaa तिङम्ताद्विहितस्यामोऽपि ग्रहण- मिति पक्षाश्रयणेन घत्वं नेति केचित् ।
= 97 “ते प्राग् वातो:? (1-4-80) इति सूल्स्य प्रयोगनियमाथकत्तम् , संज्ञानियमार्थकत्वम् , इति पक्षद्वयं वैयाकरणनिकाये5भ्युपगतम् | aa प्रयोग- नियमाथकत्वपक्षे आविरादीनां व्यवहितप्रयोगे दोषसद्भावेडपि, संज्ञानिय- माथकत्बपक्षे न दोषः; अत एव “ अनुकरणं चानितिपरम्? (1-4-62) इति. सूलेडनितिपरम्रहण प्रत्याख्यातम् , इत्य, युपगम्य हरदत्तोक्तदूषणोद्वार: च्याकरणसिद्रान्तसुधानिधो कृत: |
agaa ‘ उपसगगतिविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाइच निपाताः? (ग. सू 1-4-57) इति क्कचित् पाठात् गतिप्रतिरूपका अपि गतिकासे क्चिदेव zaa इत्यतः एताद्रशानां व्यवहितप्रयोगोऽपि नातीब दुष्टः} अत एव निपाताव्ययोपसर्गृत्तो तिलकेन 'प्रादुराविः प्रकाशे! इत्यत्र ' गति- प्रतिरूपकौ चैतौ सम्भवत एव |? इति स्पष्टमेवामिहितम १ इत्यलमत्र |
(184) “आशु” (ख.)
शैव्रयार्थकमिदम् | यथा ' आइवपेहि मम सीधुभाजनात्? इति। अनव्ययमपि ठक्ष्यते लिलिङ्गेवपि । यथा आशुः = षष्टिरात्रेण पच्यमानो व्रीहिविशेष: | आशुकारी ।
(185)
“आस बभूवार्थे ”” (ति. प्र.) * लावण्य उत्पाद्य इवास यन: ||? (कुमारसम्भवे 9-35) । अस्य चादित्वे वोध्यम् | केचित्तु निपाताव्ययसंज्ञामस्याहु: । वामनस्ठु ' अम
गतिदीव्यादानेषु? (ale: सक. सेटर. उभ.) इत्यस्मात् लिटि रूपं साधयित्वा 5स्यानव्ययस्वमिच्छतीति वधमानः । वल्लभस्तु तिडन्तप्रतिरूपको निपात इति नाम्युपगच्छतीति गणरत्ने प्रतिपादितम् | अस्तुतस्तु सर्वशि्ट- amaaa, तिङन्तप्रतिरूपकमप्यस्तेत्रेति भाष्यादिपु म्पष्टमित्यन्यत्र विस्तरः |
(186)
“ आस् ११ (ख.) ° आः ! इति पूर्व विलिखितस्य सकारान्तः पाठ एवश् । तत्रैव विशेषा: द्र्श्न्या: | स्मरण-आक्षेप-कोप-सन्ताप-पीडा-सग्वंगजन-खेद-पर भृतयोऽ- प्यस्यार्थवेन वाचस्पत्ये निर्दिष्टाः। यधासम्भबमुदाहरणानि नाटकादिषु सुलभानि | (187) “ आस्था आदरे प्रतिज्ञायां च ” (सा.) ‘ आस्थाङृताः कृतनमस्कृतयोऽर्थमर्थेङ्त्य ब्रती च नृपती च नृपस्य _ जग्मु:॥? इति गणरत्ने उदाहतम। साक्षारभृतित्वात् कुओो योगे | गतिसंज्ञा इति विदेषः। यथासम्भवम् आदरः, प्रतिज्ञा वा अत्राथां ध्यः | आडपूर्वकात स्थाधातोः * आतश्चोपसर्गे ? (3-3-106) इत्यङि टापि यद्यपि आस्था इति रूपं सिद्भ्यति, अर्थश्च न भिद्यते; तथापि च्ञ्य॒थटटा मार्थे साक्षाअभृतिषु पाठः, समासार्थश्चेति बोध्यम् |
= 99 (188)
“आह उवाचार्थे ” (ति. प्र.) - ` अस्याह कालसामान्ये तिङन्तप्रतिरूपकम् |! इति लिकाण्डशेपः | ' अथा55ह वणी विदितो महेश्वरः? (कुमारसम्भवे 5-65) | “आइ क्षेपनियोगयो: ' इति मेदिनी । दढसम्भावनमस्यार्थ इति क्षब्द्रत्नावली | “aa: पञ्चानामादित आहो त्रः ' (3-4-84) इत्यनेन ब्रन्धातोर्छेटि यश्चपि आह इति पाक्षिकं रूपं सम्पद्यते; तथापि तस्य वर्तमानकालिकत्बात् , अस्य चर कालसामान्यवाचित्वाच्च काळमेदार्थं तिङन्तप्रतिरूपकक्वेनाव्ययत्वमा श्रितमिति ज्ञेयम् | स्पष्टमिदम् , “ वर्समाने SZ! (3-2-123) इत्यत्न दुधटवृत्तो | (189)
“ आहिमवतम् '” (अव्य.)
हिमवत आ --आहिमवतम् । आङ् मर्यादाउमिविष्यो: ! (2-1-33) इत्यव्ययीभावसमासे, ' अव्ययीभावे शरत्प्रभ्ृतिम्य:” (5-4-907) इति (हिमबच्छब्दस्य शरप्रभृतिषु पाठात् ) समासान्ते टच्च्रत्यये रूपमेबम् | आहिमबतम् हिमवन्तमभिव्याप्य इत्यर्थः |
(190)
“आहो वितर्कयद्यर्थयोः'? (ख.) बितर्के “ स्थाणुरयम् , आहो पुरुषः?”
यद्यये-'आहो रिक्तः कथमपि भवेदेष दैवात् तदानीम!--- (काव्यप्रकाशे)| प्रश्नविचारावपि बितर्कावान्तरमेदावेव। यथा--
100
“aaa पुरुषो fad, उद् अस्मात् प्राणाः क्रामन्ति, आहो न” (ब्हृदारण्यकोपनिषत् ) इत्यत्र प्रश्नार्थकत्वम् । तथा, ' आहो निवस्यति समं हरिणाङ्गनाभिः । ? (शाकुन्तले 1-25) इत्यत्र विचारार्थकत्वम्। “आहो अयम्? इत्यादिषु ओदन्तनिपातलरेन प्रगृद्यसंज्ञायां ५ प्लुतप्रगृद्या:---'
(6-1.125) इति प्रकृतिभाव इति विशेष: | (191) “ आहोखित् वितकंयद्यथयोः !? (चादिः) “ आहो ' इत्यनेन वितकाथकस्य “ खित्? इति निपातस्य समुदये
आहोखित् इति सम्पथते । aa: | प्रोढमनोरमायाम् चादिप्रकरणे विकल्पार्थकत्वमप्यस्योक्तम | ` आहोख्ित् शाश्वतं स्थान
तेषां तत्र द्विजोत्तम! इति महाभारते (समा. ५. अ.)। 'आहो- खित् प्रसवों मयापचारितेबिष्टीम्भतो ery (ang. ५) आहो इति, fag इति च भिन्नं द्विपदम् , इति केचित् । (192) “ इ अजुकम्पायाम् ”? (चा, खरप्रतिरूपकम् )
“हू इन्द्रं प्य !' अत्र, ' निपात एकाजनाङ्? (1-1-14) इति निपातसंज्ञायाम , “ पछुतप्रगृ्या अचि नित्यम् (6-1-125) इति प्रकृति- भावः । ५ सम्बोधनजुयुप्साविस्मयेषु ' इति प्रौढमनोरमा (चादिपृ)। बाचस्पत्ये तु मेदरोषोक्तिनिराकरणमदनिन्दादयोऽप्यस्याथेन निर्दिष्टाः | यथासम्भबमुदाहरणान्यूह्यानि | * इ खेदे परुषोक्तौ चापकृताबनुकम्पने |! इति वाङ्मयाणेबः |
= 101
(193)
“ga” (आद्यादिः)
अनेन, अस्मात् , अस्मिन् वा इत्यर्थ आद्यादित्वात् (वा. 5-4-44) तस्प्रत्यये रूपमेवम् | तद्वितान्ताव्ययमिदम् | प्रयुक्तमप्य्रमितो बृथा स्वात्? (रघु. 2-34) इत्यत्र सप्तम्यन्तात् तसिः। “तदू ब्रत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः | (कुमार, 2-28 ) wa पञ्चम्यर्थः | एवमन्यत्राप्यूह्यम् | अस्येब चकारेण योगे इतश्व इति भवति | तस्य च द्वित्वे इतश्चेतश्च इति निपातसमुदायोऽनियतदिग्भागादौ वर्तते | एवम्, तत; इस्यस्यापि समुदयेन इतस्ततः इत्यपि पठयते। ' अनियतस्थाने’ इत्यर्थः | ८ टाङ्गूलविक्षेपविसपिंशोभेरितस्ततः चन्द्रमरीचिगौरैः | ! (कुमार. 1-13) इत्यादिषु यथा ।
(194)
“ इतरेधुः ” (त.)
इतरस्मिन् अहनि-इव्यथे, ' सद्य: परुत् परार्वैषमः परेद्यवि अद्य पूर्वेबर- न्यद्युरन्यतरेद्युरितरेद्यु:--” (5-3-22) इत्यादिना निपातनात् gage. यान्तो साधुः | अयं भावः-इतररान्दात्, ' पूर्वान्याप्यतरेतरापराधराधरोमयो- त्तरेभ्य gga’ (बा. 5-3-22) इति वचनात् एदुसुच्मत्यय: | यत्त काशि- कादिषु एद्युसप्रत्यय इध्युक्तम तद्भाष्यविरोधात् , were न साधु इति प्रागेवावोचाम | विस्तरस्वन्यत |
= 02
l;
इति (195)
“ इति हेतुप्रकारस्वरूपसमाप्तिविवक्षानियमश्नव्दप्रादुभविवमर्थ पु "
(चादि:) |
हेतौ --हन्तीति पछायते। ५ कत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्यां प्रसम्रहीत सेति ननन्दतुस्तौ ।! (रघु. 9-99) | ` विप्र इत्यमिभवर्त्यापे त्वयि | (रघु. 11-८4)।
प्रकारे-- इति मदमदनाभ्यां रागिणः स्पष्टरागान् |' (माघे 10-91) | इतिवृत्तम् , इतिहासः। ' गौएधो हस्तीति जातिः? |
'खरूपे-- वृद्धिरित्येव या बृद्धि: । (महामाष्ये 1-1-1) । “बायो इति
स्वरूपद्योत्तकत्वमितिशब्दस्य श्रेधा सम्भवति । तद् यथा--कझ्ब्दस्व- रूपद्योतकता, प्रातिपदिकार्थद्योतकता, वाक्यार्थद्योतकता चेति। तत्र शब्दस्वरूपद्योतकत्वे इतिशब्दस्य, तेन योगे न प्रथमादयो बिभक्तय/। तदू यथा --' कृष्णेति मङ्गळं नाम यस्य वाचि प्रवतेते।” (हरिवंश gagi “ अत एव गवित्याह; “भू सत्तायाम ' इतीदम् । ? (भदेहरिः) इत्यादिषु च 'भू' इत्यस्माद् विभक्तयो न। प्रातिपदि- कार्यद्योतकःवे तु प्रथमा भवत्येव। यथा--' दशरथ इत्युदाह्ृत: ' । (भट्टिः 1-1) । वाक्यार्थद्योतकत्ये तु * निपातेनाभिहिते प्रातिपदि- कार्थे प्रथमा ' इति वचनात् प्रथमादयों न भवन्ति। प्राप्तस्य बाधादित्येवं परिसंख्या लिदोषिका। ' (श्छोकवार्तिकम् ) इत्यादि यथा । विस्तरस्तु मन्जषादिषु बोध्यः ।
* बायो इति ' gaa, ` सम्बुद्धो शाकल्यस्येतावनाषें? (1-1-16) इत्यनेन सम्बुद्धिनिमित्तकस्य भोकारस्य विकल्पेन प्रगृह्यसंज्ञा | प्रगृह्यासंज्ञापक्षे, * प्लुतप्रणृद्मा अचि नित्यम्? (6-1-125) इति प्रकृतिभावः। एवम्, ' उञः ' (1-1-17), “$” (1-1-18) इत्याभ्याम् , ' बिति' इत्यादिषु स्थलेषु भ्रगुह्मसंज्ञाविकल्प इति
= इति 103 वायाविति। ARI उ इति ¦ उ इति, विति ऊं इति। झटिति, पटिति । पटत्पटेति |
समाप्तौ--। अ अ इति? (अष्टाध्यायी 8-4-68) | ' पृथिव्यापस्तेजो बायु- राकाशः कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि ' (वशेषिकसूले 4-1-5) | 'विवरक्षाइनियमे — तदस्यास्यस्मिन् इति AGT’ (5-2-94) |
ठाब्दप्रादुर्भावे--/इतिपाणिनि | पाणिनिश्द: प्रसिद्ध gad: ।
एवमर्थे क्रमादसुं नारद इत्यबोधि स: ॥! (माघे 2-3) । मतेडपि--
बोध्यम् ॥ झटिति, पटिति इत्यादिषु स्थलेषु ' अब्यक्तानुकरणस्यात इतौ? (6-1-98) इति पररूपम् । ` पटत्पटिति ' gan तु * नाञ्रडितस्य ; अन्त्यस्य तु वा” (6-1-99) इति पाक्षिकं पररूपम्; तेन पक्षे * पटत्पट दति ? इत्यपि साधुः। आम्रेडितस्थलेऽपि enà * एटःपटिति ` इति केचिदुदाहरन्ति। ` यं प्रब्रजन्तम्--' इति भागततश्लोकेऽपि ट्रेपायनो विरहकातर आजुहाव पुत्रेति qaa प्लुतस्य सेकल्पिकस्वान् सन्धि्भिदु्ः। ‘grater ३ इति सुझ्लोकेति ' इत्यादिषु तु ' अप्लुतवदुपस्थिते ' (6-1-129) इत्यनेनाप्लुतवद्घावः । उपस्थित: = अनाषं इतिशब्दः । विस्तरस्तु प्रौढमनोरमा दिषु दष्टव्य: |
1, विवक्षाया अनियमो विवक्षाऽनियमः। उपात्तार्थेष्वेव विश्रान्तिरिति विवक्षाया नियमो नेति भातः। अत एवात्र (5.2.94) qà aga, तदस्मिन् gigas विवक्षेति न; किन्तु `` भूमनिन्दा- प्रशंसासु नित्ययोगे$तिशायने । सम्बन्धेंऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः॥ '? इति श्लौकवार्तिकोपासानां सप्ताधिकानामप्यर्थानां प्रदशकतयाऽङर्थद्वयोपाानमिति भाव: |
2. अल, ` अब्ययं विभक्ति-' (2-1-6) इत्यादिना शब्दुप्रादुर्भावार्थ अव्ययीभावसमासः | शब्दप्रादुभावः = शब्दस्य प्रकारता । पाणिनि- शब्दो लोके प्रकाशत इत्यर्थ, |
इति ( इति आपिशलिः |! आपिशलेरेवं मतमिति भाव: |
प्रकष-व्यवस्था-प्रकृति-वक्ष्यमाणपरामद -समुच्चय-आद्यथ-निदर्शन-अव-
घारण-प्रव्यक्ष-मान-प्रकादादयोऽध्यस्यार्थस््रेन कोशेषु निर्दिष्टाः |
प्रकर्ष --इतिवररुचि। वररुचिशब्द: प्रकेपेण विराजत इत्यर्थ: | शब्दप्रा- दुर्भावार्थ “ अव्ययं विभक्ति--! (2-4-6) इल्लनेनात्राव्ययीभाव- समासः।
व्यवस्थायाम् -- “ज्बलितिकसन्तेभ्यो णः' (3-6-140) । वस्तुतः जबलितिरित्यत्र धातुनिर्देशे fale, ग्रहादित्वात् (वा. 3-3-94) गृहीतिरित्यादिष्विव इडागमे रूपमेवम् । केचित् आवध्रस्यैत- gada |
प्रकृतौ ~“ इत्युक्तवन्तं परिरभ्य दोर्भ्याम् (किराताजुनीये 19-84) | बक्ष्यमाणपरामर्शे---' बिनिश्चितार्थामिति बाचमाददे।' (किरात. 2-3) | समुच्चये- “ गार्ग्यो वात्स्यो भारद्वाज इति ? |
meri ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः? (3-2-944) । अत्र काशिका- | * इतिशब्द आर्थ: |? इति। “अनेकार्थत्वात् निपातानाम् , 'उच्चावचेष्वर्थषु निपतन्तीति निपाताः? इति निरुक्तकारो निपातशाब्दं निराह । ” इति पदमञ्जरी । एतेनात्रादयत्वमस्येति बोध्यम् |
निदशने--“ आपो नारा इति प्रोक्ताः? (मनुः 2-32) |
= 105 अबधारणे--“गुणानित्येव तान विद्धि---! (रामायण) | अत्रेदमवधेयम् एवार्थकत्वमस्याङ्गीकृय शब्दकल्पदुम ण्वमुदाहृतम् । RASI
वाक्ये एवकारस्यापि श्रवणात अबवारणमेवकारलम्यमेत | प्रत्यक्ष--इतिकर्तव्यता | कर्तव्यस्य कर्मणः प्रत्यक्षेणानुमंहार इत्यत्राथ: | माने--इतिहासः, इतित्रत्तम् । प्रकाश--इतिहरि | अव्ययीमात्रसमासोऽत्र ।
अनुकर्ष-सन्निधि'पदार्थाविपयांसादिष्वपीति केचित् । एबमितरेषा- मप्यर्थानां यथासम्भवरसुदाहरणान्यूह्यानि |
(196) “४ इतिवत् सादृश्य ” (नि.)
“बत्! इति साद्यार्थकमन्ययं स्वरादिषु पठयते । तम्य इतिशब्देन योगे निपातसमुदायोऽयं ' तद्वत्? इत्यर्थ aaa |
(197) “ इतिह लोकम्रवादागमयोः ” (चा.)
‘sae’ इति निपातढ्रयममुद्रायोऽयम्। लोकप्रवादे- इतिह चकार | आगमे--“इतिह स्मोपाध्यायो जते-पुनर्वसुरालेय इति ! |
1. adidasa गणरल्रमहोदधौ दष्टः। agda ' पदार्थेविपर्यास `
इत्येव पाठः स्यादित्यास्माकोऽभ्यूहः ; यत:--'न वेति विभाषा ' (1-1-144) zarg स्थलेषु इतिशब्दस्य पदार्थविप्यांसकरम्यैव
झाब्दिकेरङ्गीकारात्।
इत्थम्
(198)
“ इतीव इत्यर्थं ”” (निः)
“इति' इत्यं इत्यमर्थे वर्तते ; ` इव! इति वाक्यालङ्कारे । समुदि- तस्यापि इत्यर्थकत्वं क्कचित् । यथा---' संस्कारपूताभिरितीब बाग्भि:-? (यादवाभ्युदये 8-4) |
(199) “a अनन्तरावधारणेत्यमथेवाक्यालङ्कारेघु ” (नि.)
‘sq’ aah केचित् पठन्ति |
अनन्तरे--* आदिद् द्यावाएयिवी अप्रथेताम्। अनन्तरं द्यावापूथिवी
प्रसिद्धे अभूतामिव्यर्थः । अववारण---' उपोपेन्चु मधवन् ! भूय इन्नु ? (यजु. 1-1-4) | इत्थमर्थे---.' aag बिश्व इत् तानि वरुणस्य व्रतानि ! (33. 4-1-1) वाक्यालङ्कारे---द्वपदादिवेन्मुमुचानः ।? निगडान्मुक्त इत्यर्थः | अन्न
“ इत्? इतीदमनथक्रमू | अनर्थकानां शब्दानामेव, ` बाक्यालक्कार: `
इनि व्यवहारः |
(200) “ इत्थं इदम्प्रकारे ” (त.)
इदेशब्दात् प्रकारवचने इदमस्थमुः ? (5-3-24) इति थमुप्रत्यये,
प्रकृतेः * एतेतौ रथोः ' (5-3-4) इति ‘za इत्यादेशे च * इत्थस्! इनि
a 107 सम्पद्यत | प्राग्दिशीयत्वेन Gafni, ' तद्वितश्चासबविभक्ति: ! (1-1-38) इत्यव्ययसंज्ञा । ` इत्थे aa धारयतः प्रजार्थम् (रघु-2-23)!
'इत्थङ्कारम् | (201)
“ इत्था इत्थमित्यथ ” (त.) इदम्शन्दात् , ' प्रकारवचने थाल! (5-3.23) इति थाहप्रत्यय, ' एनेतौ रथोः ' (5-3-4) उति प्रकृतेरिदादेशे, असवैविभक्तितद्वितान्तलेना- व्ययत्वम् । * मृत्युथस्योपसेचन क इत्था वेद यत्र सः ॥ ` (कठोपनिषत् ) | सत्यार्थकत्वमप्यस्य वाचम्पत्ये प्रदर्शितम् | (202) * इद्म् अल्नेत्यर्थ ” (स्व.) सुबन्तप्रतिरूपकमव्ययमिदे वाहुल्येन च्छन्दस्सु परिद्देश्यते | ' नारात-
यस्तम् gg स्त्रस्ति हुवे देवे सवितारं नमोभिः ॥ ' (क्र. 2-38.9) । अत्र
1‘ अन्यथेवंकथमित्थसु सिद्धाप्रयोगश्चेत (3-4-67) इति ' इत्थम् ' इत्यस्मिन् auz सति सिद्धाप्रयोगे कुशो णममुस्प्रत्यय:'। सिद्धाप्रयोगो नाम निरर्थकत्वं कून इति बोध्यम् । ' इस्थङ्कारं भुक्ते - इत्यं भुङ्क्ते, इत्यर्थः । अस केचित् कन इवे भूघातोरपि nge शिधीयते, इति मत्रा ' इ्थम्भावम् ' इत्यप्युदाजह: । ' कर्मण्याक्रोश कनः aga’ (3-1-25) इति qma * कृण ' इतयस्थैवानुतरृत्तः सर्वशाव्दिक्सम्मतत्वात तब प्रमाणं सुग्यम् । 'इस्थम्भूतलक्रणे ' {2-3-21} इत्यादिनि भेश्च क्तान्तस्वस्यंवोपजन्धेः, णझ्ुळन्तस्य तेनापि न साधुस्वकल्पनं न्या य्यम्। * इत्थम्भावः? इति घजन्तप्रयोगम्तु यथाकथञ्चित् समर्थयितुं ाक्यते। यदि पुनः “ इत्थम्भाषम् ' इति agara: प्रयोगः प्रामाणिकः परिदृश्यते . तहिं अगतिकगत्या ' wg- लकेनैव निर्वोढव्यमित्यन्यत्र निस्तर: ।
108 इन्दवा
* इदम् ! इत्यस्य ' अत्र स्थाने, समये वा, ! इत्यर्थः । इद्न्तनः इल्यत्राव्य- यत्वादेव, “ सायैचिरं प्हप्रगेऽव्ययेभ्यः-- (4.5.93) इति ट्युः, ट्युढू वा प्रत्यय उपपन्नः | (203) “ इदा इदानीमर्थ” (स्व.) इत् +-आ इत्यनयोः समुदाय; | “ इद्वाऽहः पीतिमुत वो मदम् धु:---' (BR 4-33.11) | इदा=अधुना ZVAN: | इदमत्र बोध्यम्---संबत्सर- बिशेषस्य “ इदावत्सरः › इति श्रतिषु प्रसिद्धिरस्ति; तत्न संबत्सर-परिवत्सर- इदावत्सर-उदाबत्सर--इद्वत्सररूपेण पञ्चधा वतसरविभागै कृत्वा, तत्तत्काळेषु क्रियमाणानां दानधर्मादीनां फलविशेषः प्रतिपाद्यते | तत्रापि इदावत्सरशाब्द्स्य “ अस्मिन् वत्सरे ? इत्यर्थ एव | (204) “ इदानीं सम्प्रत्यर्थ !' (तः) इदम्शब्दात् सप्तम्यन्तात् काले विवक्षिते ' दानां च? (5-1-18) इति दानांग्रत्ययः । अस्य च प्राग्दिशीयग्रत्यय्वात् * IZA इश्? (5-1-1) इति प्रक्तेरिश् आदेशः । शित्तात् सर्वादेशः । असर्विभक्तितद्वितान्तत्वात् अच्ययत्वम् | “हविषे दीधसत्रस्य सा चेदानीं प्रचेतसः। ? (रघुः 1-81) | (205) “sgt प्राकाश्यसामीप्यस्मरणेषु '' (स्व.) प्राकास्ये--* समिद्धमिद्वेश महो दधासि › (भागवते) । सामीप्य- स्मरणयोरप्येवमुदाहारथम् |
3 109 (206)
“ इमथा इदमिवेत्यर्थ ” (त.)
giaa इवार्थे, “ प्रलपरवविश्ेमात् थाल् छन्दसि! (1.1 -104) इति थालुप्रत्यय; | सूत्रे * इमात् ' इति निर्देशात् “ ण्तेतौ रथो: ' (5-3.4) इति इदादेशं बाधित्वा प्रकृतेरिमादेश:। छन्दस्येवायं प्रयुज्यते | “तं प्रत्नथा giar विश्वथेमथा ज्येष्ठताति बहिपद स्वर्विदम् ।! (ऋक्, 5.44.1 )।
(207)
“ इव ईषदर्थोपमोत्रेक्षावाक्यालङ्कारेपु ” (चा.)
ईपदर्थ--कडार इवायम् | उपमायाम्--चन्द्र g मुखम् । उत्रेक्षायाम-- 'लिम्पतीव तमोउज्ञानि ? (मृच्छकटिके 4-16) । बाक्या- लक्कारे--“ किमिव न शक्तिहरं ससाध्वसानाम् ॥! (माघे. 7-52) । वाक्यालङ्कारो नाम निरर्थकत्वम् । निदर्डनमपि उपमायामेव. पयैबस्यति ; an— क इव दीने हन्यात्?। अवधारणार्थेऽपि यथा--.. श्रिये पूषन् इषुकृतेब देवाः !। (ऋक् 1-184-3) |
(208)
“ इष्ट्वीनम् इष्ट्वेत्यर्थ ” (ङ.)
यज्ञधातोः क्त्वाप्रत्यये, “ वचिस्वपियजादीनां किति » (6-1-65) इति सम्प्रसारणे, ' सम्प्रसारणाच्च ! (6-2-228) इति पूवरूपे, “अश्वश्रस्ज- खजमृजयजराज — (8-2.36) इत्यादिना TÀ, ष्टम् । * इष्ट्वीनमिति
110 इह
च (7-1-48) इति कवाप्रत्ययान्तस्य ईनमादेशो निपात्यते । ' इष्ट्रबीन देवान ' | इष्ट्वा इति लोके प्रयोग: । मान्तत्वात् 'कृन्मेजन्त: (1-1-39) इत्यन्ययसंज्ञा | (20%) “ इष्ये ” (कः) एतदन्तमब्यय स्यात् । “ अपामोषधीनां रोहिष्ये ।” अत्र रुह- चातो' इष्यैप्रलयः | एजन्तकृत्त्वात् FATA? (1-1-19) इत्मव्ययसंज्ञा ! (210) २ इस् सम्तापकोपदुःखानुभवेषु '” (स्वः) यथासम्भबमुदाहरणान्यूह्यानि । शब्द्रत्नाबलीदृष्टमिदमन्ययम् | (211) “ge” (त,) अस्मिन् जन्मनि, देश, काले, विषये इत्याथर्थेषु तद्धितान्तमन्ययमिदम् i इददाब्दात् सप्तम्यन्तात. त्रलोऽपबादतया “ इदमो हः? (5-2-1) इति हप्रत्यये, इदम इश? (5.3-3) इति प्रकृते: ' इश् › इत्यादेशे च इह् इति सम्पचते । 'ऐहिकम, ‘इहत्यः, इहत्र, इहामुलफलभोगविराग: |
1. इदशब्दस्य काछार्थकस्वे, शेषिकः . ' काळाद्ठन् (4-3-11) इति उन् । निस्वादादिबृद्धि: ।
2, * अमेहकतसिलेभ्य va’ (चा, 4-2-104) इति त्यपु प्रत्ययः afas: |
3. इह च अमुल च इत्यर्थ अष्ययसञ्चुद्दायोऽयम् | एतल्लोके परव च
इत्यर्थः । इहासुलफलभोगविरागः इति सा'रनचतुप्य्येधु एकः ।
= 111 (212) “इ परिज्ञाने ” (नि.)
ई dm: संसार:। विशद्ानुकम्पे अप्यस्यार्थाविति मेदिनी । सकारान्तम्वमस्य केचिदभ्युपगच्छन्ति “ईस gana कोपे चान्ययं परिकीत्तितम् |? उति वाइमयाणेवः | क्रोध-दुःखवभावन-प्रत्यक्ष - सन्निषि- सम््रोवनाठयोऽप्यर्थाः हमचन्द्रेणास्योक्ता: । यथासम्भवमुदाहरणानि ज्ञेयानि | अस्य र्काच्कनिपातत्वात प्रगृद्यसंज्ञा। तेन अचि परत: प्रकृतिभावो निशेष: |
(213) “aq” (निः)
अथराब्दार्थ, AA च निपातोऽय प्रायञ्छान्दसः। अथ- शब्दार्थे यथा--' एमेनमवृधन् अमृता; ` (यजुः) | “आईस ' एतौ निपातौ अथार्थ । ` उति बेदभाष्यम् । उदमर्थ---' चयत ईम् अर्थमो अप्रशस्तान् |” (ऋक, 1-167.8) । “ ईम् --इमम ' इति भाष्यम् ।
(214) “ मा ११ ( नि.)
“अल ' इत्यर्थे निपातोऽयं छान्दस:। यथा- fulsa वपुषे कप क्षक्र रथस्य XAJ: |? (ऋक् . 5-73-3)
(215)
“ ईषत् अल्पाप्राप्तयोः ” (ख.) अल्पे--ईपतू पचति । अप्राप्ते--ईपत्कर: कटो भवता ॥ सहमा प । यथा--“ ईषद् धौतं नवं शुक्ल Aaa यन्न धारितम्? (वसिप्स्मात:) इत्यत्र, ' ईषत्--सक्ष्मतः्तुकम्? इति रघुनन्द्नेन व्याम््यातमिति वाचस्पत्य उदाहृतम । °ईपत्याण्डुः | (216) ६६ ईही भत्सने ” (नि.) इही qa!) * हीही ' इत्यस्य णठमेदोडयमिति केचित । Sgt इति निपातद्रयसमुदायोड्यम् ARATATA क्चित परिगणिताः। (217) “ उ अभधारणे " (निः) ` उ उत्तिष्ट ' ।' अत्रास्य "काच्कनिपातव्वात् प्रगृह्यसंज्ञायाम् अचरि परतः प्रकृतिभाव इति वोध्यम् । अस्यैव क्रियाविशेषा जित्करणम् ; यथा
1, “ईपददुस्सुषु कृच्छाक्रच्डाथप॒ खल्? (3-3-126) इति a7. * उपपदमतिङ ' (2-2-18) नित्यसमास: ।
2, अब, ' इपद्कृता ' (2-2-27) इति समासः; स च तत्पुरुष: |
= 113
a
“Sa! इति। “उञः? (1-1-17) इत्यनेन विकल्येन ्रगृह्यसंज्ञायाम उ इति, विति इति प्रकृतिभावविकल्पो भवतीति बोध्यम |
वितर्क-सम्बोधन-पदपूरण-पाद पूरण-रोपो कत-अनुकमपा-रइन -अङ्गीकार.- नियोगादयोऽयर्थाम्तत्र aa निर्दिष्टा: | * उ सम्बो भनरोपोक्स्योरनुकम्पानियो- गयो; | पदस्य पूरण पादपूरणे चाव्ययं स्मृतम् | इति वाडमयारणवे। यथा बितर्के--क उ एति! | सम्बोधने--- “ उ मेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चा- SARA सुमुखा जगाम ॥ ! (कुमारसम्मवे 1.26) | पदपूरणे--' उपो रुरुचे युवतिन योषा (AF. 7-77.1) | अत्न 3743 इति समुदितमन्ययम्। उकारः पदपूरकः सन् खरविपर्यासको ऽन्नेत्यत पदपूरकत्बमिति ज्ञेयम् | पाढपूरणे---“ तदेवाग्निम्तद् वायुः तत्सूये तदु चन्द्रमाः ॥ ? (तत्ति-आर.- 10-1) | रोषोक्ती--'क॑ वर एनं सयुग्बानमिव ta ? ! (छान्दोग्ये) अत्र ' क उ अरे ! इति पदच्छेदः | उकारोऽत्न रोशेक्तौ | अनुकम्पायाम् — “नवा उ ण्तन्म्रियसे न रिप्यसे-..! (तित्ति, ब्रा. 3-7.8.3) । प्रश्ने-- wal यथेमं टोक पुनरापद्यत इति ? (ge. उप ) वेत्य--उ इति च्छेदः | उकाराउल प्रइनार्थक: | अज्ञीकारनियोगयोरव्येवमृद्यम | नियोगोऽबधारणमिति केचित | अतिसर्जनमिति परे |
(218) “ उच्चा उपर्यर्थ ” (नि.)
‘AZ चक्रथुः पातत्रे वा: । ! (ऋक् 1.116-22) | टाम्दसोऽयम् | >क्रेडपि क्कचित् प्रयुञ्यते। यथा--....उच्चा रणत्पक्षिग- णाम्त्स्टीस्तम 1! मात्र 4-18) |
2 उच्च:
(219)
« उच्चेः महच्चे ” (ख.)
+_ उत्कृष्टे ' इति paraa: | ` कि पुनयस्तथोचे: |! AT- न्देशे 17) । ` उच्चेरुदात्त: ' (1-2-20; इत्यादिषु स्थले FAUTRA-
मस्येति ज्ञेयम्। तुङ्गत्व __औन्नत्यादयोऽस्यार्थविशेताः प्रकरणानुरोधेनो द्या: ।
अस्यान्ययस्य घप्रत्ययान्तस्य गुणवाचित्वे * किमेततिङब्यघादाम्--? (5-4-11) इति आमुप्रत्यये उच्चैस्तराम् , उच्चेस्तमाम. इति साधुः| यथा ८ उच्चैस्तरां वा वषट्कारः? (1-2-35) इव्यव | द्रव्यप्रकर्षे तु बिबक्षिते * उच्चेसतरो वृक्ष ' इत्यादिषु न आमुप्रत्यय इति च ज्ञेयम् । 'उच्चक: ¦ “उच्चेःझत्य, उच्चेः कतवा, TAA वा आचष्टे |
केचित्त एतदव्ययं सुबन्तप्रतिरूपकमिति मन्बते | उच्चशब्द औनल्या- द्यर्थको5स्ति; तस्य तृतीयाबहुवचने उच्चेः इति सम्पद्यते । तस्य प्रतिरूपक- मतदिति तेषामाशयः | परे तु सान्तमेतद भ्युपगच्छन्ति । सय SS ST 1, ' अब्ययसर्वनाम्नामकच प्राक् टेः ' (5-3-71) इति अकऋब्ग्रत्यये रूपमेवं सम्पद्यते । aa, ' अव्ययेऽयथाभिप्रेतास्याने कूज: क्स्वाणमुछौ ` (3-४-59) इति अब्यये उपपद कृञः कस्वाणसुलौ भवतः । ५ गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह सपासत्रच प्रा सुद॒त्पत्त: ' (परि. 70) इति वचनात् gga: प्राकू, ` डपपदूमतिङ्ग (2-2-19) इति समासः ¦ स ॐ ममा सः, ` तृतीयाप्रखतीन्यन्यतरस्यास् (2-2-21) इति किकलप्यते
ऊर रणायपशो त्यी, tame इति सिद्धयति !
| कारक 115 (220)
L “ उत वितर्कबादा थग्रश्नसमुञ्चयपक्षान्तरपादपूरणेषु ” (चा.) ' उतालर्थ विकल्पे च ah प्रश्ने समुच्चये ।' इति वाड्मयाणेवः l वितर्के-- स्थाणुरयम् उत पुरुषः?। बाढार्थ--“अपि तरुट्यद्गजदन्त; परिणत उत Tad भिन्द्यात्? | प्रश्ने--उत दण्डः पतिष्यति ? । स मुश्चये---“खभावो azaga’? (किराताजुनीये 5-22); ` उत भीम उताजुनः? | पक्षान्तरे-- 'एकमेब बरं पुंसामुत राज्यम् उताश्रमः।? पादपूरणे--“स सवैलोकस्य शुभो भवत्युत ! | ' शुभं कमं करोम्युत!।
अप्यर्थ डपि-' धर्म नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मा5मिभवत्युत? (गीता 1-40)
“ किमेतदारण्यय्नुत ग्राम्यम् ? (qaqa) इत्यादिषु अस्य एबकारार्थ- कत्ममपि दृश्यते | आरण्यमेब ग्राम्यं किम् ? इति aa वाक्यार्थः।
उत fag इति समुदितं Forage बितर्कार्थकमिति ज्ञेयम् |
उत- अहो, अथवा उत--आहो इति समुदितमपि निपातद्वय ` | वतते। अस्यार्थस्तु--“उताहों इति सम्प्रोक्तं परिप्रश्नबिचारयो;! इति | प्रेदिन्यामक्तः। गौरयम्, उताहो गवयः? । 'यक्षी बा राक्षसी वा | बरुताहोऽसि सुराङ्गना ?। (महाभारते) | एवम्, उताहोखितू इति च विकल्पार्थको निपातसमुदायो वर्तते यथा-“....उताहोखित् स्वेन कायेन याति॥! (महाभारते) इति । (221)
SR उत् जन्मोच्चस्थभूषणे | तर्कोध्वविक्षणोद्योगविवाहत्याग [भासने] |
डत् विनाशकथनो द्भासविपर्यासबिछेखने |
हिसौत्सुक्योपदाशंसाऽसूयामाध्यस्थ [ea] साहसे | प्राबल्यतृतिनिर्देशदिग्योगे त्रतनिर्गमे ॥ ” इति क्षीरखामी |
जम्मनि-- उत्पत्ति (धनग्नुत्तिष्ठति ग्रामात्? | “यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणां क्षयि तत् फलम् ? (शाकुन्तले 2-13)। उदयः, उद्भवः |
उदरे -उत्तरः, उत्तमः। भूषणे--उत्त॑सयति। तर्के-उल्लेखः gata, उत्पश्यामः | sei -'उथच्छते मारम्-- उत्तान उत्क्षेपणम थ्ठलूखटम.| अवेक्षणे-- उदीक्षामहे। अपेक्षणम् इति केचित् । तदा-
रीदमेबोदाहरणम । उद्योगे-- उद्यम: विवाहे---उद्वाह:। त्यागे--उस्सगः। भासने -- उज्ज्वल; | विनाशे--उत्सननम् | कथन __उच्चारयति | अभ्यासे “कि 0 a eR IS 1. “समुदाङ्गम्यो यमोऽग्रन्थे ' (1-3-75) इति siaa यमधातोः कसैमिप्राये क्रियाफलेऽप्रन्थ विषये प्रयोगे आस्मनेषद्ं भवति। भार- मुच्चच्छते । सकमैकाद्यं भवति । ' इषगमियमां छः” (7-3-77)
इति शिति प्रत्यये छकार: ।
2, उलूखछमिति। अख उत्तू--खं यस्य तदू उलूखलम् इति वृत्तिः। परषोदरादित्वात् ' उत् ' इत्यर्योपसगेस्य अन्त्यवणैस्थाने “ल्” इति चर्णविपर्यासवर्णांगमौ भवत: ।
3. छिन उत उत् उ --इतीह पदच्छेदः | अभ्यासो नामाल द्विर्क्ति;। ८ प्रसमुपोदः पादपूरणे ' (8-1-6) इति “उत्? इत्यस्य पादपूरणार्थं द्विवेचनसिति ज्ञेयम् । सामर्थ्या च्छन्द्स्येवेयं द्विरुक्तिः ।
| | 117 नोदुदु हपसे दातवा उ (ऋक् 4-21-9) ! । विपर्यासे--उदूवेल: | विलेखने-- उत्किरति | हिंसायाम---उत्क्राथयति, उन्नाटयति, उन्मूलनम् |औत्सुक्ये-- उत्कण्ठा, 'उत्कः, FGR: उफ्दायाम्-- १उत्कोचः। शंसायःम--उत्कृ्टः, उत्सव: | “असूयायाम्--उत्कुरुते afa: | माध्यस्थ्ये-~-उदासीनः। साहसे--*उत्कुरुते कन्याम्; सहसा कामयते कन्यामिल्यर्थः। प्राबल्ये--उत्कट; कामः। तृप्त --- उत्क्ृतोऽयमन्नेन | निर्देशे--उद्देशः। दिग्योगे--उदीची दिक् । उदक् देशः कालो बा । त्रतनिर्गमे--उद्वीक्षणम्।
1, ` उत् ' इत्यस्मात् संसाधनक्रियावाचिनः, wat gael अवति,
' उस्क उन्मनाः ' (5-2-80) इति निपातनात् । उस्को देवदत्तः, उस्कः प्रवासी । उत्सुक इत्यर्थः ।
2. उस्कोचो नाम अन्याय्येन मार्गेण धनादिदानं धनप्रतिम्रहो वा तदेतदुच्यते उपदेति ।
3. अल तिलकेन “सूचने ' इत्युपादाय JII असूयाया एव qI- नमपि पर्योयशब्द: । क्षीरस्वामी तु सूजेऽसूयापदं आयुङ्क्त। बथा- मूल ada तिळकेन विवरणे क्रियमाणेऽपि, अल पर्यायपदेन विवरण- स्य तात्पर्य तावत्--'गन्धनावक्षेपण-- (1-3-32) इत्यत्र mea- शाब्दस्य सूचनार्थकत्वेन शाब्दविद्धि: विवरणात् अश च तद्धातुप्रयोगात् तदेव सूचनमिहासूयाशब्देनोच्यते इति ज्ञापनार्थमिति बोध्यम् ।
4, amà 'गन्धनावक्षेपण--' (1-3-32) इत्यादिना साहसिक्ये उत्पूर्वकस्य gagi साहसम् = अन्यायप्रदृत्तिः । '
उत्तरतः परार्थे--उत्तरः। क्कचित् महत्त्वार्थकत्वमप्यस्य दृस्यते | यथा--- TIAA: उदार: | अप्यथकत्वमप्यस्येति JERIA: | यथासम्भव- मुदाहरणान्यूह्यानि | “यदुद्वतो निक्तो यासि waa? (ऋक् 10-142-4)। “उदका च उद्वती च? । (222) “ उत्तरतः ” (तः) सक्तमीपश्चमीप्रथमावृत्तरुत्तरशब्दात् स्वार्थ5तसुच्प्रत्यय: ५ दक्षिणो- त्तराभ्यामतसुच (5-3-28) इति विधीयते। दिग्देशकालेषु गम्येषु प्रत्ययोऽयं विधीयते। सप्तम्यन्ते--उत्तरतो “ame बसति। उत्तरस्यां दिशि बसतीत्यर्थः | पश्चम्यन्ते--उत्तरत आगत: | उत्तरदेशादागत इत्सर्थः | प्रथमान्ते--उत्तरतो रमणीयम् | एवं कालवाचकत्वरमपि यथासम्भवमूहाम् |
अत्र बाचस्पत्ये उत्तरशब्दात् तसिल्प्रत्यय इति प्रतिपादितम् ; तत्तु भाष्यकेयटादिविरुद्वम्। 'उचरपञ्चात् |
1. “उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थ ' (5-1-118) इति स्वार्थ वतिप्रत्ययोउल । उद्वतः इति द्वितीयाबहुवचनम्--उद्गतानि इत्यर्थ; । छन्द्स्येवास्य प्रयोगः ।
2, 'छन्द्सीवनिपौ च वक्तव्यौ (वा-5-2-109) gee वार्तिके चकारेण SEMA व, वत्? इत्येतावपि प्रत्ययौ भवतः। लोके तु नैवमुपसर्गात् केवल्ञात् प्रत्ययः |
3. अक्ष “ पह्चयतसर्थेप्रत्ययेन (2-3-30) इति आमशब्दात् षष्ठी इति बोध्यम् ।
4, अन्न ' दिक्पूपद्स्य अपरस्य पश्चभावो वक्तव्यः आतिश्च प्रत्ययः ' (वा. 5-3-32) इति वार्तिकेन उत्तरपूजेस्य अपरशब्द्स्य पश्चभावे आतिप्रत्यये च रूपमेवमिति बोध्यम्। अस्य सञ्चुदायस्याव्ययस्व ज्ञेयम् ।
= (22 3) “ उत्तरा ” (त.) उत्तरशब्दात् दिग्देशकालेषु गम्येषु “ उत्तराञ्च ? (5-3-38) इति area: | स च सप्तमीप्रथमान्तयोमेवति। असर्वविभक्तितद्वितान्तत्वात् प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्याव्ययसंज्ञा | सप्तम्यन्ते यया--उत्तरा वसति। प्रथ- मान्ते-उत्तरा रमणीयम् | (224) “ उत्तरात्”? (त.) दिग्देशकालेषु गम्येषु उत्तरशन्दात् + उच्तराधरदक्षिणादातिः ! (5-3-34) इत्यातिप्रस्यये रूपमेबम्। “ तद्वितश्चासवेबिभक्ति:! (1-1-38) इत्यव्ययत्वम् । सप्तमीपञ्चमीप्रथमान्तेधवेवास्य प्रयोगः। उक्तराद्ः बसति, उत्तरादागतः, उत्तराद् रमणीयम्, इति क्रमेणोदाहरणानि। “ आते शुष्मा वृक्ष एतु RAATI अधरादू आ पुरस्तात्। ! (ऋक् 6-19-9) | (225) “ उत्तरात्तात्” (त. नि.) छन्दसि ' उत्तरात्’ इत्यन्ययात् परतो बाहुळकात् तातिम्रस्यये निपातल्लेनाब्ययसंज्ञायां रूपमेवम् | ' सप्त वीरासोऽवरादुदायन् अष्ट उत्तरा-
ज्ञात् समजग्मिरन्ते। ” (ऋक्. 10-27-15) |
(226) “उत्तराम्? (त. नि.)
“ उत्? इत्यस्मात् उत्कर्षार्थ RPA तदन्तात् आमुप्रत्यय च रूपमेबम्। उत्तराम् = अतिशयितोत्कर्षण, इत्यर्थः । ' उदेनम् उत्तरं नयाग्ने घरृतेनाइतः ' (यजुः तै. सं-4-6-3-1)। एवम् उत्तमाम् इत्यप | निपातावेतौ छान्दसौ ।
(227) “ उत्तराहि’? (त.)
प्रथमासप्तम्यर्थ यो: उत्तरशब्दात् दिग्देशक्ालविषये, ' उत्तर ` (5-3-38) इ्याहिप्रत्ययः। उत्तराहि रमणीयम्, उत्तराहि बमति। औत्तराहः इत्यत भवार्थे Ben: ' उत्तदाहन् * (बा, 4-2-104) इत्या हन् प्रत्ययः । “उत्तराहि वसन् रामः समुद्राद् रक्षसां पुरग | ' (AÈ: 8-107) । अत्न ' अन्यारादितरतेदिक्छन्दाञ्चूततरपदाजा हवये ! (2-3-29) इत्यनेन आहिप्रयययोगे समुद्रशब्दात् पञ्चमी इति वोध्यम् |
(228) “ उत्तरेण”? (त.)
उत्तरशब्दात् , 'एनबन्यतरस्याम् अदूरेऽपश्चम्याः' (5-3-35) इति प्रथमासप्तमी समर्थात् एनप् प्रत्यय: | तस्य चासवविभक्तितद्वितत्वात् तदन्त-
= 12]
स्याब्ययत्वम् ‘afda हिमवन्तम्, उत्तरेण' पारियात्नम' (भाष्ये (6-3-109) । उत्तरेण रमणीयम् । “ तत्नागारं धनपतिगृहादुत्त रेणा- स्मदीयम् ? (मेघसन्देशे 2-12) | (229) 4८ उत्तरेद्युः n (त.) उत्तरस्मिन् अहनि--इल्यर्थे, ' सद्यः परुत् परारयैषरमः परेथव्यद्य १4युन्येदुरन्ततरेथुरितरेद्ुर रे व॒रघरेथरुमयेदरुन्तरेथ्ुः ' (5-3-22) इति निपाते । उत्तरशब्दात् , ' पूर्वान्यान्यतरेतरापराधरोंभयोत्तरेभ्य gg- सुच्? (वा. 5-3-22) इति एद्युसुच्मत्यय: | स्वभात्रादयं अधिकरण- स्मक्तिप्रधान: । उत्तरेधुः = आगामिदिने । (230) ; “ उदकम् ” (सा. ग.)
अस्य क्केदोऽर्थः | साक्षाअभृतिपु (1-4-74) यणे एवं पाठादस्या- व्ययत्वस् । कृञ योगे गतिसंज्ञा, तेन ' कुगतिप्रादयः ! (2-2-18) इति समासे, ल्यपि उदकंकृत्य इति aqua । गतिसंज्ञासंनियोगेन उदकशब्दस्य , मकारान्तत्वमपि गणपाठसामर्थ्यादिति बोध्यम् । ' अग्नौकृतामथ हुते Bee ` दाशाबा्कते विहसनेकृति पद्मिनीनाम 1? (गणरः्नमहोदधौ ) | गतिसंज्ञायाः
पाक्षिकत्बात् पक्षे समासो न। तेन उद॒कं कृत्वा इत्यपि भबति । ' साक्षात्प्र-
1. अत्र 'एनपा द्वितीया? (2-3-31) इति पारियातशब्दस्य द्वितीया ।
122 डप
मतिषु च्व्यर्थवचनम् ? (वा. 1-4-74) इति वचनात् उदकक्रत्य इत्यत्र i- मङ्किन्नमिदानीं विक्कित्त्य इत्यर्थो ater: |
(231)
“Sq सामीप्यदाक्षिण्यप्रजनारम्मभेदने |
उत्कोचाराधने ज्ञानावज्ञाप्रस्तावशिक्षणे॥
भोगाभोजनसादृऱ्यभूषालिल्लनगहणे |
सान्त्वनानुग्रहत्यागापकारे यज्ञकमणि ||
यत्नच्छायारहोभाषा विरामोद्वाह लेपने |
औद्वत्येञङ्गीकृतौ युक्तावाचान्तावासने बलौ |
लिप्सासम्पर्कगुद्मेषु ृशाध्याहारतरकृते | ”
[उ. ग, क. प्र.]
सांमीप्ये--उपदौकते, उपसर्पणम् , 'उपत्यका, “उपकुम्मम ,
TWA: ॥ दाक्षिण्ये--उपरुच्यते | प्रजने--उपसर्या गौः, गर्भग्रहणे
l- snfri त्यकन् भासन्नारूढयोः' (5-2-34) इति आसन्नार्थे वर्तेभानात् “ उप ' इत्यस्मात् त्यकन्प्रत्यय: । अलेद्मवर्घेयम्। अल ‘aq? इति उपपर्गप्रतिरूपकम् ; न तु उपसर्गः । क्रिपायोगाभावात् । अस्य च स्तरादिषु पाठादव्ययस्वमिति बोध्यम्। ' उपत्यकाऽद्वेरा- सन्ञा--' इत्यमरः। आपरन्नभूमालेऽपि भट्टिः प्रायुङ्क्त-यथा -- ‘agaaa हमी ' । (5-89) इति ।
2. कुम्भस्य समीपे उपकुम्भस्। “ अव्यय विभक्तिसमीप › (2-1-6) इत्यादिना सामीप्येऽन्ययीभावसमालः। अदन्ताब्ययी- भावत्वात् ' नाग्ययीभावादुतोऽस् _ त्वपञ्चम्याः ' (2-4-83) इति सुपः अमादेशः। 'अमि पूर्व: ' (6-1-107) इति पूर्वरूपम् * अव्ययीभावश्च ? (1-1-41) इति समुदा यस्याब्ययर्वम् |
g 123 प्राप्तकालेल्यर्थ: | आरम्मे--उपक्रम:, उपज्ञा, उपाकर्म | भेदने--उपजाप: | उत्कोचे--उपदा, उपचरति । आराधने--उपतिष्ठते सूयम् , ' आग्नेय्या आगनीभ्रनुपतिष्ठते' । ज्ञाने--उपलब्धिः | अवज्ञायाम--उपेक्षा, उपह- सति। प्रस्तात्रे--उपक्षिपति, उपन्यासः, उपोद्वातः, उपोद्वार; । शिक्षणे “उपदेश: । भोगे--उपभुङ्क्ते । अभोजने--उपृबासः। MÀ- उपमा, उपपातकम्, उपदेब:, उपधातुः | भूषायाम्. 'कन्याम्नुपस्कुरुते | आलिङ्गने--उपग्हति | गहणे--उपालम्म; । सान्त्वने--कमकरान् उपवदते, उपसम्भाषणम् | अनुग्रहे--उपरोध:, उपकार: । त्यागे-- उपहरति | अपकारे--उपद्रवः, उपाहतिः । यज्ञक्मणि--उपाकरोति पशुम। A उपास्कृषातां राजेन्द्रावागमस्येह मा त्रसीः ॥ ! (भट्टिः 8-119)एधोदकस्योपस्कुरुते । छायायाम्-- उपराग; । रहोभाषा- याम--परदारान् उपवदते | विरामे--उपरम: | उद्दाहे--कन्यामरुपयच्छते। लपने--उपदेख्ि । औद्रत्ये-उपट्टन: । अन्गीकृतौ --उपेल, अम्युप- गम: । युक्ती__उपपत्तिः । आचान्तौ अप उपस्पृश्य । आसने. उपविशति । बलौ--उपहार: | लिप्सायाम्--उपयाचते । सम्पर्के--
रथिकान् उपतिष्ठते, भक्तकरो लबणेन mag । ge
1. अल, ‘aqa? (वा, 6-1-137) इति ganm: ।
2. ‘ana प्रतियत्न--' (6-1-139) इति सुडागमः। यस्न: = प्रतियत्नः, गुणाधानमिति यावत् ।
उपहरः। मृशे-उपक्षीण:, 'उप RÄ हरेगुणाः, “न भबान् अनु रामं चेद् उप श्रेषु वा ततः? (भट्टिः 8-86)! अध्याहारे-_(उपस्कृतं वाक्यम् | बैकृते__उपस्कृता: प्रकृतयः, *उपस्कीर्णमुख: |)
हीन-पश्चाद्भाव-उद्योग-व्याप्ति-मारण-मरण-अनुकम्पा-वीप्सादयो उप्यर्था अस्य अन्धेषु निर्दिष्टाः |
हीने--उप ag न ते वृत्तं कथं रात्रिञ्चराधम ! |? (भट्टि-8-87) | पश्चाद्भावे--उपेन्द्रः। इन्द्रस्य पश्चाज्जात इव्यथः | उद्योगे उपभृत्। एव व्याप्त्यादिष्वपयर्थेषु यथासम्भवमुदाहारयम् |
यत्त वीम्सार्थे ' देवंदेवमरुपचरति! इति वाक्यं वाचस्पत्य उदाहृतम् ; तचचिन्त्यम्। aa ' नित्यवीप्सयोः (8-1-4) इति देवशब्दस्य द्विवचनात् , ' उक्तार्थनामप्रयोग: ? इति न्यायेन “उप” इत्यस्य वीष्साद्योतकत्वाभाबात् |
1. aa, -उपोऽधिके च ' (14-87) इतिः after वतेमानस्य ‘a’ इत्यस्य कमेप्रवचनीयसंज्ञायाम् , ' यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं aw सप्तमी ' (2-3-9) इति पराधेशब्द्स्य सप्तमी ।
2. wa,‘ उपात् प्रतियरनवेकृतवाक्याध्याहारेषु च? (6-1. 139) इति बाक्याध्याहारे सुट् । ` उपस्कृताः प्रकृतयः? इत्यन्न तु वैकृते सुट् । वैकृतम् = विकारभाकश्वम् |
3. अल, “हिसायां प्रतेश्च' (6-1-141) इति सुडागमः। हिंसाऽप्यल्ल वैक्कतकारणमिति, 'उप' इत्यस्यालाथेसंग adea ।
4. “उपोऽधिके च' (1-4-87) इति हीनार्थे वर्तमानस्य ‘aq’ इत्यस्य कमेप्रवचनीयसंज्ञा याम् , ' कमेप्रवचनीययुबते द्वितीया (2-3-8) इति श्रशब्दस्य द्वितीया ।
उपचतुरम् 125 अतश्च, ' उपोप मे परामृश! (ऋकू 1-126-7) इत्येव वीप्सायामुदाहरण भवतीति ज्ञेयम्। अत्र च, 'प्रसञ्नुपोदः TAA’ (8-1-6) इति पादपूरणे उप इत्यस्य द्विवचनम् | एतदेवात्र वीप्सेत्युपचरितमित्यास्ताँ तावत् ।
अनुकम्पायाम- 'उपडः - उपकः - उपियः - उपिलः - उपिकः-उपे- न्ददत्तक: | (232) “ उपचतुरम् ”” (शरत्.) चतुणां समीपे उपचतुरम्। “अव्ययीभावे शरठाभृतिम्यः! (5-4-107) इति समासान्तष्टच् । waa उपचरसम् , उपविपाशम् , उपशरदम् , उपानसम् , SAZA, इत्यादिष्वपि प्रक्रियोह्या | उपजरसम् इति। अत्र जराराब्दः रारत्प्रभृतिषु पठ्यते। तस्य “ जराया जरस् अन्यतरस्याम्? (7-2-101) इति जरसादेशः |
1. अनुकम्पित उपेन्द्रदत्त इत्यर्थे, 'प्राचासुपादेरडज्युची ' (5-380) इति अडचवुच्परत्ययौ भत्रत:। प्रकरणात् , 'ठाजावावूध्च द्वितीया दः? (5-3-83) इति द्वितोयादूच ऊध्वंभागस्य कोपः। अडसप्रत्यये उपडः इति सिध्यति। gad तु ' युवोरनाकौ ' (7-1-1) इश्थकादेशे उपकः इति भवति। “घनिळचौ a” (5-3-79) इति maad, “आयनेयी--' (7-1-2) इत्यनेन यथासम्भव इयादेरो च उपियः इति भवति | Aña इलच्प्रत्यये उपिकः sad तु उपिकः इति भत्ति । विम्तरस्त्वस्यत्रेलालमत् ।
126 उपसि (233) “ उपरि” (त.)
a4 ऊर्ध्वे ऊर्ध्वात् इत्यर्थेष whaa “ उपर्युपरिष्टात् * (5-3-31) इति सूत्रे निपातनात् प्रकृतेः उप इत्यादेशः रिहम्त्ययश्च | ऊर्ध्वकाले, देशे बा इत्यर्थ: | प्रायोज्यमधिकरणशक्तिप्रधान: । ` नीचैगच्छ- त्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण? (मेघसन्देशे) | * उपर्युपरि लोकम | अन्न, “ उपर्यप्यपसः सामीप्ये (8-1-7) इति द्विवचनम्॥ उमसतसोः कार्या धिक्युपर्यादिषु तरिषु |! (वार्तिकम् 2-3-2) इति द्वितीया।
(234) “ उपरिष्टात् ” (त.)
wed, ऊर्ध्वात् , wel, इत्यर्थे * उपर्जुपरिष्टात् (5-3-31) इति निपातनात् ऊध्वैशब्दस्य * उप ! इत्यादेश:, रिष्टातिल्प्रत्ययश्च | * उपरिष्टाव प्रतिष्ठन्ते | औषरिष्टः। अत्र भवार्थेडणि 'अव्ययाना ममात्र ? (बा. 6.4-144) इति रिलोपे आदिवृद्धौ च रूपम् ।
(235) “ उपसि ” (नि.)
समीपार्थकमन्ययमिदे छान्दसम्। ` आसीन saii क्षिणाति' (ऋक् 10-27-3)।
क ee iid ORR मीन लख्ख
2 127
(236)
“ उपांशु ” (ख.) अग्रकाशोचारणरहस्यादिष्वयं प्रयुज्यत | अप्रकाशोच्चारणे--* जपतः सदा जपञ्चुपांशु वदनममितो विसारिमि:| ? (किरात. 12-8) । रहस्ये-- उपांशु बधः । ' उपांशु वचः ' इत्यादिषु उपचारात् अप्रकाशोचारणाथकत्वं ज्ञेयम्। Aye वाच्यलिङ्गः | मौनादर्थेषु उपचारात् प्रयोग: | Tg अनुष्ठेयो यागः उपांशुयाजः | यज्ञङ्गत्वात् ` उपांशुयाजमन्तरा यजति? इति कल्पद्वत्रकारवत्रनप्रामाण्यात् प्रयाजादिशन्देष्विब अत्रापि कुत्व नेति बोध्यम्।
(237)
“ उपाक्षम् ” (अन्ययी,) ` अक्ष्णः समीपे उपाक्षम् । “ कूलतीरतूलमूलशालाक्षसममव्ययी भाते ! (6-2-121) इत्यत्र “ अक्ष ! इति निर्देशात् समासान्तष्टचपरत्ययोऽत्रेति ज्ञेयम् अन्यथा ' प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्णः? (कैयटे 3-2-115) इति नियमात् a अत्र: दुर्लभः | (258) “ उपाजे ” (नि- ग.)
दुत्रलस्य बलाधानरूपेऽ्धे ' उपाजेऽन्वाजे ? (1-4-73) इत्यन्न निपातनात् अव्ययमिदं कृञि परतो विभाषा गतिसंज्ञां लभते। यदा गतिसंज्ञा,
128 उभया
तदानीं ' कुगतिप्रादयः? (2-2-18) इति समासे, ल्यपि ' उपाजेकृत्या ' इति सम्पद्यते। यदा तु न गतिसंज्ञा, तदा “ उपाजे इत्वा ? इति व्यस्तमेब । उपपूर्वकस्याजधातो: कप्रत्यये बाहुलकात् , निपातनादू वा वीभावाभावः * खरादिनिपातम्--' (1-1-37) इत्यव्ययसंज्ञा | इदे च विभक्तिप्रतिरूप- कमिति केचित् |
(239) ~% उभयतः 7 (त.)
ankaa (वा. 5-4-44) सावैविभक्तिके तसिप्रत्यये, तडितान्त- मिदमन्ययं सम्पद्यते | उभयस्मात्। इति JAAT: | उभयतः कृष्णंगोपाः? FAA “उभसमतसोः कार्या धिक्युपर्यादिषु लिए । ' (वा. 2-3-2) इति द्वितीया |
(240) é उभयद्युः n (त)
« उमयोरहो: ” इत्यर्थ उभयशब्दात् ` युश्चोभयाद् बक्तव्यः? (बा. 523-22) इति द्युप्रत्यय: | असप्रविभक्तितद्वितान्तत्वादव्ययत्बम.। ' योऽन्ये- दरुभयद्युरभ्येति | (अथव. 1-25-4) | प्रायशछान्दसोञ्य़म् |
(241) “gaat” (तः)
' उभया? इति प्रकारवचनार्थ उभयशब्दात् छान्दसे आञ्परं यये
रूपम् | ' वृहस्पतिवे उभया न BAIT ॥! (ऋः 10- 108-6) ।
N 129 (242) 4 उभयेद्युः ” (त.)
* उभयोरहो: ! इत्यर्थे उभयशब्दात् “ पूर्वान्यान्यतरेतरापराधरोभयोत- रेभ्य एद्ुसुच्' (वा. 5-3-22) इति एद्युसुच्मत्ययः । “सब: परुत--? (5-3-22) इति aa एवं निपात्यते। ` अम्निहोत्रमुभयेद्युरहर्यत (ऐतरेयन्राह्मणे 5-29) |
(24) “उम् ” (चा.)
कोपादिस्वर्थेषु अव्ययमिदम्। ‘aq रोषेऽङ्गीकृतौ चापि प्रश्ने$प्यव्ययमुच्यते |) इति वाडूमयाणवः | कोपे-- उम्, सैबास्मि तव प्रिया/ | अज्गीकृतौ--* उम् , एवमेतत् ? । प्रश्नादिषूह्यमेबम् |
स्मृतिप्यसयार्थत्वेन क्कचिद् पठयते। वेदेषु निरर्थकोऽपि पठयते | क्रोधबर्जितेऽपि प्रयुञ्यतेऽयमिति शब्द्रल्नाबली |
(244) 4८ उररी ” (ऊर्यादि ६ )
खीकाररूपार्थे ऊर्यादिषु पठयते | sat योगे गतिसंज्ञायाम ल्यपि उररीकृत्य इति सम्पयते । ' इति काल्पनिकं मेदमुररीकृत्य--'
` (साहिल्यदपणे) aens क्कचित् पठयते | कुत्रचित् उरुरी ` इति अस्यानुपूर्वी दृटा । अनुकरण-भृशार्थ-शब्द-प्रदंसादयोऽ्यर्था अस्य
130 ज्या निर्दिष्ट '--निपाताइ्चेति ते त्रयः। अनेकार्था: स्मृताः प्राज्ञ: पाटस्तेषां निदशनम् ॥ ? इति वाक्यपदीयमत्नानुसन्धेयम् | (245) “ उरी” (ऊर्यादिः) खीकारविल्ताराथर्थेषु ऊर्यादिषु पठयते | “उरीकृत्यात्मनो देहं राज्य- मस्मै न्यवेदयत् ॥ ' (रघु. 15-70) । उत्तरत्र “ऊरी? इति पटयमानस्यैद पाठमेदोऽयम्। (246) “ gett”? (ऊर्ादिः) ‘seh इति परै (241) व्रिठिखितमत्रानुसन्वेयम्। द्विरूपकोशादिषु उररी, उरुरी? इति द्वेधा पाठात् अयमपि ऊर्यादिरिति केचित् । (247) “ उर्विया ” (ख.) “विस्तरेण? इत्यर्थ छान्दसोऽये स्त्ररादिषु द्रष्ठव्य:। * ऋतावाजस्न उर्विया विभाति | (ऋक्. 2-35-8) | (248) “gq” (स्तर.) प्रातःकाळाये स्त्ररादित्वाद-यवत्वम् ।. यद्यपि स्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्ग- योरपि उषइ्हाम्दो वतते। तथापि “ उषातनो वायुः? इत्यादिषु स्थलेषु
= 131 “ सायंचिरंप्राह्वे प्रगे5व्ययेभ्य:---! (4-3-23) इत्यनेन भवार्थे ट्युल्प्रल- onal स्वरादित्वेनाव्यलमपि, इति बोध्यम् ।
(249)
“gmg” (साक्षात्)
साक्षात्मब्ृतिगणे (1-4-74) पाठात् उप्णरान्दस्य मान्तश्वम, च्विप्रत्ययार्थ गम्ये गतिसंज्ञाविकल्पर्च । तेन गतिसंज्ञायां समासे, उष्णंकृत्य इति सिध्यति | यदा तु यतिसंज्ञा न, तदानीं उष्णम् कृत्वा इत्येव | साक्षात् च्विप्रत्ययस्थले तु उष्णीकृत्य इत्येव, नात्र गतिसंज्ञा। ' उष्णं कृतोऽसि वशेकृद् अमाङ्दास्ते । ! इति वर्धमानः (पु. 140)।
(250) “zg” (चा.)
"उ+ ह् ' इ्यव्ययद्रयसमुदायोऽयं चादिपु द्रष्टव्यः | सम्बोधन- अवधारणावस्याथों । एवम्, ` उहह ' इत्यपि सम्बोधनार्थकमन्ययं निपात- समुदायरूपं चादिष्वेव द्रव्यम् |
(251) ag” (स्व) : वाक्यारम्म-सम्बोधन-रक्षा-दयादिष्क्थेपु खरप्रतिरूपकमिदमव्ययम् | यथासम्भबं प्रयोग उन्नेयः । ५ उञच् ' इति पूर्व विलिखितस्थ जितो&ब्ययस्य स्थाने अयमादेशतयापि क्कचिद् भवति । विस्तरस्तु तत्रैव Reg: | निषेधो- ऽप्यस्यार्थः । यथा- “छ ऊषरे बीजं aga’ इति |
या — ee
132 ऊरी (252) |
८८ ऊम् ” (a I 3 )
रोषोक्ति-प्रश्न-निन्दा-स्पर्धादिषु निपातोऽयं aR दरष्टव्यः | din विकारवचनेऽणि नाटकादिषु प्रयुज्यते | यथा--* ay’ नाहमेवं जानामि ? इति ।
RS बा लटक लकी सकल बह
(253)
“ उररी” (ऊर्यादि:)
अङ्गीकारविस्तारादिषु ऊर्यादिगणे द्रष्टव्यः । “उररी ? इत्मस्यैव दिरूपकोशादिषु एवमपि पाठः। ' ऊरुरी’ इत्यपि वाचस्पत्यादिषु
पठयते | तत्राप्येवमेवार्थः।
(254) “gA” (ऊर्यादिः) अङ्गौकार-विस्तार-दाढर्थादिष्व्षेषु ऊर्यादिषु द्ष्टन्यमिदम् | यथा-- ‘aged कुराळमखिलं जेतुमादीन् अरातीन्--।? (श्रीस्तुतिः) अत्र ˆ विसतारार्थऽस्य दृत्तिः। ५ तदूरीकृत्य कृतिभिः? (माघे 2-30) 3a तु अन्नीकारोऽर्थः । केचित् अनुकरण-शब्द-प्ररांसादिष्वभ्यसुं पठन्ति ।
प्रयोगा यथायथमुन्नेयाः ।
. 1
= 133
(255)
“aag” (स्व.) ऊर्ध्वदेशरूपार्थडधिकरणशाक्तिप्रधानकमन्ययमिदम | यद्यपि ऊध्वेथा, HAN, Hees: इत्यादिषु स्थलेषु शब्दो5नव्ययो$प्यकारान्त: पठथते 'ऊध्वे!? इति; तथापि मकारान्तमप्यव्ययं * उध्बे प्राणाः ह्युतक्रामान्ति--! (मनुस्मृतिः) इत्यादिप्रयोगबलादध्यवसीयते । क्कचित् भाविकाळपरताऽप्यस्य प्रकरणादिना गम्यते । यथा--* इत RAAE भक्त्या रमाकान्तपदाचनम् ! इत्यादिषु |
(256)
“ऋ” (खः) सम्बोधन-गहंण-बाक्यविकार-परिहासादिषु खरप्रतिरूपकमिदं खरा- दिषु द्रष्टव्यम् । मन्तरस्तोभवचनेऽपि मन्तरशास्ततेष्वयं प्रसिद्धः । एकाञ्निपात- त्वात् प्रगृह्यसंज्ञायाम्, ` ऋ ऋतधामन् | ? इत्यादिषु स्थलेषु प्रकृतिभाबः।
(257)
“RA” E.)
“ऋच स्तुतौ? इत्यस्मात् ' तुमर्थे सेसेनसेअसेन् (3-4-9) इत्यादिना भात्रे कसेनग्रत्यये, कित्त्वाद् गुणनिषेधे च रूपमेवम् । “प्र ब मान्मान् ऋचसे नवानि? (ऋक्. 7-61-6) | ` कृन्मेजन्तः ? (1-3-39) इति अव्ययश्वमस्य |
(258) “aq” (चा.) वेदेषु प्रसिद्धोञ्यमनव्ययः शब्द: । लोके सत्यार्थेडव्ययमिद मान्त चादिषु द्ष्टन्यस्। क्रतम्भरा > प्रज्ञासंपादकनाडीविशेष:, नदीविशेषश्च । केचित् तु लोकेऽपि मेबलिज्लकत्वमत्याइ:; तदानीं ऋतं भरतीति * ऋतम्भर: ” gaa "सज्ञायां भ्रतू--! {3-2-46) इत्यादिना ख्ये, अजन्तत्बेन मुमि रूपस्य साधुत्वं ज्ञेयम् | (259) “ ऋतुथा ” (त) ऋतौ ऋतौ इत्यर्थ, अविहितोऽपि थाल्प्रत्ययो agent छन्दसि भवति | तद्धितान्तत्बलक्षणप्रयुक्तमिदमन्ययमिति बोध्यम। “याते गात्राण | ऋतुथा इणोमि? (ऋक्. 1-162-19) | ' ऋतुशः ' इत्यत्र ` बहल्पार्थात् झसू कारकात् अन्यतरस्याम् ! (5-4-42) इति genera: । ' शस्तसी ' इति मरादिगणपाठात शस्प्रलयान्तस्याव्ययत्वम् | ` यद् भविष्यम् ऋतुशो देव- यानम्? (ऋक्. 1-162-4) | एवमन्यत्राप्यूह्वम् | . (260) e कराते” (स्व.) «विना, वर्जनम्” इ्यर्थेडब्ययमिर्दे स्वरादिषु द्रष्टब्यम् | “ अवेहि मां Aà तुरज्ञमात---! (रघु. 3-63) । अत्न, | अन्यारादितर्ते-? (2-3-29) इति पञ्चमी । “शक्तोञ्न्यः सहितुं वेगम्नृते देवें पिनाकिनम । ! (भारते aaah) इत्र द्वितीया तु आपेष्वात् समाधेया। अत्य Riard-
RIE 135 कत्बात् ' प्ृथग्विनानानाभिस्तृती याऽन्यतरस्याम् ? (2-3-32) इति योगवि- मागेन प्रकृतस्थले द्वितीयापि साधुरिति कश्चित् । योगविभागे प्रमाणपद्भा- वेडएि विनार्थकस्य ' क्रते? इत्यस्यापि स्वरूपग्रहणस्थले प्रहणे प्रमाणाभाव
इति शास्त्रस्थितिः |
क्रतेकर्मम् इति वाचस्पत्य उपात्तम्। तस्यायं भाव:-- कम
वर्जयित्वा ! इत्यर्थेव्ययीभावसमासे बाहुलकात् MAFASIA: | “ये कर्मणः क्रियमाणस्य मह ऋतेकममुपाजायन्त देवाः? (ऋक्. 10-55-6)। (261) “ ऋक '' (स्वर) सल्य-वियोग-शीध्र-सामीप्य-लाघबादिध्र्यषु स्वरादिषु पठथते। सध्ये- c वदन्ति विद्वांस: ? । वियोगे--' कि स ऋधक् कृणवद् यं सह- ay—’ (ऋ, 4-18-4)। अत्र पृथक्करणमर्थः | शीत्रे--* ऋधग् गच्छति मारुतिः? | सामीप्ये--* ऋधग् यतो अनिमिपे रक्षमाणाः? (ऋक्. 6-1-3)। एवमम्येष्व्यर्थेषु प्रयोगा ऊद्या: | समृद्विरप्यस्याथत्वेन क्वचित् पठयते। (262) 6८ RE ty (ख.) हविर्दाना्थे ' बषट्? इत्यादिवत् इदमप्यव्ययमिति तिलकतृत्ती इस्यते |
= 36 एकत्र
(263)
“a” (नि.)
वाक्यारम्मेऽयं निपात इति केचित्। “ऋ वाक्योपक्रमे त्राणे ! इति वाङ्मयाणवः । ' निन्दाभययोरपि ! इति शब्दरत्नावली । मन्त्रस्तो- भवचनेऽपि दृश्यते |
(264)
“a” (नि.)
देवमातरि, दैत्यखियां, भुवि, भूधरे च रूढोऽयं निपातः। प्रयोगो gia: | एकाक्षरकोरेषु पठघते । केचिदमुमेव दीर्घान्त पठन्ति |
(265)
“छ” (नि) स्मृति-असूया-अनुकम्पा-सम्बोधनादिषु निपातोऽयम्। “ए स्म्रृता- बप्यसूयाऽनुकम्पाऽऽमन्त्रणहृतिषु ! इति वाइममयाणवः | यथासम्भव॑ प्रयो- गा उन्नेया:। सम्बोधने--' ए! इतो भव! ।
(266)
“एकत्र” (त)
' एकस्मिन् ? इत्यर्थं स्वनामसंज्ञकत्वादेकशब्दात् ' सप्तम्याखळू ! (5-3-10) इति त्रन्प्रत्ययः । प्राग्दिशीयत्वादस्य विभक्तिसंज्ञायाम् , ४ तद्वितश्चासविभक्तिः (1-1-38) इत्यव्ययसंज्ञा |
= 137 कालत्राचक्रखे तु | संर्वैकाम्यकियत्तद: काले दा? (5-3-15) इति दाप्रत्ययः । एकदा-एकस्मिन् काले इत्यथः। “--त्यैकत्र करे रश |? (मनु. 5-136) |
(267)
“ एकपदे ” (चाः)
'मद्यः, तुल्यकाले, अकस्मात्! इत्याबर्थपू निपातोऽयम्। 'कथ- मेकपढे निरागसं जनमाभाष्यमिदं न मन्यसे॥ (रघुः 8-48) । “स्यात् तत्क्षण एकपदम्' इति विश्वकोशात् gard शब्दखरूपमिदमिति शब्दकल्पदुमः । दिलकादिभिस्त चादित्वमुररीकृत्य एदन्तमव्ययमिति त्यास्यातम् ga त्वव्ययं aAA स्याद् एकपदे ईति।! इति बाङ्मयाणवो श्यत्रैवानुकूल: |
अल्लेदमबघेयम्---एक: पाद: साधनं यस्मिन् प्रहरणे इत्यर्थ द्विदण्डबा- दित्वात् (5-4-128) समासान्ते AÀ, तस्य भसंज्ञकत्वात पादशब्दस्य gala, ' इच् ! (ग. सू: 2-1-17) इति वचनात् अव्ययीभावसंज्ञायामन्ययत्वम् ८ एकपदि ' इत्यस्य शब्दस्य यद् बोध्यते--तत् अव्ययमन्यत्, भिन्नार्थ- कमस्मात्--इति |
(268)
“ एकपरि ” (अ.) एकेन विपरीतं वृत्तमित्यर्थ 'अक्षशलाकासंख्या: परिणा' (2-1-10) इति संख्यावाचक एकशब्द: परिणा समस्यते । अत्ययीमात्रसमासोऽयम् |
138 : az
“कितवष्यवहारे च ! (वा. 2-1-10) इति वचनात् कितवाभिसस्धिकब्य- बहार एवायं समास: | AAMA प्रसिद्धोऽयं शब्द: | एकस्याः संख्याया अन्यथा पातने यते जयापजयौ विपरीतौ वृत्ती इत्य; |
| (269) 4 एकान्तम् ” (तिः) | एकोऽन्तो यस्य तत् एकान्तम् । गणरत्नमहोदधौ तिष्टदगुगणे f
उपात्तोश्यम् | प्रथमेकवचनान्तत्वेमेव सर्वास्वपि विभक्तिषु, सर्वेषु च वचनेष्वस्य प्रयोग इत्यतोऽयमन्र तिष्ठद्गुगणपाठेन निष्पादित इति ज्ञेयम् |
(270) “ एतहि ” (त.) अस्मिन् काले, इत्यर्थ इदंशब्दात ' इदमो हिंद! (5-3-16) इति ferme, ' एतैतो रथोः ' (5-3-4) इति प्रकृतेरेतादेशे च waft इति anadi “एतहि बर्हिणं कालः--? | || (271) | “aa” (चाः)
अवधारणनियोगानवक्दरपिप्रभ्त्यर्थेपु चादिषु पठयते । अवधारणे--- ग “त्वमेव देव जानासि?। नियोगे--' अद्येवाबां रणमुपगतौ--!। अनव-
क्द्पौ-- चैत्र ! क्वेव! Read? औपम्योग्रेक्षावाक्यपूरण-एवमर्थेप्वपि
in 1. ` एवे चानियोगे- (ar. 6-1-94) इति पररूपमन्र |
| | 139 दश्यते । औपम्ये--' श्रीस्तवेब मेऽस्तु । उत्पेक्षायाम--' तममे
मेना दुहितुः कथञ्चिद् वित्ाहदीक्षातिलकं चकार ' (कुमा- 7-24) I तमेव = मनोरथमिव, इत्यर्थः। बाक्यपूरणेऽपयेवमुद्ाहरणीयम्। “ एवौपम्ये नियोगे चावधारे वाक्यपूरणे। भत्ेदव्ययमाचारनियोगे च विनिम्रहे |? इति बाङ्मयाणेवोऽनन ज्ञेयः । cam तु-“एबा न इन्द्रः (ŒF 4-33-7) । अल ‘Amam च' (6-3-136) इति दीत्रे- इछान्दसत्वात् | एवकारक्रिविध: --विशेष्यसंगतः, विशेषणसंगतः, क्रियासंगत श्वेति
अत्र विशोष्यसङ्गतस्यान्ययोगव्यवच्छेदोऽर्थः। यथा-_'पार्थ एव धनुधर? त्यत्र पार्थान्ययोगव्यवच्छेदबोधनात् । विशे$णमंगतस्य तु अयोगब्य- बच्छेदोऽर्थः | यथा-- शङ्ख: पाण्डर एव ' अस्यत्र शङ्खे पाण्डरत्बायोग- व्यवच्छेदरवोधात् । एवं क्रियासङ्गतस्यात्यन्तायोगत्यवच्छेदो ऽथः | सम्भ- वाभिप्रायके ‘ale सरोज भवत्ये? इत्यादौ, सरोजे नीलव्वात्यम्तायोगो व्यवच्छि्यते--इति वेयाकरणैरुद्घुष्यते । -दीधितिकारम्र भृतयस्तु अन्ययोगव्यवच्छेदमात्रमेवकाराधैत्वेन स्वीकुर्वन्ति ; इतरयोरथयो; क्षोदे कृते नियुक्तिकत्वादित्यन्यत्र विस्तरः |
“बिशेणविशेष्याम्यां क्रियया च समन्वितः |
अयोगे योगमपरैरत्यन्तायोगमेव च ॥
व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेकतः |”
इति अधिकरणचिन्तामणि (231 छोकव्याख्यायाम् ) समुद्त्रृतश्लो-
कोऽत्रावधेयः |
= 40 am,
(272)
“ एवम्” (चा.) निश्चयाङ्गीकार-प्रकार-प्रकृतपरामझो पदेश निर्देश -इवार्थाक्तपरामरीवार्थेषु afg पठितोऽयं निपातः । निश्चये--* एवमित्य यदात्थ त्वम्? | अङ्गीकारे एवं FA: | प्रकारे-- एवं कुरु | प्रकृतपरामशैँ-- एवं वादिनि देवों? (कुमार. 6-84) | उपदेशे _- एवं पठ । निर्देश--एवं ताबत्। इवार्य--यथा- sÀ} fasa अभिरिब विप्र इत्यत्राथः । उक्तपरामरी--' एवमादीन् बिजानीयात् प्रकाशांलोककण्टकान् ? (मनुः) । एवार्थे--एवमेतत्, कः सन्देहः ! । aedi मृगनाभिपत्रमियानरेषेण तयोर्विशेषः ' | वाकारार्थे- sft क्चितू-यथा ' यथेतमनेवं च? (ब्र सू.) | समुच्चयोऽपि क्कचि- दस्याथत्वेन परिगणितः | एवंभूतः, 'एबंकारम् इत्यादिषु क्रियाविशेषणश्वम् | एवंविधः, एवंप्रकारः इत्यादिषु द्रव्यविशेषणत्बमिति बोध्यम् |
(273)
uag”
एतदन्तमब्ययमिति ज्ञेयम् । अवपूर्वात् ‘alae व्यक्तायां वाचि इत्यस्मात् “ अवचक्षे च ? (3-4-15) इति निपातनात् Ge, प्रत्ययस्प Raa सावधातुकत्वात् ख्याञादेशो न | तुमुनथकोऽयं प्रत्ययः | "रिपुणा नावचक्षे? (ऋक्. 4-58-5) । अवख्यातुमित्यथः। “ इन्मेजन्तः ! (1-1-39) इव्यन्ययत्वम् |
1. अल, 'भन्ययेवं कथमित्यसु सिद्ध।प्रयोगश्चेत् ' (3-4-27) इति FA णमुल् । सिद्धाप्रयोगः ” इत्यस्य, निरर्थकस्वात् प्रयोगानई इत्यथैः | एवञ्च ' एवङ्कारं भुङ्क्ते ' इत्यक्ष “एवं भुङ्क्ते’ इस्येवार्थ: ।
= 141
(274)
“aR (ति. प्र.)
प्रहास-कोपादिप्वर्षपु तिङन्तप्रतिरूपकमिंदमव्ययं चादिषु द्रष्टव्यम् । प्रहासे --' off! मन्ये रथेन यास्यसि; स गतः | ' कोपे--'एहि, वया सह न जल्पिष्यामि) | इदं च उदाहरणम- -निपाताव्ययोपसगैबृत्ति-गण- रत्नमहोदध्यायनुसारेण दत्तम् | वस्तुतस्तु प्रकृतस्थलेषु “एहि eA’ इत्यादिवाक्येषु तिडन्तप्रतिरूपकत्वाश्रयणस्यानतिप्रयोजनकत्वात् चिन्त्यमिद- मुदाहरणम् । किन्तु- ' एहीडम् ! इत्याद्येवोदाहरणमिति बोध्यम् ॥ मयूरव्यंसकादिगणे (2-1-72) * एहीडम् , एहियबम्, एहिवाणिजा [क्रिया] एहिखागता, एहिद्वितीया,! इत्यादयः शब्दा: पठधन्ते | तेषु स्थलेषु समासाबुपपत्तिमाशंक्य शाब्दिकै ` एहीडादयो&न्यपदार्थ ! (काशिका 2-1-72) इति वचनेन समासोपपत्ति: कल्प्यते । तादशस्थलेषु समस्तपदघटकानां ` एहि ! इत्यादीनां तिडन्तत्वकल्पने खरादिदोषदशनात् , तेषामपनोदनाय तिङन्तप्रतिरूपकत्बमाश्रयणीयमिति__एतान्येवोदाहरणानि न्याय्यानीति ज्ञेयम् |
1. 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवच्च' (1-4-1 04) इत्यनेनात्र मन्यतिधाताबुपपदे प्रहासे गम्ये धातुसामान्यस्य मध्यमपुरुषविधा नात्, aai ' एहि ' इति मध्यमपुरुषः |
142 J (275) “ ऐ n (नि ) आह्वानामन्त्रणस्मरणेषु निपातोश्यम् । ' ऐ बाचं देहि पैयै नः? (भट्टिः 6-18) | “ ऐशब्दो निपातोऽभिमुखीकरणे वर्तते | ? इति जयमङ्गला | cù !एश्वर्यमत्ताः !? इत्यादिषु असूयादिष्बपि द्वृश्यते ।
(276) “gg” (त.)
एकशब्दात् परस्य धाप्रत्ययस्य अधिकरणविचाले गम्ये ' एकादू धो ध्यमुञन्यतरस्याम् (5-3-44) इति AFA: । अधिकरणविचालो नाम--एकस्यानेकीकरणम् , अनेकस्य वा एकीकरणम। “ ऐकष्यं भुङ्कते, ऐकध्यं कुरु. इत्युदाहरणे | तद्वितान्ताव्ययमिदम्। तदु्तम्-- ' तसिलादि-
स्तद्भित एघाच्पर्यन्तः।? (ग. सू. 1-1-37) इति।
(277) ; “ame” (त.)
` ‹ अस्मिन् संबत्सरे ' इत्यर्थ, ` सद्य: परुत् परायॅषम:--! (5.3-22) इत्यत्र, “इदमः समसण । (बा. 5.3-22) इति वचनेन समसण्पत्यये, TE- तेरिइभावे, आदिवृद्धी च ऐषमः इति सिद्धधति। “ परुत् पराभूतसरो-
1. wa, ‘Aaa एकाजनाङ्” (1-1-14) इति प्रयृह्मसंशायाम् , ngarga afa Pres” (6-1-125) इति प्रकतिभावः ।
क्र 143 जकोशौ परारि सन्दर्शितसनिवेशो । इह्रेपमम्तालफलोपमानौ स्तनौ कियन्तौ परतो भवेताम् ॥ ? 'ऐषमःत्यम्--ऐपमस्तनम |
(278)
“ओ ” (नि.) आह्वानस्मरणानुकम्पादिष्वर्थेषृ निपातोऽयम् | ' ओँ श्रावय’ इत्या- मन्त्रणरूपे आह्वोने |
(279)
“RMA” (चा.) ग्रारम्माङ्गीकारानुज्ञाऽन्तन्रह्मतूर्णीम्मावादिष्वर्थेषु चादिषु पठयते। अब- धातोः ' अवतेष्टिलोपश्च ? (उणादिः 1-141) इति मन्प्रत्यये टिलोपे, ‘saz. त्वरसिव्यविमवामुपधायाश्च ? (6-4-20) इति उपधावकारयोरूठि सबर्णदीे गुणे च रूपमेबम। अस्य च परिनिष्पन्नस्य चादिषु पाठादव्ययस्वमिति सर्वे बद्न्ति। स्तुतस्तु व्यतपत्तिपक्षेऽस्पौणादिकममपरत्ययान्तत्बात् , तस्य च arama, ` कृन्मेजन्तः? (1-1-29) इति अव्ययसंज्ञेति युक्तम्। प्रारम्मे- (हरि: ओश्म् ' -- अग्निमीडे पुरोहितम्? | अङ्गीकारे-- ` ओमिधयुक्तवतोऽय afin इति व्याहृत्य बाचे नभः”
1. ऐषमोह्ःश्वसोऽन्यतरस्याम्? (4-2-105) इति शेषिकस्त्यप् बिकल्पेन । पक्षे, 'सार्यचिरंप्राहे प्ररो5न्ययेभ्य--' (4-3-23) इति द्युः, ट्युल् वा प्रत्ययः, तुडागमश्च ।
1. “ओमभ्यादाने ' (8-2-87) इति gwi अम्बादानम्= प्रारम्भः I
144 औ
(शिशुपालवधे--1-75)। अनुज्ञायाम--' अग्नौ करवाणि ओं तथा कुरु! | अन्ते--- “ ....अह भूर्भुवस्सुवरोम् ? | af ओं तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रविध: स्मृत: ।? (गीता-- 17-23)। अल ब्रह्मवेदः, प्रणवः, परमात्मा वा प्रकरणानुरोधेन बोध्यम्| तष्णीभावे_- * कद्दद् ओं कुरु !। मङ्गलार्थकेत्वमध्यस्याहुः * आँङ्कारश्चाथराब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा | कण्टं भित्वा विनिर्यातौ तेन माङ्गलिकावुभौ |? इति स्मरणात् । मङ्गल तु नास्याव्ययस्य साक्षाद् वाच्यार्थः; किं तु आंङ्कारश्रवणेन मृदङ्गध्वनिवत्
मङ्गलंसाधनं भवति | अपाकरणमध्यस्याथ इति वाङ्मयार्णवे प्रतिपादितम् |
(280) ८८ ओपम् १ ( नि. )
‘daa, शीघ्रम्? इत्याचर्थेषु छान्दसोऽयं निपातः। ` ओषम् इत एथिवीमहे जड्घनानीह वेह वा |? (ऋक्. 10-119.10) | (281) “an (नि.) आह्ान-सम्बोधनविरोधनिणयादिषु निपातोऽयम्। आह्वानसम्बोधन-
योविंभिन्नाथकत्वे सन्दर्भवशादुन्नेयम्। मन्त्रस्तोभबचनेष्वपि औकार अव्यय- स्वेन दृश्यते |
= 145 अस्यैवानुस्वारनादाम्यां सह पाठे चतुथवर्णानां प्रणकषत्वमिति, ' चतुर्द- aad योऽसौ सेतुरौकारसंज्ञित:। स चानुस्वारनादाम्यां शूदाणां सेतुरु- च्यत || ? (तन्त्रसारसमुद््रतकालिकापुराणत्रचनम) इति रमाणग्रदर्शनपुरस्सरं शब्दक्लपदु मादिषु प्रतिपादितम् | सेतुः = प्रणबः |
(282)
“qaa” (चादिः)
कामप्रवेदने = इष्टप्रश्ने निपातोऽयम्। “ स्नासि कञ्चन जाहव्याम् £” | “ कत्} चित् ' इति निपातद्रयसमुदायोऽयम् |
(283)
“ कच्चित्” (चा.)
इदमपि कामप्रवेदन एव | हर्ममङ्गळावभ्यथः इति वाचस्पत्य उक्तम्। ‘pR धरते तातः (रामा, अयो. 100-6)।
(284)
“ कट ” (नि.)
अदूभुतार्थे निपातोऽयम्। “कट तेकट चाद्भुते|? इति त्रिकाण्डशेपः |
(285)
“ कृषो”? (नि.)
श्रद्वाप्रतीघातरूपार्थ, ' कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते? (1-4-66) इति
गतिसंज्ञा; तेनाव्ययत्वम । कणेहत्य पयः पिबति | गतिसंज्ञकत्वात 10
कथम्
| aa समासे ल्यप्। * ....मुद्यन्ति, त्वमनाबिलो निरवधेभूम्नः कणेहत्य यत्।? ( श्रीरङ्गराजस्तवे 2-38) |
(286) ८६ कथा 1) (त.) À
केन हेतुनेव्यर्थ छान्दसमिदं ज्ञेयम्। 'क्कथाऽऽल्याने च
| कथनेऽव्ययं तु कथमर्थकम् । इति वाङ्मयार्णेबः । किंराब्दात् हेतौ | प्रकारवचने च वित्रक्षिति “था हेतौ च छन्दसि’ (5-3-26) इति
' थाप्रत्यय; | तस्य च विभक्तिसंज्ञकः्वात्, “ किमः कः! (7-2-103) इति प्रकृतेः कादेशः | “कथा देवा आसन् पुराविदः (ऋक् 1-64-1) १ । “यथाकथाच ! इत्यत्र समुदायस्याव्ययसंज्ञा | यथाकथाच = “ अनादरे ! इत्यर्थः । ' यथाकथाच दक्षिणा! । अनादरेण दीयमाना दक्षिणेत्यर्थः ।
(287) 4t कथम् ” ( त. ` )
प्रकार-सम्भम-प्रश्न-सम्भावनादिष्वर्थेषु तद्धितान्तमिदमव्ययम् | “ कथं
| कथाप्रकारार्थे हर्षे प्रश्ने च सम्न्नमे। सम्भावनायां गर्हायां चाव्ययं परिकीतिं- ||| तथ् ॥! इति वाळूमयाणवः | किम्शब्दात् प्रकारवचने, “ किमश्च’ (4-3.25) ||| इति थमुप्रत्यये, तस्य च प्रत्ययस्य विभक्तिसंज्ञकत्वात् , ' किम; कः ` (7-2-103) इति प्रकृतेः कादेशे रूपम्। प्रकारे कथं करोषि ?। सम्त्रमे--कथं हतः कर्णः ! | प्रश्ने--कथमजीर्णम ?। सम्माबनायाम---
2 147 ‘aa नाम तत्र भवान् वितथ रयात् ? | असम्भव---हर्षादिष्वप्याहु: | याः “कथं भीतो योत्यते ? अत्यत्रासम्भवः । gay वत्सो मे रामभद्रः इत्यत्र EN: |
RIERA AAA । अत्र, कथम्? इत्यस्मिन उपपदे * अन्ययैवकथमिः्वसु सिद्धाप्रयोगइचेत् ! (3-4-27) इति sat णमुल । सिद्धाप्रयोग: = निरर्थकत्वात प्रयोगानहे इत्यर्थ: । समुदितमेत- दब्ययं मान्त कृदन्तमिति ज्ञेयम्| “ FAR मुङ्क्ते ! Ye भुङ्क्ते इत्यर्थः |
एवम् , कथञ्चन त्यसाकल्याथ, कथञ्चित् इति TIAA, कथमपि इति अतिकप्टेनेत्यथ, कथंवा इति विकल्पे इत्यादीन्यन्ययानि तत्तदर्थषु ayami समुदितानि भवन्ति | विस्तरभिया5स्माभिर्नोद्टङ्कितानि | यथायथमूह्यानि |
(288)
“ajaa” (निः)
आशयि निपातद्वयसमुदायोऽयम | ' कर्थनाम महात्मानो Raa विषयारिभिः | ? (कामन्दकीयनी तिसारे 3-11) |
1, जु नाल विक व व ह पाई विभाषा ea लिङ्क च ' ( 3-3-143) इति लिछू। पूर्वसूत्रस्थ “गर्हायाम् ' (3-5-142) इति पदुमप्यजुवर्तते । तेन गछीउप्यला- mi इति बोध्यम । सूत्रे चकारात् यथाश्राप्त लढा दिकम्रप्यन्र भवात । तन 'कथं नाम तल्ल भवान् विसं ध्रवीति, कर्षनाम तत्र
wala तथ वक्ता,...... अनेकीत् , उवाच, इत्यादयोऽपि प्रयोगाः साधव इति बोध्यम् ।
कदा (289) “कदू” (चा,) हथ-किंशब्दार्थादिपु चादिरय निपातः} si— eq रुद्राव प्रचेतसे ...१ (ऋक्. 1-43-1) | किंशब्दार्थ-- न यत् पुरा चकृम FZ- (ऋक्. 10-4) |
(290) “FÀ” (कः) एतदन्तमन्यसंज्ञकं ज्ञेयम् | 'इन्द्रागनी आहुवध्ये' (ऋक्- 6-51-15) | अब्र छन्दसि gua: कध्येप्रत्ययस्तुमुनर्थ “तुमर्थे से--' (3-4-9) इलनेन विहित: । एजन्तकृत्प्रत्ययत्वादेतदन्तस्य, ` कृन्मेजन्तः ' (1. 1-39) इत्यव्ययसंज्ञा । “ अव्ययङ्गतो भावे, इति भाष्येष्टया भावार्थकोंऽय प्रत्यय इत्यपि ज्ञेयम् | एवम् ' कध्यैन् ? इति प्रत्ययान्तमपि अत्र्यसंज्ञकं बोध्यम् । खरे बिशेष; | “ श्रियध्यै”? इत्यत्र ऊध्यनप्रत्ययः । प्रत्ययस्य कित्त्वादियहा- देश इति बोध्यम्। अयमपि छान्दस एव प्रत्ययः | (291) “ कदा”? (त.) ' कस्मिन् काले! इत्यर्थ “ संवैकान्यकियत्तदः काले दा! (5-3-15) इति किंदान्दात् सप्तम्यर्थ त्रलपवादो दाप्रत्ययः । अस्य ` तर प्रत्ययस्य
| | |
नन 149 प्राग्दिशीयत्वेन विभक्तिसंहफत्वम् | तेन, 'किमः क! ' (7-2-103) इति प्रकृते; कादेश: | 'कदाऽहं कात्रेरीविमलसलिले वीतकलुष:--! | अनेन साक “चन इत्यस्य योगे कदाचन इति सम्पद्यते । अनिर्धारिते कस्मिश्चित् काले--इत्यर्थः । '--न पित्र्येण कदाचन i’ (मनुः 2-58) । एबं “ चित् ' इत्यस्य योगे कदाचित् इति भवति | तस्यापि ward: । ‘ara: क्रीडेत् कदाचित् तु--! “मनु; 4-74) | * जातु ?
इत्यप्यस्याथः |
(292) “कम्”? (खः) बारि-मूध-सुख-निन्दा -व्योम-पादपूरणाद्यर्थपु खरादिषु पटते । चादिरयमिति केचित् । वारिणि क्रम पद्मम् । क्कम् = जले जायते gaa व्युत्पत्ति: FASI मूर्ध्नि--कन्भरः= कण्ठः । कम~ शिरो धरतीति धरते; पचाद्यच् | रुखे--कंपु: | 'यद्वा ब के तदेव खम्? (छान्दोग्ये 4-10-5) । निन्दायाम् कन्दः । कम् कुत्सितो दर्पो यस्य सः-- कन्दः । व्योग्नि--' कङ्गामिनः पक्षिणः ! । कम् = आकारे गच्छन्तीति कङ्गामिनः | ताच्छील्ये णिनिः | पादधूरणे--* शिशिरं
जीवनाय कम् |
कर्हि कम्तरः, कम्मः, केयुः, कन्तिः, कन्तुः, कन्तः, कैँय्य;, इत्यादिषु अस्य, उदकम-- सुखं वा यथासम्भवमर्थ इति बोध्यम् । अत्त सर्वत्र,
' कम्हाम्भ्यां बभयुस्तितुतयसः? (5.9-138) इति मत्वर्थे ब्र भ इत्यादयः प्रत्ययाः |
(292) “Hye” (क.) एतदन्तमव्यय स्यात् । “अग्नि वै देवा अपलुप नाशक्नुतरन् | भक्ष आपवस्य gad, “शकि णमुळूकपुली ? (3-4-12) इति कमुल्प्रत्यय; । तुमुनथकोऽयं प्रत्यय: छन्दस्येव । अपलोम्तुमित्यध: | मान्तक्रच्वादब्ययत्वम् | (294) “कहि” (त) कस्मिन् काळे इत्यर्थे, 'अनबतने हिंठन्यतरस्याम्! (5-3-21) इति किम्शब्दात् fiaa: अस्य प्रत्ययस्य वरिभक्तसंज्ञकत्वात् प्रकृतेः कादेशः | लकारः खरार्थः। “कहिंखित् तदिन्द्र यन्नि: EF. 5-35-2) | प्रायशोज्य छान्दसः | तेन लोकेऽपि प्रयोगो aga लक्ष्यते । कर्हि च चिच्च इति समासे कहिंचित् इत्यपि, ' जातु, कदाचित्? stg समुदितं प्रयुज्यते | “ यत् तीर्थबुद्विः सलिले न कहिंचितू--! | एवं कहिंखित् इशपि बोध्यम् । अन्न कहि +चित् झ्याद्याकारेण भिन्नै पद्द्व्यमिल्याश्रयणमेव वरम् , पदपाटायनुसारात् | मुग्धबोधायनुसारे- णेकपदत्वे पदपाठविरोब: स्फुटः |
< 151
(295)
“gT” E.)
एतदन्तमव्ययं भवति | यथा--' Sad बिलिख॥/--!। विलिखितु- मित्यर्थ: aa ` इथवर तोसुन्कसुनौ (3-4-13) इति ईश्वरशब्द उपपदे छन्दसि विपये लिखधातोः कसुन्प्रत्यय: तुमुनर्थ | ' क्वातोसुन्कसुंनः ! (1-1-40) इत्यव्ययसंज्ञा | 'पुरा करस्य AJA विरप्शिन् ‘ge जल्नुभ्य MAZ- (ऋक्. 8-1-12) | अल, “ सृपितृदोः BIL? (3-4-17) उति कसुन् | अत्नोमयल भावलक्षणे कसुन् इति विशेषः | भाषो लक्ष्यते येन तत् भावलक्षणम् | कसुन् छन्दस्येव |
(236)
“ कसेन् ” (क.)
एतदन्तमन्ययं भबति | ' भगाय श्रियसे--?। aa ' तुमर्थे Bq (3-4-9) इल्यादिना कसेन्प्रययः। श्रिञ्धातोः तुमुनर्थ छन्दसि कसेन्प्रत्यये, प्रत्ययस्य कित्वादियडादेशे, ' कृन्मेज*त: (1-1-39) इत्यव्ययत्वम् | नकारः aaa: | श्रियसे == श्रयितुमित्यथः |
(297)
“ कात्” (&.)
कुत्सितमततीव्यर्थे अतधातोः क्किपि, कोः कादेशे, समुदायस्य खरादिघु चादिषु वा पाठेऽन्ययःवम्। तिरस्काराथेकोऽयम्। ' यन्मवैश्वयैमत्तेन गुरुः
= कामम् सदसि कात्कृतः? । केचित् 3 (1-4-74) पाठम- भ्युपगत्य gt योगे विभाषा गतिसंज्ञामस्याइः। तदानीम्, ' सा- क्षालभृतिषु च्व्यथववनम् ! (बा. 1-4-71) इति वचनादभूततद्वावरूपो5- qisa बोध्यः। येषां साक्षा्रमृतिगणो नियतगण इति मतमु- तेणे “ अनुकरणं चानितिपरम! (1-4-62) इत्यनेन क्रियायोगे गतिसंज्ञायाम् , समासे कात्कत्येत्यादीनां साधुत्वम्, “खाट्कृत्य? इत्यादिवत् बोध्यम | वस्तुतस्तु साक्षादादिराकृतिगण इत्येव न्याय्यम् | विस्तरस्तु बृहच्छब्देन्द्रशेखरे REA: |
(298)
t कामम् ” (कृ.) खाच्छन्यानिच्छाङ्गीकारपर्या पिप्रकामासूया उनुगमना दिष्वर्षष अब्यय- मिदम्। कमुभातोणिंडन्तात् णमुलि रूपमेत्रम्। अस्य च चादिषु पाठादब्य- यत्वम् | खाच्छऱ्ये--कार्म चरति। अमिच्छाङ्गीकारे--' कामं क्षाम्यतु यः क्षमी ! (माघे 2-43)। एतउेत्रानुमतिरित्यपि क्कचिदृच्यते | पर्याौ -- “ महाभागः कामं नरपतिरभिन्नस्थितिरसौ -! (शकुन्तले 4.10) | प्रकामार्थ “ कामं प्रत्यादिष्टां? (शाकुन्तले 5-31)। असूयायाम्--'त्व कामं ब्रजसि क्षितीशसबिधे-- ?। अनुगमने$ःयेवमुदाहायम |
पुनरित्यर्थडपि aml तद् यथा-- एको दाशरथि; कामं भ्रातुधानाः azam: (रघुवंशे 12-45) इति ।
ने 153
(299)
“ किम् ” (चाः)
जिज्ञासा - क्षेप - ईषदर्थ - अतिशयार्थेषु चादित्वादव्ययत्वम् | जिज्ञासायाम--किं गतः !। क्षेपे--स किंसखा साधुन शास्ति योऽधिपम--? (किरात 1-5)। ईपदर्थ--न किमप्यस्यास्ति। अक्कश्चनः |
अतिशये--* क्रिमप्येष प्रगल्भते ? |
कुत इत्यर्थेऽपि प्रयुज्यते । यथा--“बायुना कि न नीतोऽसौ मामयं याचयेदिति |! इति| सर्वादिगणपठितः किंराग्दोऽन्यः, अन्ययसंज्ञकमिद- मन्यदिति बोध्यम् |